Από το υπερωκεάνιο, στο Πλανητάριο: Η ιστορία του Ιδρύματος Ευγενίδου

Ποιος Ελληνας δεν γνωρίζει το Ευγενίδειο Πλανητάριο στο Φαληρικό Δέλτα; Και πόσα εκατομμύρια επισκέπτες δεν έχουν μαγευτεί ταξιδεύοντας στα αστέρια και γνωρίζοντας τα μυστικά της απεραντοσύνης του Διαστήματος; Πόσες αμέτρητες χιλιάδες μαθητές και φοιτητές δεν το έχουν επισκεφτεί για να αποκτήσουν μια πρωτόγνωρη εμπειρία των μυστικών του Σύμπαντος;

Το Πλανητάριο του Ευγενίδειου Ιδρύματος είναι η πιο ορατή πλευρά για όλους τους Ελληνες της παρακαταθήκης του Ευγένιου Ευγενίδη, σπουδαίου Ελληνα του περασμένου αιώνα, ευπατρίδη, κορυφαίου επιχειρηματία στον χώρο της ναυτιλίας, που έχτισε μια τεράστια περιουσία δουλεύοντας άοκνα επί δεκαετίες, όμως πάνω απ’ όλα μεγάλου πατριώτη, του οποίου η αγάπη για την πατρίδα μετουσιώθηκε σε πολύπλευρη προσφορά προς το έθνος και την εκπαίδευση, που τον κατέταξε ανάμεσα στους εθνικούς ευεργέτες της Νεότερης Ελλάδας.

Το έργο του Ιδρύματος Ευγενίδου, που φέτος κλείνει 70 χρόνια λειτουργίας, υπηρετεί τα οράματα και τους σκοπούς του ιδρυτή του, όπως τα εξέφρασε στη διαθήκη του. Διέθεσε μεγάλο μέρος της περιουσίας του διασφαλίζοντας την οικονομική ανεξαρτησία του ιδρύματος. Στόχος του Ευγενίδη ήταν να συμβάλει στη ριζική αναβάθμιση της επιστημονικής και τεχνικής εκπαίδευσης των νέων Ελλήνων, καθώς είχε διαπιστώσει το σημαντικό έλλειμμα καταρτισμένων τεχνικών στη χώρα μας, συγκριτικά με τα πρότυπα άλλων ευρωπαϊκών χωρών.

Δεν πρόλαβε όμως να ζήσει το χτίσιμο του Ιδρύματος, πόσο μάλλον τους καρπούς που δημιουργεί για γενιές Ελλήνων. Τον πρόλαβε ο ξαφνικός θάνατός του στις 22 Απριλίου του 1954 στο Βεβέ της Ελβετίας. «Επεσε μαχόμενος ο κρατερός αγωνιστής. Επεσε προώρως, ενώ το μεγαλόπνοον, το εθνωφελές έργον του μόλις τώρα εθεμελιούτο», ήταν η πρωτοσέλιδη υποδοχή που επεφύλαξαν στο θλιβερό αυτό άγγελμα τα «Ναυτικά Χρονικά» της 1ης Μαΐου του 1954.

Από τον Εβρο στην Πόλη

Ο Ευγένιος Ευγενίδης ήταν χαρισματική προσωπικότητα, ιδιοφυής και πετυχημένος εφοπλιστής και ταυτόχρονα μεγαλέμπορος διεθνούς κλάσης, αντιπρόσωπος και ιδιοκτήτης διεθνών ναυτιλιακών γραμμών, με δραστηριότητες διάσπαρτες ανά την υφήλιο, πάντοτε πρωτοπόρος, τολμηρός και καινοτόμος. Διέθετε την ικανότητα να βλέπει τις ευκαιρίες και να βρίσκει διέξοδο μέσα στις αντιξοότητες.

Γεννήθηκε στο Διδυμότειχο στις 22 Δεκεμβρίου του 1882. Ο πατέρας του Αγάπιος, ανώτατος δικαστικός στα οθωμανικά δικαστήρια, τον έστειλε στην αμερικανική Ροβέρτειο Σχολή στην Κωνσταντινούπολη. Προτού την τελειώσει, όμως, έχασε τον πατέρα του. Ως προστάτης της οικογένειας πια, της μητέρας Χαρίκλειας και της αδελφής του Μαριάνθης, επωμίστηκε τις ευθύνες με αυτοπεποίθηση. Μετά την αποφοίτησή του, 20 ετών, αναζήτησε ευκαιρίες στον επιχειρηματικό στίβο σε ναυτιλία και εμπόριο. Βρήκε δουλειά στη βρετανική ναυτιλιακή εταιρεία Doro’s Brothers. Στα 24 του ανέλαβε τη διεύθυνση του μεγάλου ναυτιλιακού οίκου Reppen.

Ξεκίνησε εισαγωγές ξυλείας από τη Σκανδιναβία. Τότε έδωσε και τα πρώτα δείγματα του οξυδερκούς επιχειρηματικού μυαλού του. Ιδρυσε ένα μικρό ναυπηγείο στον Κεράτιο Κόλπο, όπου ναυπήγησε 24 φορτηγίδες. Ετσι άρχισε η εκπληκτική επιχειρηματική σταδιοδρομία του, που τον ανέδειξε αργότερα σε έναν από τους πλουσιότερους Ελληνες. Αυτή η δραστηριότητα ήταν το κλειδί για το μέλλον του. Συνδέθηκε με την κορυφαία τότε εφοπλιστική εταιρεία, Brostrom Concern, της οποίας τα πλοία ναύλωνε για τη μεταφορά της ξυλείας. Το 1907 ίδρυσε το Σκανδιναβικό Πρακτορείο Εγγύς Ανατολής.

Η Σουηδική Ανατολική Γραμμή

Το 1922 εγκατέλειψε την Πόλη λόγω της Μικρασιατικής Καταστροφής. Ηρθε στον Πειραιά και ανέλαβε τη γενική πρακτόρευση της Σουηδικής Ανατολικής Γραμμής (Svenska Orient Line - SOL) για την Ελλάδα και την Εγγύς Ανατολή. Εργάστηκε σκληρά, μέχρι που κοιμόταν στα γραφεία της εταιρείας για να μη χάνει χρόνο. Αποδείχθηκε εξαιρετικά ανθεκτικός και δημιουργικός.

Λόγω των στενών σχέσεών του με τη Σουηδία, οργάνωσε και χρηματοδότησε την επίσκεψη του τότε διαδόχου του σουηδικού θρόνου και μελλοντικού βασιλιά Γουστάβου-Αδόλφου. Διετέλεσε επίσης γενικός πρόξενος της Φινλανδίας. Τούτων δοθέντων, η SOL απογειώθηκε σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Το ίδιο και οι εμπορικές σχέσεις Ελλάδας και σκανδιναβικών χωρών. Τα ελληνικά προϊόντα μεταφέρονταν πλέον στη Σουηδία όχι μέσω Αμβούργου, αλλά κατευθείαν από το λιμάνι του Πειραιά. Οι εξαγωγές καπνών και ξυλείας αυξήθηκαν κατακόρυφα. Ο Ευγενίδης άνοιξε μια πόρτα εισροής πλούτου στην τότε σκληρά δοκιμαζόμενη ελληνική οικονομία.

Παράλληλα με την πρακτόρευση και διαχείριση μεγάλου αριθμού πλοίων ξένων εταιριών, το 1937 ο Ευγενίδης μπήκε στην εφοπλιστική οικογένεια αγοράζοντας το πρώτο του σκάφος, το Α/Π «Αργώ». Λίγο πριν από τη γερμανική εισβολή αναγκάστηκε να φύγει από την Ελλάδα. Κατέληξε στη Νότια Αφρική, όπου οργάνωσε νέο πρακτορείο και με την «Αργώ» ξεκίνησε τη λειτουργία γραμμής με τη Νότια Αμερική. Η «Αργώ», ωστόσο, βυθίστηκε από τορπίλη γερμανικού υποβρυχίου.

Τα υπερωκεάνια

Δεν πτοήθηκε. Μετακόμισε στο Μπουένος Αϊρες συνεχίζοντας τη διαχείριση των πλοίων της Brostrom. Μετά τον πόλεμο, επέστρεψε στην Ευρώπη και ίδρυσε τη Home Lines με έδρα το Βεβέ. Ηταν σίγουρος για την έκρηξη του μεταναστευτικού ρεύματος από την κατεστραμμένη Ευρώπη προς τις άλλες ηπείρους. Ετσι απέκτησε τέσσερα υπερωκεάνια και τα δρομολόγησε προς Νότια Αφρική, Αυστραλία, ΗΠΑ και Καναδά. Το πάθος του να προσφέρει στην πατρίδα ουδέποτε κάμφθηκε. Με το τέλος του Εμφυλίου το 1949, σχεδίασε το πλάνο επιστροφής του. Ο κύβος ερρίφθη στα μέσα του 1953, γεγονός συνυφασμένο με την τότε κυβερνητική προσπάθεια για επαναπατρισμό της ναυτιλίας. Ο Ευγενίδης ήταν ο πρώτος εφοπλιστής ενέγραψε πλοίο του στο ελληνικό νηολόγιο.

Τότε πλειοδότησε σε έναν κρατικό πλειστηριασμό για το υπερωκεάνιο «Αθήναι», που αποτελούσε μέρος της πολεμικής αποζημίωσης της Ιταλίας προς την Ελλάδα. Συνειδητά προσέφερε περισσότερα για να το αποκτήσει επιδιώκοντας να μην απομειωθεί η αξία ενός εθνικού περιουσιακού στοιχείου. Το «Αθήναι» απέπλευσε από τον Πειραιά στις 13 Νοεμβρίου 1953 για το πρώτο του ταξίδι στη γραμμή της Νότιας Αμερικής.

Κατόπιν, ο Ευγενίδης ύψωσε τη γαλανόλευκη στο υπερωκεάνιο «Ατλάντικ». Στις 4 Δεκεμβρίου υπέγραψε σύμβαση με την κυβέρνηση για τη νεοσυσταθείσα Εθνική Γραμμή Βορείου Αμερικής. Το «Βασίλισσα Φρειδερίκη», όπως μετονομάστηκε το «Ατλάντικ», έγινε το δημοφιλέστερο τότε μέσο μετάβασης των Ελλήνων μεταναστών προς τις ΗΠΑ. Ο Ευγενίδης, όμως, δεν πρόλαβε να δει το παρθενικό του ταξίδι, τον Ιανουάριο του 1955.

Η επιστροφή του στην πατρίδα συνοδεύτηκε από πλειάδα φιλανθρωπικών κινήσεων. Η κυριότερη, ότι έστειλε τεράστια κεφάλαια, ένα προκατασκευασμένο νοσοκομείο και λυόμενα σπίτια «εις προσπάθειαν ανακουφίσεως της δυστυχίας των Ελλήνων σεισμοπαθών» της Κεφαλονιάς, της Ζακύνθου και της Ιθάκης. Οπως ο ίδιος είχε πει: «Η περιουσία δεν είναι δι’ εμέ παρά η σφραγίς της νίκης. Η χαρά μου έγκειται εις τον αγώνα, και τον καρπόν της νίκης τον επιφυλάσσω διά την πατρίδα μου».

Είχε εξομολογηθεί στον πρόεδρο του Δικηγορικού Συλλόγου Ελβετίας ότι επιθυμούσε έναν αιφνίδιο θάνατο την ώρα που εργαζόταν, με όλες τις πνευματικές του δυνάμεις ακέραιες. «Μακάρι, ο Θεός να μου χαρίσει αυτήν την καλή τύχη!» είχε ευχηθεί. Πέθανε ήσυχα στο Βεβέ στις 22 Απριλίου του 1954.

Ιδρυμα Ευγενίδου το ‘56

Το ευτυχές για τον Ευγενίδη ήταν ότι την υλοποίηση του οράματός του για το ομώνυμο Ιδρυμα ανέλαβαν οι πιο κατάλληλοι άνθρωποι. Και μόνο τυχαίο δεν είναι ότι και οι τρεις τιμήθηκαν από την Ακαδημία Αθηνών. Ο ίδιος είχε εναποθέσει στα πιο ασφαλή χέρια την πραγμάτωση του Ιδρύματος: σε αυτά της αδερφής του Μαριάνθης Σίμου, που έθεσε σκοπό της ζωής της την εκπλήρωση της επιθυμίας του. Ετσι, στις 10 Φεβρουαρίου 1956 συστήθηκε με Βασιλικό Διάταγμα το Ιδρυμα Ευγενίδου και τέθηκε υπό τη διοίκησή της, με μοναδικό σκοπό την επιταγή του Ευγενίδη: «να συμβάλη εις την εκπαίδευσιν νέων εν τω επιστημονικώ και τεχνικώ πεδίω».

Με το ξεκίνημα της λειτουργίας του το Ιδρυμα χορήγησε την πρώτη υποτροφία και ακολούθησαν πάνω από 750 έκτοτε για όλα τα επίπεδα της εκπαίδευσης: από τους μηχανοτεχνίτες και τους ηλεκτρολόγους μέχρι τους μηχανικούς του Πολυτεχνείου, καθώς και τα στελέχη του Λιμενικού για μεταπτυχιακές σπουδές και εκπόνηση διδακτορικών σε ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια. Την επόμενη χρονιά, το 1957, υπήρξε και η πρώτη έκδοση βιβλίου, τα «Μαθηματικά για τον τεχνίτη» με συγγραφέα τον καθηγητή του ΕΜΠ Νικόλαο Κρητικό. Ακολούθησαν άλλα 578 βιβλία, που κυκλοφόρησαν σε 48.500.000 αντίτυπα, καλύπτοντας τις ανάγκες της τεχνικής, επαγγελματικής και ναυτικής εκπαίδευσης μέχρι και το πανεπιστημιακό επίπεδο.

Το Ιδρυμα στεγάστηκε αρχικά επί της οδού Πανεπιστημίου 10. Αρχές του 1961 άρχισε να κατασκευάζεται το ιδιόκτητο κτίριο στη λεωφόρο Συγγρού, το οποίο εγκαινιάστηκε στις 7 Ιουνίου 1966. Στο νέο κτίριο λειτούργησε η Τεχνική Βιβλιοθήκη με 4.000 βιβλία και 250 τίτλους περιοδικών στην αγγλική, γαλλική, γερμανική και ιταλική γλώσσα, για όλους τους κλάδους των θετικών επιστημών, την τεχνολογία και τη ναυτιλία.

Παράλληλα, από τον Δεκέμβριο του 2018 λειτουργεί το πρότυπο Κέντρο Επιστήμης και Τεχνολογίας, με 57 διαδραστικά εκθέματα και επιδείξεις πειραμάτων για τη γνωριμία των νέων με τις βασικές αρχές των θετικών επιστημών. Ακόμη, το Ψηφιακό Αποθετήριο του Ιδρύματος περιλαμβάνει βιβλία, άρθρα, βίντεο, παρουσιάσεις πειραμάτων, φωτογραφικό υλικό κ.ά.

Το Πλανητάριο

Κορυφαίο δημιούργημα του Ιδρύματος είναι το Πλανητάριο, από τα μεγαλύτερα και αρτιότερα εξοπλισμένα παγκοσμίως. Ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1966, ενώ τον Νοέμβριο του 2003 εγκαινιάστηκε το Νέο Ψηφιακό Πλανητάριο. Πρόκειται για έναν αμφιθεατρικό χώρο 945 τ.μ. και χωρητικότητας 278 θέσεων, που περιβάλλεται από έναν τεράστιο ημισφαιρικό θόλο, διαμέτρου 24,5 μέτρων.

Χάρη στον υπερσύγχρονο τεχνικό εξοπλισμό του και συνδυάζοντας όλες τις δημιουργικές δυνατότητες των σύγχρονων οπτικοακουστικών μέσων προβάλλει σε ολόκληρο τον θόλο εντυπωσιακές παραστάσεις που παρουσιάζουν τις εξελίξεις στην Αστρονομία και σε άλλες θετικές επιστήμες. Το αποτέλεσμα είναι τόσο εντυπωσιακό ώστε ο θεατής νιώθει σαν να βρίσκεται μέσα στο προβαλλόμενο περιβάλλον.

Πρώτος διευθυντής του ήταν ο καθηγητής Αστρονομίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Δημήτριος Κωτσάκης. Ο Νικόλαος Βερνίκος-Ευγενίδης δώρισε τον πρώτο κεντρικό πλανηταριακό προβολέα, Mark IV της εταιρείας Carl Zeiss, ύψους 6 μέτρων και βάρους 2,5 τόνων, που αποτελούνταν από 29.000 εξαρτήματα. Τα δύο σφαιρικά του άκρα, καθώς και ο ενδιάμεσος κορμός ήταν κατάσπαρτα με 150 προβολικά συστήματα, που του επέτρεπαν να προβάλλει στον ημισφαιρικό θόλο 8.900 άστρα, την κίνηση του Ηλίου, της Σελήνης και των πέντε λαμπρών πλανητών, την εικόνα του ορατού ουράνιου θόλου, όπως αυτή φαίνεται από κάθε σημείο της Γης, και τις εποχικές αλλαγές.

Από τον Απρίλιο του 1973 τη διεύθυνση ανέλαβε ο καθηγητής Διονύσης Σιμόπουλος, διαθέτοντας την εμπειρία της διεύθυνσης του κορυφαίου πλανητάριου Zeiss της Λουιζιάνα. Εισήγαγε καινοτομίες, όπως στη μουσική, καλλιτεχνική και σκηνοθετική επένδυση των επιστημονικών διαλέξεων, με αποτέλεσμα την εντυπωσιακή αύξηση των θεατών, που το 1978 έφταναν τους 116.000 ετησίως. Το ελληνικό Πλανητάριο συμβάδισε με τις διεθνείς τεχνολογικές εξελίξεις, που οδήγησαν μετά το 1976 στον αυτοματοποιημένο έλεγχο των παραστάσεων και την αισθητή βελτίωση του ήχου, περνώντας αρχικά στον διπλό στερεοφωνικό ήχο και κατόπιν στο τετρακάναλο surround.

Η Μαριάνθη Σίμου

Η Μαριάνθη Σίμου στάθηκε αντάξια στην εκτέλεση των όρων της διαθήκης του αδελφού της. Η κατασκευή του κτιρίου στη λεωφ. Συγγρού και η δημιουργία του Πλανητάριου φέρουν τη σφραγίδα της. Γεννήθηκε στην Πρέβεζα το 1895. Με την ενηλικίωσή της ανέλαβε καθήκοντα γραμματέως του αδελφού της στο Σκανδιναβικό Πρακτορείο και τις ναυτιλιακές εταιρείες. Παντρεύτηκε τον Γεώργιο Σίμο. Παρέμεινε στη διοίκηση του Ιδρύματος μέχρι τον θάνατό της, στις 17 Απριλίου 1981. Αφησε όλη την περιουσία της για τους σκοπούς του ιδρύματος.

Οι επίγονοι

Μετά τον θάνατο της Μαριάνθης Σίμου, η διοίκηση του ιδρύματος ασκείται από τριμελή επιτροπή, στην οποία συμμετέχει ex officio ο εκάστοτε πρύτανης του ΕΜΠ. Πρώτος πρόεδρός της ήταν ο Νικόλαος Βερνίκος-Ευγενίδης. Επί των ημερών του το Ιδρυμα αναπτύχθηκε περαιτέρω και προ του θανάτου του (7 Νοεμβρίου 2000) είχε προχωρήσει τα σχέδια για το πέρασμα του Πλανητάριου στην ψηφιακή εποχή. Από τις σημαντικότερες δωρεές επί προεδρίας του ήταν η διάθεση 900 εκατ. δραχμών για την αποκατάσταση ζημιών σε σχολικά κτίρια από τους σεισμούς του 1999 στην Αττική.

Πρόεδρος του Ιδρύματος από το 2000 είναι ο κ. Λεωνίδας Δημητριάδης-Ευγενίδης. Επί των ημερών του υλοποιήθηκαν τα σχέδια για το Νέο Ψηφιακό Πλανητάριο, το νέο πρότυπο Κέντρο Επιστήμης και Τεχνολογίας, το Εργαστήριο Τεχνολογίας UTech Lab. Μεταξύ πολλών δωρεών επί προεδρίας του, είναι και η αποκατάσταση των ζημιών από τους σεισμούς του 2014 και η πλήρης ανακαίνιση της Ακαδημίας Εμπορικού Ναυτικού Ιονίων Νήσων, ύψους 700.000 ευρώ. Από το 1976 είναι στέλεχος των επιχειρήσεων Ευγενίδη και από το 1995 πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος. Από τον Μάιο του 2018 έχει αναλάβει καθήκοντα ως ναυτιλιακός πρεσβευτής του ΙΜΟ, εκπροσωπώντας την Ελλάδα.

Φωτογραφίες: ΙΔΡΥΜΑ ΕΥΓΕΝΙΔΟΥ