Αλγόριθμος, εξάρτηση και έλεγχος: Αλλαγή κουλτούρας και ψυχαγωγία on demand

Πάνε οι εποχές όπου μαζεμένοι όλοι γύρω από την τηλεόραση μπορούσαμε να σχολιάζουμε, σε κάποιες στιγμές οικογενειακής ταύτισης, αυτά που βλέπαμε στην τηλεόραση: εβδομαδιαία, στην πλειονότητά τους, σίριαλ, ψυχαγωγικά θεάματα, ακόμα και ειδησεογραφικές εκπομπές, διαμορφώνοντας μάλιστα κοινά γούστα και απόψεις.

Η τηλεόραση γινόταν έτσι από μέσο λαϊκής κουλτούρας φορέας κοινωνικής σύμπλευσης φέρνοντας κοντά, για κάποιες ώρες, τα διάσπαρτα μέλη της οικογένειας και διαμορφώνοντας κοινές συνήθειες. Το prime time, όπως καθιερώθηκε να λέγεται ο όρος που συνήθως αφορά την τηλεθέαση μετά τις 9 το βράδυ, δεν είχε να κάνει μόνο με όρους μέτρησης της θεαματικότητας, αλλά με το οικογενειακό ραντεβού που είθισται να δίνεται μπροστά στην τηλεόραση.

Ακόμα και η «εισβολή» άλλων μέσων, όπως αρχικά της βιντεοκασέτας και κατόπιν του DVD, δεν φαίνεται να άλλαξε αυτή τη συνήθεια, καθώς και πάλι αφορούσε την κοινή συνεύρεση μπροστά στην οθόνη. Στη χειρότερη των περιπτώσεων, το ραντεβού διακοπτόταν όταν προέκυπτε ποδοσφαιρικός αγώνας ή κάποια απογευματινή σειρά που αφορούσε διαφορετικά μέλη της οικογένειας, αναγκάζοντας έτσι το κάθε σπίτι να αποκτήσει περισσότερες από μία συσκευές.

Σε αντίθεση με σήμερα, όπου ο καθένας μπορεί να παρακολουθεί μια σειρά από την ταμπλέτα του διαμορφώνοντας νέες μορφές εξατομικευμένης και όχι συλλογικής διασκέδασης, η τηλεόραση αποτελούσε ένα κοινωνικό φαινόμενο και όχι απλώς ένα μέσο τηλεθέασης, διαμορφώνοντας ακόμα και κοινά γούστα. Αυτό φαίνεται να άλλαξε ριζικά τόσο με την εξέλιξη της τεχνολογίας όσο και κατά τη διάρκεια της πανδημίας, καθώς η λογική της παρακολούθησης μαραθωνίου σειρών, όπως επικράτησε να λέγεται το binge-watching, προκάλεσε πολλές αλλαγές σε κάθε έκφραση της ζωής μας.

Τι άλλαξε με την πανδημία: binge-watching

Ο τρόπος τηλεθέασης, που αναφερόταν κυρίως στα εβδομαδιαία σίριαλ, αφορούσε την παραδοσιακή τηλεόραση, με τον σταθερό προγραμματισμό και την εβδομαδιαία αναμονή για νέα επεισόδια, κάτι που άλλαξε άρδην όταν μπήκαν στην καθημερινότητά μας οι ξένες σειρές που πρόβαλλαν οι πλατφόρμες. Πρόκειται για το φαινόμενο του binge-watching που εισέβαλε στη ζωή μας μαζί με τον ιό που ενέσκηψε ξαφνικά πριν από κάποια χρόνια, προκαλώντας κατακλυσμιαίες αλλαγές στην ψυχαγωγία, στην τεχνολογία και τον τρόπο τηλεθέασης. Από τη στιγμή που οι πλατφόρμες άρχισαν να επιβάλλονται στον τρόπο καθημερινής ψυχαγωγίας, η παραδοσιακή τηλεοπτική εμπειρία μετασχηματίστηκε ριζικά.

Η αναμονή της μιας εβδομάδας για το επόμενο επεισόδιο που γινόταν αντικείμενο συζήτησης ακόμα και στα περιοδικά, που τρέφονταν ακριβώς με αυτή την προσδοκία, έδωσε τη θέση της στην κατανάλωση σειρών ή, μάλλον, ολόκληρων κύκλων όπως ονομάστηκαν, μέσα σε λίγες ώρες ή μέρες. Το φαινόμενο αυτό ξεκίνησε από τον τρόπο που λειτούργησε η πρώτη πλατφόρμα που εμφανίστηκε και άλλαξε ριζικά τη ζωή μας: «Ολα ξεκίνησαν όταν αρχίσαμε να μελετάμε προσεκτικά πώς παρακολουθούσε ο κόσμος τα αγαπημένα του σίριαλ», εξηγεί αναλυτικά ο ελληνικής καταγωγής, γενικός διευθύνων σύμβουλος του Netflix Τεντ Σαράντος, «δηλαδή όταν παρατηρήσαμε πώς αντιδρούσαν αναφορικά με τις αγαπημένες τους σειρές, όπου αγωνιούσαν για να μάθουν τη συνέχεια.

Τότε σκεφτήκαμε ότι το καλύτερο που θα μπορούσαμε να κάνουμε είναι να ανεβάσουμε στην πλατφόρμα ολοκληρωμένες τις σειρές που είχαν ήδη δει στην τηλεόραση ώστε να μπορούν, αν θέλουν, να δουν τη συνέχειά τους. Η αρχή έγινε με το “House of Cards”, που είχε τέτοια δημοφιλία που τους είπα ότι δεν βλέπω τον λόγο να μην το κάνουμε και με άλλες σειρές του Netflix», καταλήγει ο ιθύνων νους της γενικότερης διάδοσης αυτού του φαινόμενου.

Η αυξανόμενη διείσδυση του Διαδικτύου, η βελτίωση των ταχυτήτων σύνδεσης με την ευρύτερη χρήση της οπτικής ίνας, η εξοικείωση του κοινού με τις ψηφιακές υπηρεσίες συνέβαλαν ακόμα περισσότερο στη διάδοση αυτής της πρακτικής και στη χώρα μας. Σήμερα, ένα τεράστιο ποσοστό των Ελλήνων χρησιμοποιεί τις πλατφόρμες για τηλεθέαση - και η απόδειξη είναι η πτώση της θεαματικότητας των τηλεοπτικών σειρών που οδήγησε στο πρόσφατο κόψιμό τους από τα μεγάλα ελληνικά κανάλια. Σε αυτό σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε και η ευκολία με την οποία προσφέρεται η πρόσβαση στις διάφορες πλατφόρμες. Η δυνατότητα παρακολούθησης σειρών από το κινητό μέχρι το τάμπλετ μετέτρεψε εύλογα τη θέαση σε μια δραστηριότητα που μπορεί να πραγματοποιηθεί από παντού: το σπίτι, τα διάφορα μέσα μεταφοράς, ακόμα και τους χώρους εργασίας - με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τον κίνδυνο μείωσης του ρυθμού της παραγωγικότητας.

Ολική ή ολιστική εμπειρία θέασης: ο ρόλος της τεχνολογίας

Δεν πρόκειται για μια τυχαία αλλαγή συμπεριφοράς, καθώς η παρακολούθηση σειρών συνδέεται άμεσα με την τεχνολογική πρόοδο και την άνοδο των streaming υπηρεσιών. Πλατφόρμες όπως το Netflix, το Disney + ή το Apple TV+ φαίνεται να καθόρισαν εκ νέου τον τρόπο που καταναλώνεται το οπτικοακουστικό περιεχόμενο, αφού δίνουν τη δυνατότητα στους θεατές να καθορίσουν εκείνοι τον τρόπο και τον χρόνο που θα παρακολουθούν τις σειρές. Αυτή η συμπεριφορά είχε ως αποτέλεσμα να χαραχθούν νέες στρατηγικές από τις μεγάλες πλατφόρμες, καθώς οι θεατές μεταμορφώνονταν σε ενεργοί χρήστες που μπορούσαν να διαμορφώνουν πλέον οι ίδιοι τη δική τους εμπειρία τηλεθέασης: αυτό σημαίνει ότι πλέον ο αλγόριθμος συνέβαλε ώστε ο θεατής να έχει μια κομμένη και ραμμένη στα μέτρα του εξατομικευμένη εμπειρία θέασης, γεγονός που συμπαρασύρει τον τρόπο που χαράζονται οι διαφημιστικές καμπάνιες, που λειτουργεί ο αλγόριθμος και στις υπόλοιπες εμπειρίες θέασης, όπως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κ.λπ.

Σημαντικό ρόλο σε αυτό το σημείο φαίνεται να έχει παίξει η κατακόρυφη αύξηση της χρήσης των κινητών συσκευών στην παρακολούθηση αυτών των σειρών καθιστώντας την τηλεθέαση πιο ευέλικτη από ποτέ. Ειδικά κατά τη διάρκεια της πανδημίας, οπότε αυξήθηκαν τόσο οι πωλήσεις σε τεχνολογικά μέσα όσο και η αλλαγή αυτής της συνήθειας, ο αναγκαστικός εγκλεισμός επιτάχυνε περαιτέρω τη δημοτικότητα της μαραθώνιας θέασης σειρών. Εννοείται, βέβαια, ότι αυτό το φαινόμενο δεν είναι και τόσο αθώο αφού δημιουργεί άλλου είδους εξάρτηση, ενώ συνδέεται άμεσα και με την ανάγκη να ξεχάσει κανείς τα δυσάρεστα γεγονότα που τον κατακλύζουν καθημερινά. Αλλά πολλές φορές η εξάρτηση αυτή είναι άμεσα συνδεδεμένη με διάφορα ψυχοπαθολογικά φαινόμενα που άρχισαν να εξετάζονται από τους κοινωνικούς επιστήμονες και τους ψυχολόγους: ο όρος «binge-watching», που ουσιαστικά παραπέμπει στη μεγάλη εξάρτηση που προκαλεί η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ είναι ενδεικτικός, καθώς οι σειρές έγιναν εξίσου εθιστικές με τις ουσίες και οι πλατφόρμες μετατράπηκαν σε μέσα κατανάλωσης.

Αλλαγή στην ψυχολογία των θεατών

Κάπως έτσι ξεκίνησε η λογική της θέασης σειρών σε συνέχεια ή μάλλον κατ’ εξακολούθηση, ένας όρος που αναφέρεται στους serial killers αν θέλουμε να μιλήσουμε με όρους ψυχοπαθολογίας. Η εξάρτηση, μαζί με τα διάφορα ψυχοπαθολογικά φαινόμενα που εμφανίστηκαν στην πανδημία, ήταν τόσο μεγάλη και η συνήθεια της συνεχούς παρακολούθησης τόσο εκτεταμένη που άρχισαν να δημιουργούν κορεσμό: ακριβώς εξαιτίας της υπερκατανάλωσης σειρών η τηλεθέαση άρχισε σταδιακά να γίνεται από μέσο χαλάρωσης και αποσυμπίεσης, ειδικά σε περιόδους γενικευμένης πίεσης όπως ήταν η πανδημία, νέα μορφή αγωνίας και άγχους για το επόμενο επεισόδιο, για την εξέλιξη της ιστορίας, για την ολοκλήρωση του επόμενου κύκλου.

Ως εκ τούτου, αυτό εγκυμονούσε κινδύνους για την ψυχική υγεία, με αποτέλεσμα το φαινόμενο της «αυτόματης συνέχειας» (auto-play), όπως αποκάλεσαν οι ψυχολόγοι αυτή την ανάγκη για παρατεταμένη θέαση, να οδηγεί πολλές φορές στον απομονωτισμό και τη μοναξιά. Υπάρχουν μάλιστα περιπτώσεις όπου ο εθισμός εξελίχθηκε σε απόλυτο φαινόμενο, με σειρές όπως το «Squid Game» να γίνονται σειρές ρούχων και αξεσουάρ επηρεάζοντας και άλλες βιομηχανίες. Δεν είναι τυχαίο ότι το «Stranger Things», μια σειρά που αναφέρεται στη δεκαετία του ’80, είχε φανατικό κοινό από όλες ηλικίες - τόσο από τους σημερινούς πενηντάρηδες που θυμήθηκαν την παιδική τους ηλικία όσο και από μικρότερους που ταυτίστηκαν με τους νεαρούς πρωταγωνιστές: μπλουζάκια με το logo της σειράς ξεπούλησαν σε ένα βράδυ και οι μεγάλες αλυσίδες καταστημάτων καθιέρωσαν τις δικές τους σειρές ένδυσης εμπνευσμένες από το αμερικανικό σίριαλ και τους πρωταγωνιστές του.

Υπάρχει μάλιστα και περίπτωση μια σειρά να είναι τόσο δημοφιλής ώστε να συμπαρασύρει όχι μόνο καταναλωτικές συμπεριφορές, αλλά και συγκεκριμένα είδη έκφρασης, όπως τη λογοτεχνία ή τον κινηματογράφο: η σειρά «Bridgerton», που εμπνέεται από τη βικτωριανή Αγγλία και ομώνυμη σειρά βιβλίων, οδήγησε σε αντίστοιχα έργα που είχαν ως σημείο αναφοράς την ίδια εποχή. Πολλοί λένε ότι η πρόσφατη επανέκδοση του διάσημου βιβλίου της Τζέιν Οστιν «Ανεμοδαρμένα ύψη» στον κινηματογράφο εδράζεται στην τεράστια επιτυχία που γνώρισε η σειρά «Bridgerton» στο Netflix, δίνοντας την ευκαιρία στις έφηβες να φαντασιώνονται και στις μεγαλύτερες να θυμούνται τα κλασικά αναγνώσματα που ήταν ιδιαίτερα δημοφιλή στην εποχή τους.

Σε κάθε περίπτωση, οι σειρές διαμορφώνουν μια κυρίαρχη αισθητική, αντίστοιχες συμπεριφορές στο κοινό και μια ψυχολογία που είχε διάφορες επιπτώσεις τις οποίες μελέτησαν σε βάθος οι επιστήμονες. Οπως σημειώνει η Μαρία Κατελάνου, που μαζί με μια ομάδα ψυχολόγων και μελετητών έχουν οργανώσει μια ολόκληρη ιστοσελίδα -το pneuma- που μελετά τέτοια συλλογικά φαινόμενα, η αντίδραση του κοινού στις σειρές, όπως προβάλλονται από τις πλατφόρμες, αποκαλύπτουν διάφορες συμπεριφορές και συλλογικά φαινόμενα.

Οπως επισημαίνει η ίδια, «ορισμένα χαρακτηριστικά που προμελετημένα διακρίνουν το σύγχρονο ψυχαγωγικό περιεχόμενο, όπως τα cliffhangers που προσφέρονται στη λήξη ενός επεισοδίου σε αγωνιώδες σημείο, ενδέχεται να δημιουργήσουν κίνητρο σε κάποιους να επιδοθούν σε μαραθώνια παρακολούθηση. Την εποχή της άμεσης ικανοποίησης ένα μέρος των θεατών πιθανόν να είναι πιο επιρρεπές στη μαραθώνια παρακολούθηση, καθώς επιζητά να κατανοήσει γρήγορα τι συμβαίνει στη σειρά και να ολοκληρωθούν τα σεναριακά συμβάντα». Αυτό, βέβαια, όπως υποστηρίζει η κ. Κατελάνου, δεν μπορεί να είναι μονοσήμαντο και έχει σαφείς επιπτώσεις συνολικά στην ψυχολογία: «Κατ’ αυτόν τον τρόπο η μαραθώνια παρακολούθηση ενδέχεται να οδηγήσει στην εμβύθιση στον φανταστικό κόσμο του ψυχαγωγικού προγράμματος, συμβάλλοντας παράλληλα στη ρύθμιση της συναισθηματικής κατάστασης του χρήση της εκάστοτε πλατφόρμας, προσφέροντας μια ευκαιρία απόδρασης από την απτή πραγματικότητα».

Eπιστροφή στην παλιά «συνταγή»

Είναι, ωστόσο, οι ίδιοι λόγοι που κάνουν τους υπεύθυνους στις διάφορες πλατφόρμες να χαράζουν μια νέα στρατηγική που θέλει τις σειρές να μην προβάλλονται ολοκληρωμένες, όπως συνήθιζαν να κάνουν μέχρι πρόσφατα, αλλά σταδιακά, αφού το κοινό φαίνεται να είχε κορεστεί: μάλιστα, προκειμένου να κρατήσουν ζωντανό το ενδιαφέρον για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, έχουν αρχίσει σταδιακά να επαναφέρουν το μοντέλο της εβδομαδιαίας κυκλοφορίας των επεισοδίων - το είδαμε να συμβαίνει με άκρως δημοφιλείς σειρές όπως το «Casa de Papel», το «Crown» ή το «Stranger Things», όπου η φιλολογία γύρω από το περιεχόμενο του επόμενου κύκλου έδειχνε να αυξάνει ακόμα περισσότερο τις προσδοκίες και ως εκ τούτου τους δείκτες της θέασης στις πλατφόρμες.

Καθώς φαίνεται, αυτή η στρατηγική όχι μόνο δημιουργεί έντονο ενδιαφέρον, αλλά ενισχύει τη συζήτηση γύρω από τις σειρές διαμορφώνοντας μια κοινωνική εμπειρία θέασης και άρα φέρνοντας τον κόσμο πιο κοντά. Με αυτόν τον τρόπο φαίνεται να επανερχόμαστε στην παλιά εποχή της παραδοσιακής τηλεόρασης, όπου το εκάστοτε επεισόδιο γινόταν αντικείμενο συζήτησης και δημιουργούσε νέες μορφές κοινωνικοποίησης. Είναι κι αυτό μια επιλογή πολύ πιο πρόσφορη -και ίσως η ενδεδειγμένη- όσον αφορά την απόλαυση της τηλεθέασης και το μέλλον των σειρών που προβάλλουν οι ολοένα αυξανόμενες πλατφόρμες.