Επιδημία μοναξιάς: Η κατάρρευση της παρέας, η... ιδιωτικοποίηση της ζωής μας

Από την παρέα της γειτονιάς, στις οθόνες και τη «μερική προσοχή», τα τελευταία χρόνια η έννοια της εγγύτητας έχει αλλάξει σημαντικά. Μιλήσαμε με την ψυχολόγο και ψυχοθεραπεύτρια ατόμου, ζεύγους και οικογένειας Φρόσω Φωτεινάκη για τη μοναχικότητα, τις κοινωνικές σχέσεις και τη μεταμόρφωση της ίδιας της ζωής μας.

ΗΛΕΝΑ ΚΡΗΤΙΚΟΥ: Γίνεται συχνά λόγος για μια «επιδημία μοναξιάς». Πιστεύετε ότι οι άνθρωποι σήμερα βιώνουν περισσότερη μοναχικότητα συγκριτικά με πριν από 20 χρόνια;

ΦΡΟΣΩ ΦΩΤΕΙΝΑΚΗ: Ζούμε σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι είναι πιο κοντά από ποτέ και ταυτόχρονα πιο μακριά. Η μοναξιά που συχνά περιγράφεται ως «επιδημία» δεν αφορά τόσο την έλλειψη παρουσίας άλλων ανθρώπων, όσο την απουσία ουσιαστικής επαφής, την απουσία της ψυχικής σύνδεσης. Δεν λείπουν οι γνωριμίες από τη ζωή μας, αλλά λείπουν οι σχέσεις μέσα στις οποίες μπορεί κανείς να υπάρξει χωρίς να κρύβεται. Η κοντινότητα ζητάει την ευαλωτότητα. Αν δεν αντέχω να με δεις ολόκληρο, δεν θα έχουμε ποτέ ένα ολόκληρο «μαζί». Και σήμερα οι άνθρωποι κρύβουμε όλο και περισσότερο την ευαλωτότητά μας στην ανάγκη μας να δείξουμε πως «τα καταφέρνουμε».

ΗΛ.Κ.: Παρατηρείται απόσυρση από συλλογικές δραστηριότητες - από το πώς περνάμε τον ελεύθερο χρόνο μας μέχρι και την ψυχαγωγία μας. Πώς μπορούμε να ερμηνεύσουμε αυτές τις επιλογές;

ΦΡ.Φ.: Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε μια ήσυχη μετατόπιση από το «μαζί» στο «δίπλα-δίπλα». Οι άνθρωποι συνεχίζουν να συναντιούνται, να βγαίνουν, να συνυπάρχουν, όμως όλο και πιο συχνά χωρίς να συναντιούνται πραγματικά, ουσιαστικά. Περιφέρουν, όπως λέμε στη θεραπεία, έναν ψευδο-εαυτό, συζητούν όσα η επιφάνεια επιτρέπει και επιστρέφουν στη μοναξιά που χτίζουν. Η απόσυρση από συλλογικές δραστηριότητες δεν είναι απαραίτητα ένδειξη αδιαφορίας. Είναι, πολλές φορές, και μια μορφή ψυχικής οικονομίας. Οταν ο κόσμος γίνεται τόσο απαιτητικός και υπερδιεγερτικός, το άτομο στρέφεται προς τα μέσα για να προστατευτεί. Εκεί όμως, στο καταφύγιο, υπάρχει ο κίνδυνος να χαθεί η γέφυρα προς τον άλλον.

ΗΛ.Κ.: Παρατηρούμε ότι έχει αλλάξει η έννοια της «γειτονιάς», ακόμη και της «παρέας» στην ελληνική κοινωνία τα τελευταία χρόνια. Τι αποτύπωμα αφήνει αυτό;

ΦΡ.Φ.: Στην ελληνική κοινωνία η έννοια της «παρέας» υπήρξε διαχρονικά ένας από τους βασικούς φορείς του ανήκειν. Σήμερα, αυτή η έννοια μετασχηματίζεται. Οι σχέσεις γίνονται πιο ευέλικτες, αλλά και πιο ευάλωτες στη διάλυση. Η γειτονιά, ως χώρος αυθόρμητης συνάντησης, υποχωρεί και η οικογένεια μοιάζει πια μια ιδιωτική υπόθεση. Οι μικρές καθημερινές αλληλεπιδράσεις -μια ερώτηση στον δρόμο, μια κουβέντα στην αναμονή- μειώνονται όλο και περισσότερο. Κι όμως, αυτές οι «ασήμαντες» στιγμές συγκροτούσαν έναν αόρατο ιστό κοινωνικής συνοχής, μια αίσθηση πως «δεν είμαι μόνος». Η απουσία τους δεν γίνεται άμεσα αντιληπτή, αλλά αφήνει πίσω της ένα αίσθημα αποξένωσης και μειώνει την ψυχική αντοχή μας.

ΗΛ.Κ.: Ακόμη και οι νέοι που βγαίνουν για έναν καφέ ή βρίσκονται με τις παρέες τους, περνούν μεγάλο μέρος του χρόνου τους κοιτώντας τα κινητά τους, δεν μιλούν μεταξύ τους. Πώς επηρεάζει αυτό τον τρόπο με τον οποίο χτίζονται οι κοινωνικές σχέσεις και η πραγματική επικοινωνία μεταξύ τους;

ΦΡ.Φ.: Η εικόνα των νέων ανθρώπων που κάθονται μαζί αλλά κοιτούν τις οθόνες είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο, αλλά και μια νέα μορφή ρύθμισης της εγγύτητας. Το κινητό λειτουργεί ως ένα ενδιάμεσο πεδίο που επιτρέπει την παρουσία χωρίς την πλήρη έκθεση. Γιατί η αληθινή σύνδεση προϋποθέτει κάτι που έχει αρχίσει να γίνεται δύσκολο: την αντοχή στην αμηχανία, στο βλέμμα, στη σιωπή. Με την οθόνη ανάμεσα δεν ρισκάρεις ένα τέτοιο βλέμμα, θυσιάζεις όμως το βάθος της σχέσης, αλλά και της ίδιας σου της ύπαρξης. 

ΦΡ.Φ.: Προσωπικά παρατηρώ πως η έννοια του προσωπικού χώρου έχει ενισχυθεί - και αυτό αποτελεί μια σημαντική κατάκτηση. Οι άνθρωποι μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τις ανάγκες τους, να θέτουν όρια, να διεκδικούν χρόνο για τον εαυτό τους. Ωστόσο, εκεί όπου η φροντίδα του εαυτού μετατρέπεται σε αποκλεισμό του άλλου, η ατομικότητα χάνει την ισορροπία της. Η πρόκληση της εποχής μας δεν είναι να επιλέξουμε ανάμεσα στον εαυτό και τη σχέση, αλλά να μάθουμε να τα κρατάμε και τα δύο ζωντανά ταυτόχρονα, σαν δύο κόσμους εξίσου σημαντικούς για την επιβίωση και την άνθηση της ψυχής μας.

ΗΛ.Κ.: Οι ρυθμοί της καθημερινότητας έχουν αλλάξει δραστικά. Ποια επίδραση έχει αυτό στην ψυχική ισορροπία των ανθρώπων; Με ποια εργαλεία μπορεί να αντισταθμίσει κανείς την καθημερινή πίεση;

ΦΡ.Φ.: Οι ρυθμοί της καθημερινότητας μάς τοποθετούν σε αυτό που συχνά επεξεργαζόμαστε στο θεραπευτικό δωμάτιο, στον «αυτόματο πιλότο». Σε μια καθημερινότητα συνεχούς επιτάχυνσης που δεν αφήνει χώρο για εμπειρία παρά μόνο για διεκπεραίωση. Και χωρίς εμπειρία δεν υπάρχει σύνδεση. Το νευρικό σύστημα παραμένει σε εγρήγορση, σε μια επιβιωτική δυναμική και η παρουσία, η βασική προϋπόθεση κάθε σχέσης, υποχωρεί. Γι’ αυτό και η επιστροφή στη σύνδεση δεν απαιτεί απαραίτητα μεγάλες αλλαγές, αλλά μικρές συνειδητές παύσεις, όπως μια συζήτηση χωρίς διακοπές για να τσεκάρω το κινητό, ένα βλέμμα που μένει λίγο παραπάνω, μια στιγμή όπου κάποιος νιώθει ότι τον βλέπουν. Σκέφτομαι τώρα αυτή τη μάστιγα της εποχής, τη «μερική προσοχή» που δίνουμε σε όλα. Μια μικρή αλλά σπουδαία αλλαγή παρουσίας και ύπαρξης με επίγνωση θα ήταν να δώσουμε κάπου την απόλυτη προσοχή μας. 

ΗΛ.Κ.: Ποιες είναι οι μεγαλύτερες αλλαγές που παρατηρείτε σήμερα στη σχέση γονιών και παιδιών; Τι είναι σήμερα πιο απαιτητικό για έναν γονιό σε σχέση με πριν από 20 χρόνια;

ΦΡ.Φ.: Οι γονείς είναι σήμερα σαφώς πιο ενημερωμένοι, πιο ευαισθητοποιημένοι συναισθηματικά και πιο πρόθυμοι να σχετιστούν ουσιαστικά με τα παιδιά τους. Ταυτόχρονα, όμως, βιώνουν μεγαλύτερη πίεση, αβεβαιότητα και ανοχή. Εξαντλημένοι από την πολύωρη εργασία, προσπαθούν αφάνταστα να είναι «καλοί γονείς» και νιώθουν πως ποτέ δεν τα καταφέρνουν. Καλούνται να μεγαλώσουν παιδιά σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία, ισορροπώντας ανάμεσα στη διαθεσιμότητα και τα όρια, στην προστασία και την ενίσχυση της αυτονομίας σε μια κοινωνία και ένα κράτος που δεν τους εκπαιδεύει, δεν τους φροντίζει και τους κρίνει εξαντλώντας όλη του την αυστηρότητα. Σήμερα οι γονείς χάνουν το ένστικτό τους γιατί χάνουν την επαφή με τον εαυτό τους. 

ΗΛ.Κ.: Η χρήση ψηφιακών εργαλείων επικοινωνίας δημιουργεί σοβαρές προκλήσεις για τα παιδιά και τους εφήβους. Συμφωνείτε με την απαγόρευσή τους;

ΦΡ.Φ.: Το έχω πει ξανά. Οι απαγορεύσεις δεν έσωσαν τα παιδιά μας ούτε από το τσιγάρο, ούτε από το αλκοόλ, ούτε από τα ναρκωτικά, ούτε από αυτό το σύγχρονο αναισθητικό του πόνου που είναι οι οθόνες. Η τεχνολογία, και ιδιαίτερα τα ψηφιακά μέσα δεν είναι από μόνα τους απειλή. Γίνονται προβληματικά όταν υποκαθιστούν τη σχέση αντί να τη συμπληρώνουν, όταν εξυπηρετούν στο να μουδιάζουμε όσα νιώθουμε και να περιφερόμαστε σαν ρομπότ. Η απαγόρευση ως απάντηση συχνά αποτυγχάνει γιατί δεν διδάσκει στο παιδί πώς να σχετίζεται, αλλά μόνο πώς να στερείται. Αυτό που χρειάζεται είναι παρουσία, καθοδήγηση, εκπαίδευση προς γονείς, εκπαιδευτικούς, φροντιστές και παιδιά - και φυσικά ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο το παιδί θα μάθει να επιλέγει, να έχει κριτική σκέψη και να συνδέεται.

ΗΛ.Κ.: Η ταχεία ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης σας προβληματίζει για το πώς μπορεί να επηρεαστεί στο μέλλον η ανθρώπινη επαφή και η ποιότητα της επικοινωνίας;

ΦΡ.Φ.: Η ανθρώπινη επαφή, ευτυχώς, δεν είναι μόνο ανταλλαγή πληροφοριών. Είναι η εμπειρία του να σε βλέπουν και να τους βλέπεις κι εσύ, να επηρεάζεσαι και να επηρεάζεις. Είναι μια διαδικασία ζωντανή, αμοιβαία και -κυρίως- απρόβλεπτη. Οι σχέσεις είναι καθρέφτης και ενεργοποιούν μια σωματική εμπειρία που καμία Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μπορεί να υποκαταστήσει. 

Αναζητούμε πάντα την ψυχική σύνδεση

«Οι άνθρωποι συνεχίζουν να αναζητούν τη σύνδεση. Οχι αυτή του WiFi, αλλά την πραγματική ψυχική σύνδεση. Ακόμη και όταν αποσύρονται, ακόμη και όταν σιωπούν, ακόμη και όταν φοβούνται, η ανάγκη για το “μαζί” δεν εξαφανίζεται. Βλέπετε το “μαζί” είναι το πέρασμα στη ζωή, από ένα “μαζί” υπήρξαμε. Μπορεί να καλύπτεται, να παραμορφώνεται, αλλά δεν παύει να υπάρχει. Και ίσως εκεί να βρίσκεται και η μεγαλύτερη ελπίδα μου ως θεραπεύτρια: στο ότι κάθε φορά που δύο άνθρωποι καταφέρνουν να είναι λίγο πιο παρόντες, λίγο πιο αληθινοί ο ένας με τον άλλον, αποκαθίσταται κάτι βαθύτερο από μια απλή επαφή. Αποκαθίσταται η ίδια η δυνατότητα του να σχετιζόμαστε».