Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής: Πάνω από 162.000 νέοι και νέες έμειναν εκτός της Τριτοβάθμιας την πενταετία 2021-2025

Περισσότεροι από 162.000 νέοι και νέες έμειναν εκτός της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης την πενταετία 2021-2025, από τότε δηλαδή που τέθηκε σε εφαρμογή η Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής (ΕΒΕ). Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο, ωστόσο, δεν είναι ο συνολικός αριθμός των αποκλεισμένων, αλλά το γεγονός ότι οι 132.880 από αυτούς – σχεδόν οκτώ στους δέκα – δεν έφτασαν ποτέ καν στη διαδικασία συμπλήρωσης μηχανογραφικού δελτίου.

«Τα στοιχεία αποκαλύπτουν ότι ο βασικός μηχανισμός αποκλεισμού από τα πανεπιστήμια δεν είναι πλέον οι βάσεις εισαγωγής, όπως συνέβαινε επί δεκαετίες, αλλά η ίδια η ΕΒΕ, η οποία λειτουργεί ως προϋπόθεση συμμετοχής στη διαδικασία επιλογής σχολών», εξηγεί ο κ.Γιάννης Ζαμπέλης, Καθηγητής Μαθηματικών — Εκπαιδευτικός Αναλυτής · Δημιουργός site PaideiaNet.com, ο οποίος ανέλυσε αποκλειστικά τις κατηγορίες «Επιλογή ΓΕΛ» και «Επιλογή ΕΠΑΛ» των επίσημων πινάκων του Υπουργείου Παιδείας, που αντιπροσωπεύουν περίπου το 90% των υποψηφίων κάθε χρονιάς. Δεν περιλαμβάνονται οι ειδικές κατηγορίες, οι υποψήφιοι του 10% και οι περιπτώσεις σοβαρών παθήσεων, καθώς ακολουθούν διαφορετικό καθεστώς εισαγωγής.

Οι δύο «δεξαμενές» αποκλεισμού

Όπως επισημαίνει ο ειδικός, η εικόνα της πενταετίας αποτυπώνει δύο διακριτές κατηγορίες υποψηφίων που έμειναν εκτός πανεπιστημίων:

Η πρώτη αφορά όσους δεν συγκέντρωσαν τις προϋποθέσεις της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής και, ως εκ τούτου, δεν απέκτησαν καν δικαίωμα υποβολής μηχανογραφικού.

Η δεύτερη αφορά όσους συμπλήρωσαν μηχανογραφικό δελτίο, αλλά τελικά δεν εισήχθησαν σε κανένα τμήμα, επειδή δεν συγκέντρωσαν τα απαιτούμενα μόρια για κάποια από τις σχολές που δήλωσαν.

Τα στοιχεία της πενταετίας είναι αποκαλυπτικά:

Στα Γενικά Λύκεια, από τα 369.455 παιδιά που έδωσαν Πανελλαδικές την 5ετία 2021-2025, τα 114.442 έμειναν εκτός Τριτοβάθμιας — ένα σταθερό ~31% του συνόλου των ΓΕΛ.

Στα ΕΠΑΛ η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική.

Βάσει του ανωτέρου πίνακα, 28.972 από ΕΒΕ έναντι 19.463 από βάσεις. Δηλαδή, η ΕΒΕ καλύπτει το 60% και οι βάσεις το 40% των αποκλεισμών — σχεδόν στα ίσα. Στα ΕΠΑΛ δεν είναι μόνο η ΕΒΕ που κόβει· είναι και ότι ακόμα κι αν περάσει ο υποψήφιος την ΕΒΕ, η πιθανότητα να μην πιάσει τη βάση καμιάς σχολής παραμένει πολύ υψηλή (~40% από όσους κάνουν μηχανογραφικό).

Η ΕΒΕ ως βασικός μηχανισμός αποκλεισμού

Παρά τη διαχρονική εστίαση της δημόσιας συζήτησης στις μεταβολές των βάσεων εισαγωγής, τα στοιχεία δείχνουν ότι η πραγματική αιτία αποκλεισμού βρίσκεται αλλού.

Από τους 162.877 συνολικά αποκλεισμένους της πενταετίας, οι 132.880 αποκλείστηκαν πριν καν αποκτήσουν πρόσβαση στο μηχανογραφικό, ενώ 29.997 έμειναν εκτός επειδή δεν συγκέντρωσαν τα απαιτούμενα μόρια για κάποια από τις σχολές που δήλωσαν.

Σε επίπεδο συνόλου, το 81,6% των αποκλεισμών οφείλεται στην ΕΒΕ. Ωστόσο, η συνολική αυτή εικόνα κρύβει σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ ΓΕΛ και ΕΠΑΛ. Στα Γενικά Λύκεια η ΕΒΕ αποτελεί τον κυρίαρχο μηχανισμό αποκλεισμού, καθώς ευθύνεται για περισσότερο από το 90% των περιπτώσεων που μένουν εκτός Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Στα Επαγγελματικά Λύκεια, αντίθετα, η ΕΒΕ συνυπάρχει με έναν δεύτερο ισχυρό μηχανισμό αποκλεισμού, καθώς σημαντικό ποσοστό υποψηφίων μένει εκτός ακόμη και μετά την υποβολή μηχανογραφικού.

Το στοιχείο αυτό εμφανίζεται με αξιοσημείωτη σταθερότητα σε όλες τις χρονιές εφαρμογής του μέτρου, γεγονός που υποδηλώνει ότι δεν πρόκειται για συγκυριακό φαινόμενο συνδεδεμένο με τη δυσκολία των θεμάτων ή τις επιδόσεις μιας συγκεκριμένης χρονιάς. Αντίθετα, συνιστά δομικό χαρακτηριστικό του συστήματος εισαγωγής.

Η ιδιαίτερα δύσκολη εικόνα στα ΕΠΑΛ

Ακόμη πιο έντονο εμφανίζεται το φαινόμενο στους αποφοίτους των Επαγγελματικών Λυκείων. Από τους 77.498 υποψηφίους ΕΠΑΛ που συμμετείχαν στις Πανελλαδικές την πενταετία 2021-2025, εισήχθησαν στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση μόλις 29.063. Δηλαδή περίπου έξι στους δέκα υποψηφίους μένουν εκτός κάθε χρόνο, με ποσοστά αποκλεισμού που κυμαίνονται από 61,4% έως 63,5%.

Ωστόσο, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στα ΓΕΛ, στα ΕΠΑΛ η ΕΒΕ δεν αποτελεί τον μοναδικό ή τον κυρίαρχο μηχανισμό αποκλεισμού. Από τους 48.435 συνολικά αποκλεισμένους της πενταετίας, οι 28.972 αποκλείστηκαν λόγω ΕΒΕ και οι 19.463 επειδή, παρότι υπέβαλαν μηχανογραφικό, δεν συγκέντρωσαν τα απαιτούμενα μόρια για κάποια σχολή.

Με άλλα λόγια, η ΕΒΕ ευθύνεται για περίπου το 60% των αποκλεισμών και οι βάσεις εισαγωγής για το υπόλοιπο 40%. Η αναλογία αυτή διαφέρει σημαντικά από εκείνη των ΓΕΛ, όπου σχεδόν το σύνολο των αποκλεισμών προέρχεται από την ΕΒΕ.

Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι, ότι στα ΓΕΛ ο υποψήφιος που ξεπερνά την ΕΒΕ έχει εξαιρετικά υψηλή πιθανότητα εισαγωγής σε κάποια σχολή, ενώ στα ΕΠΑΛ η πιθανότητα να μείνει εκτός ακόμη και μετά την υποβολή μηχανογραφικού παραμένει ιδιαίτερα υψηλή. Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι το σύστημα δεν λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για τους δύο τύπους Λυκείου.

Η σταθερότητα των ποσοστών αυτών οδηγεί πολλούς αναλυτές στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για ένα μόνιμο και δομικό χαρακτηριστικό του συστήματος και όχι για αποτέλεσμα συγκυριακών μεταβολών. Το γεγονός αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς η επαγγελματική εκπαίδευση αποτελεί βασική εκπαιδευτική διαδρομή για σημαντικό μέρος του μαθητικού πληθυσμού, ιδιαίτερα στην περιφέρεια και σε οικογένειες χαμηλότερων εισοδημάτων.

Το παράδοξο των κενών θέσεων

Ίσως το πιο αντιφατικό στοιχείο της πενταετίας είναι ότι, ενώ 162.877 υποψήφιοι αποκλείστηκαν από τα ΑΕΙ, τα πανεπιστήμια κατέγραψαν την ίδια περίοδο 61.214 κενές θέσεις. Πρόκειται για θέσεις που είχαν προκηρυχθεί και προσμετρηθεί μετά τις μεταφορές, αλλά τελικά δεν καλύφθηκαν.

Η συνολική εικόνα, ωστόσο, κρύβει δύο εντελώς διαφορετικές πραγματικότητες.

Στα Γενικά Λύκεια καταγράφηκαν 60.102 κενές θέσεις σε σύνολο 314.813 διαθέσιμων θέσεων της πενταετίας, δηλαδή περίπου μία στις πέντε θέσεις (19,1%) έμεινε ακάλυπτη. Η πρώτη χρονιά εφαρμογής της ΕΒΕ ήταν η πιο χαρακτηριστική, καθώς το 26,1% των θέσεων ΓΕΛ παρέμεινε κενό.

Κενές θέσεις στα Γενικά Λύκεια:

Αντίθετα, στα ΕΠΑΛ καταγράφηκαν μόλις 1.112 κενές θέσεις σε σύνολο 28.527 διαθέσιμων θέσεων, ποσοστό μόλις 3,9%. Οι θέσεις των ΕΠΑΛ ουσιαστικά καλύπτονται σχεδόν πλήρως κάθε χρόνο. Δηλαδή για τα παιδιά των ΕΠΑΛ το πρόβλημα δεν είναι ότι μένουν κενές θέσεις — είναι ότι οι θέσεις απλώς είναι λίγες (28.527 σε 5 χρόνια έναντι 77.498 υποψηφίων). Επομένως, το πρόβλημα είναι δομικό και δεν σχετίζεται με την κατανομή.

Κενές θέσεις στα Επαγγελματικά Λύκεια:

Η διαφοροποίηση αυτή οδηγεί σε διαφορετικά συμπεράσματα για τους δύο τύπους Λυκείου. Στα ΓΕΛ συνυπάρχουν ταυτόχρονα 114.442 αποκλεισμένοι υποψήφιοι και 60.102 κενές θέσεις. Με άλλα λόγια, πάνω από τους μισούς αποκλεισμένους μαθητές των ΓΕΛ θα μπορούσαν θεωρητικά να είχαν καλύψει διαθέσιμες θέσεις, εφόσον είχαν αποκτήσει δικαίωμα συμμετοχής στη διαδικασία επιλογής σχολών.

Στα ΕΠΑΛ, αντίθετα, το βασικό ζήτημα δεν είναι οι κενές θέσεις αλλά ο περιορισμένος αριθμός τους. Οι 28.527 διαθέσιμες θέσεις της πενταετίας αντιστοιχούν σε πολύ μικρότερο αριθμό από τους 77.498 υποψηφίους που συμμετείχαν στις εξετάσεις, γεγονός που δημιουργεί μια δομική ανισορροπία μεταξύ προσφοράς θέσεων και ζήτησης.

Σύμφωνα με την ανάλυση, η εξήγηση βρίσκεται στη λειτουργία της ΕΒΕ ως καθολικού φίλτρου. Υποψήφιοι που δεν συγκεντρώνουν την απαιτούμενη επίδοση αποκλείονται από τη διαδικασία πριν αποκτήσουν τη δυνατότητα να δηλώσουν ακόμη και περιφερειακά ή λιγότερο δημοφιλή τμήματα, τα οποία τελικά εμφανίζουν σημαντικό αριθμό κενών θέσεων.

Έτσι, αποκλεισμός υποψηφίων και κενές πανεπιστημιακές θέσεις συνυπάρχουν μέσα στο ίδιο σύστημα. «Η ΕΒΕ λειτουργεί ως καθολικός φραγμός: αν δεν πιάνεις το ελάχιστο σε ένα μάθημα, δεν μπορείς να δηλώσεις τίποτα — ούτε καν τις περιφερειακές σχολές που τελικά παραμένουν κενές. Έτσι, οι υποψήφιοι που θα μπορούσαν δυνητικά να καλύψουν θέσεις σε λιγότερο περιζήτητα τμήματα κόβονται πριν φτάσουν εκεί. Δύο φαινόμενα αλληλοτροφοδοτούμενα: αποκλεισμός και κενότητα, στο ίδιο σύστημα», θα πει χαρακτηριστικά ο κ. Ζαμπέλης.

Πέντε χρόνια μετά: νέα δεδομένα, νέα ερωτήματα

Η Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής θεσπίστηκε με στόχο τη διασφάλιση ενός ελάχιστου ακαδημαϊκού επιπέδου για την πρόσβαση στην Ανώτατη Εκπαίδευση.

Αξιολογώντας την εφαρμογή της μετά τη συμπλήρωση πέντε χρόνων, αναδεικνύονται ορισμένα σαφή συμπεράσματα. Πρώτον, στα Γενικά Λύκεια ο βασικός μηχανισμός αποκλεισμού δεν είναι πλέον οι βάσεις εισαγωγής αλλά η ίδια η ΕΒΕ, η οποία ευθύνεται για πάνω από το 90% των αποκλεισμών. Δεύτερον, στα Επαγγελματικά Λύκεια η εικόνα είναι διαφορετική, καθώς η ΕΒΕ συνυπάρχει με ένα εξίσου σημαντικό πρόβλημα που σχετίζεται με τις βάσεις εισαγωγής και τον περιορισμένο αριθμό διαθέσιμων θέσεων. Τρίτον, στα ΓΕΛ παρατηρείται η ταυτόχρονη ύπαρξη μεγάλου αριθμού αποκλεισμένων υποψηφίων και δεκάδων χιλιάδων κενών θέσεων στα πανεπιστήμια.

Βάσει των προαναφερθέντων, το ερώτημα που τίθεται πλέον δεν είναι μόνο αν η ΕΒΕ πέτυχε τον αρχικό της στόχο, αλλά και κατά πόσο ο σημερινός τρόπος εφαρμογής της εξυπηρετεί με τον ίδιο τρόπο όλους τους τύπους Λυκείου. «Αν η αρχική στόχευση της ΕΒΕ ήταν η ποιοτική θωράκιση, εύλογο επόμενο ερώτημα είναι αν η στόχευση αυτή εξυπηρετείται εξίσου καλά για όλους τους τύπους Λυκείου — ή αν χρειάζεται διαφοροποιημένη επαναβαθμονόμηση. Είναι ζήτημα πολιτικής επιλογής, όχι αριθμητικής», καταλήγει ο κ. Ζαμπέλης.