Πώς ένας νορβηγικός μετεωρολογικός πύραυλος παραλίγο να προκαλέσει πυρηνικό πόλεμο το 1995

Στις 25 Ιανουαρίου 1995, ένας πύραυλος που εκτοξεύθηκε από τη Νορβηγία για επιστημονικούς σκοπούς προκάλεσε μια επικίνδυνη παρεξήγηση, καθώς τα ρωσικά συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης τον εξέλαβαν ως πιθανό πυρηνικό πύραυλο με πορεία προς τη Μόσχα.

Για περισσότερο από μία ώρα, ο κόσμος βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα από τα πιο ανησυχητικά σενάρια της πυρηνικής εποχής, όπως μεταδίδει το BBC. Στα ραντάρ των ρωσικών στρατιωτικών σταθμών στον βορρά εμφανίστηκε ένα ίχνος που έδειχνε ότι ένας πύραυλος είχε εκτοξευθεί από την ακτή της Νορβηγίας και ανέβαινε με μεγάλη ταχύτητα.

Οι αξιωματικοί που παρακολουθούσαν την κατάσταση γνώριζαν ότι ένας πύραυλος εκτοξευμένος από αμερικανικό υποβρύχιο στην περιοχή θα μπορούσε να μεταφέρει έως και οκτώ πυρηνικές κεφαλές στη Μόσχα μέσα σε περίπου 15 λεπτά. Η πληροφορία μεταφέρθηκε άμεσα στην κορυφή της στρατιωτικής ιεραρχίας και έφτασε στον τότε πρόεδρο της Ρωσίας, Μπόρις Γέλτσιν.

Η ενεργοποίηση της «πυρηνικής βαλίτσας»

Ο Γέλτσιν έγινε ο πρώτος παγκόσμιος ηγέτης που ενεργοποίησε την αποκαλούμενη «πυρηνική βαλίτσα», ένα σύστημα που περιλαμβάνει τις οδηγίες και την τεχνολογία για την ενεργοποίηση πυρηνικών όπλων.

Από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τα κράτη που διαθέτουν πυρηνικά όπλα βασίζουν την στρατηγική τους στην αποτροπή, δηλαδή στην ιδέα ότι μια πυρηνική επίθεση θα οδηγούσε σε αμοιβαία καταστροφή. Εκείνη τη στιγμή, ο Ρώσος πρόεδρος και οι σύμβουλοί του έπρεπε να αποφασίσουν εάν επρόκειτο για πραγματική επίθεση και αν έπρεπε να υπάρξει άμεση απάντηση.

Τελικά, το περιστατικό δεν κατέληξε σε καταστροφή. Η ένταση της στιγμής όμως ήταν τόσο μεγάλη ώστε προκάλεσε αναστάτωση σε κυβερνήσεις, στρατιωτικές ηγεσίες και μέσα ενημέρωσης.

Σύγχυση σε αγορές και κυβερνήσεις

Για περίπου μία ώρα επικράτησε έντονη αβεβαιότητα. Οι διεθνείς αγορές συναλλάγματος παρουσίασαν διακυμάνσεις, ενώ πολιτικοί, στρατιωτικοί και δημοσιογράφοι προσπαθούσαν να καταλάβουν τι ακριβώς είχε συμβεί.

Στις 13:46 ώρα Γκρίνουιτς άρχισαν να κυκλοφορούν πληροφορίες μέσω του ρωσικού πρακτορείου Interfax ότι η Ρωσία είχε καταρρίψει έναν πύραυλο που κατευθυνόταν προς το έδαφός της. Δημοσιογράφοι επικοινώνησαν με το βρετανικό υπουργείο Άμυνας, με εκπρόσωπο να δηλώνει ότι «είμαι βέβαιος ότι οι Βρετανοί δεν έχουν εκτοξεύσει κανέναν πύραυλο προς τη Ρωσία». Παρόμοια αβεβαιότητα επικρατούσε και στο Πεντάγωνο, όπου εκπρόσωπος δήλωσε ότι «το μόνο που έχουμε είναι αναφορές για αναφορές».

Λίγο πριν από τις 14:52 ώρα Γκρίνουιτς, όσοι γνώριζαν το περιστατικό μπόρεσαν τελικά να ανακουφιστούν. Το Interfax διόρθωσε την αρχική του πληροφορία και ανέφερε ότι το ρωσικό σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης είχε πράγματι καταγράψει την εκτόξευση πυραύλου, αλλά εκείνος είχε πέσει τελικά σε νορβηγικό έδαφος.

Ένας πύραυλος για την έρευνα του Βόρειου Σέλαος

Αργότερα, Νορβηγός αξιωματούχος του υπουργείου Άμυνας επιβεβαίωσε ότι η εκτόξευση είχε πραγματοποιηθεί για ειρηνικούς σκοπούς. Ο πύραυλος αποτελούσε μέρος επιστημονικού προγράμματος για τη μελέτη του Βόρειου Σέλαος, του φαινομένου που είναι γνωστό και ως aurora borealis.

Η εκτόξευση έγινε από πολιτικό ερευνητικό κέντρο πυραύλων και ο πύραυλος κατέληξε στη θάλασσα κοντά στο απομονωμένο νησί Σπίτσμπεργκεν της Αρκτικής, πολύ πριν πλησιάσει τον ρωσικό εναέριο χώρο.

Η χαμένη προειδοποίηση

Το πιο παράδοξο στοιχείο της υπόθεσης ήταν ότι η Νορβηγία είχε ενημερώσει τη Ρωσία για την εκτόξευση αρκετές εβδομάδες πριν. Ο Νορβηγός επιστήμονας Κόλμπιορν Άντολφσεν, που συμμετείχε στο πρόγραμμα, δήλωσε ότι η χώρα του είχε αποστείλει ενημερωτικό μήνυμα στις 14 Δεκεμβρίου μέσω του υπουργείου Εξωτερικών προς όλα τα ενδιαφερόμενα κράτη.

Ωστόσο, η πληροφορία φαίνεται ότι δεν έφτασε ποτέ στα κατάλληλα γραφεία στη Μόσχα.

Ο Άντολφσεν εξήγησε επίσης ότι ίσως η έντονη αντίδραση της Ρωσίας οφειλόταν στο γεγονός ότι ο συγκεκριμένος πύραυλος ακολούθησε πολύ υψηλή βαλλιστική τροχιά, φτάνοντας σε ύψος περίπου 908 μιλίων.

Ευαισθησία μετά από παλαιότερα περιστατικά

Η Ρωσία ήταν ιδιαίτερα ευαίσθητη σε θέματα αεράμυνας από το 1987, όταν ο νεαρός Γερμανός Ματίας Ρουστ κατάφερε να πετάξει περισσότερα από 750 χιλιόμετρα μέσα στον σοβιετικό εναέριο χώρο με μικρό αεροπλάνο και να προσγειωθεί κοντά στο Κρεμλίνο.

Παρότι ο Ψυχρός Πόλεμος είχε ήδη τελειώσει, το περιστατικό του 1995 έδειξε ότι η ανησυχία για πιθανή πυρηνική απειλή παρέμενε έντονη σε ορισμένους κύκλους της ρωσικής ηγεσίας.

Ένα από τα πολλά «παρά λίγο» της πυρηνικής εποχής

Το περιστατικό της νορβηγικής εκτόξευσης δεν ήταν το μοναδικό λάθος συναγερμού στην ιστορία των πυρηνικών όπλων. Από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου έχουν καταγραφεί αρκετές παρόμοιες περιπτώσεις, από ψευδείς ενδείξεις που προκλήθηκαν ακόμη και από σμήνη κύκνων, το φως της Σελήνης ή τεχνικά προβλήματα.

Το 1958 ένα αεροπλάνο έριξε κατά λάθος πυρηνική βόμβα σε αυλή οικογένειας στις ΗΠΑ, χωρίς να υπάρξουν ανθρώπινα θύματα, ενώ το 1966 δύο αμερικανικά στρατιωτικά αεροσκάφη συγκρούστηκαν πάνω από ισπανικό χωριό, με το ένα να μεταφέρει τέσσερα πυρηνικά όπλα. Το 2010, η αμερικανική πολεμική αεροπορία έχασε για λίγο την επικοινωνία με 50 πυραύλους, γεγονός που θα μπορούσε θεωρητικά να εμποδίσει τον έλεγχο μιας πιθανής εκτόξευσης.

Πόσο επικίνδυνο ήταν πραγματικά;

Οι εκτιμήσεις για τη σοβαρότητα του περιστατικού του 1995 διαφέρουν. Ένας πρώην αξιωματούχος της CIA το χαρακτήρισε «την πιο επικίνδυνη στιγμή της πυρηνικής εποχής». Σύμφωνα με τον στρατιωτικό αναλυτή Πίτερ Πράι, για πρώτη φορά ένας ηγέτης πυρηνικής δύναμης άνοιξε την «πυρηνική βαλίτσα» σε κατάσταση που θεωρήθηκε πραγματική απειλή.

Άλλοι ειδικοί όμως υποβαθμίζουν τη σημασία του συμβάντος. Ο ερευνητής του ΟΗΕ για τον πυρηνικό αφοπλισμό Πάβελ Ποντβίγκ δήλωσε ότι θα το βαθμολογούσε μόλις με «τρεις στα δέκα» σε σχέση με άλλα περιστατικά της περιόδου του Ψυχρού Πολέμου. Ο Ρώσος ειδικός στα πυρηνικά όπλα Βλαντίμιρ Ντβόρκιν υποστήριξε ότι το περιστατικό «δεν δημιούργησε καμία πραγματική απειλή».

Πέντε ημέρες μετά το συμβάν, η Ρωσία το χαρακτήρισε επίσημα «παρεξήγηση» και τόνισε ότι η Νορβηγία είχε ακολουθήσει τις προβλεπόμενες διαδικασίες. Παρά το γεγονός ότι η κρίση έληξε χωρίς συνέπειες, το περιστατικό παραμένει μια υπενθύμιση για το πόσο εύκολα μια λανθασμένη ερμηνεία μπορεί να οδηγήσει τον κόσμο κοντά σε μια καταστροφική απόφαση.