Καθημερινά περνούν μπροστά από τα μάτια και τα χέρια μας όμορφα λογοτεχνικά βιβλία. Στα περισσότερα σπίτια γεμίζουν τα ράφια μιας βιβλιοθήκης και ενίοτε μας ταξιδεύουν σε άλλους κόσμους, βγάζοντάς μας για λίγο από τους ρυθμούς και τις κανονικότητες της πραγματικότητας. Σε ένα τέτοιο σπίτι, γεμάτο με λογοτεχνικούς θησαυρούς, μεγάλωσε και ο επίκουρος καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας του τμήματος Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Θανάσης Αγάθος. Μικρός ήταν συνεσταλμένος, αλλά χάρη στη λογοτεχνία ανοίχτηκε περισσότερο στη ζωή, κατορθώνοντας να γνωρίσει μερικές όμορφες πτυχές της που μέχρι τότε αγνοούσε, και γι’ αυτόν εξελίχθηκε από μία αγαπημένη συνήθεια, σε τρόπο ζωής και επάγγελμα.
Με ωριμότητα στο πνεύμα, μόρφωση, ήθος, ποιότητα χαρακτήρα και τη γοητεία ενός καλού ρήτορα, ο κ. Θανάσης Αγάθος μας μίλησε για τη θέση που κατέχει η λογοτεχνία στη ζωή μας, τη λογοτεχνική παραγωγή στη χώρα μας εν καιρώ οικονομικής κρίσης, και κατ’ αποκλειστικότητα μας εκμυστηρεύτηκε την κυκλοφορία ενός νέου βιβλίου του.
«Τα τελευταία χρόνια», σύμφωνα με τον ίδιο, «βιώνουμε μία μεγάλη κρίση, στον πολιτικό, πολιτιστικό, οικονομικό, και κοινωνικό τομέα, επομένως δεν μπορεί η λογοτεχνία να μείνει ανεπηρέαστη από αυτές τις συνθήκες. Δεν είναι τυχαίο ότι κάνουμε λόγο για "λογοτεχνία της κρίσης", για ποιητές, δηλαδή, και πεζογράφους που χρησιμοποιούν κατά κάποιο τρόπο την κρίση ως πρωτογενές υλικό για το έργο τους. Δεν μπορεί άλλωστε να γίνει διαφορετικά. Η λογοτεχνία είναι καθρέπτης της κοινωνικής πραγματικότητας. Τίθεται, βέβαια, ένα πολύ μεγάλο ζήτημα, κατά πόσον μπορεί να παρακολουθήσει την κρίση η λογοτεχνία που γράφεται παράλληλα με αυτήν, και αν θα πρέπει να υπάρξει κάποια χρονική αποστασιοποίηση. Όντως, το τελευταίο διάστημα βγαίνουν πολλά βιβλία, αλλά το ερώτημα είναι, πόσα από τα βιβλία αυτά αξίζουν, και πόσα από αυτά διαβάζονται;
»Άρα πρόκειται για κάτι αρκετά σύνθετο. Πολλές αξιόλογες ποιητικές συλλογές για παράδειγμα, χάνονται μέσα σ' αυτή την πληθώρα των νέων κυκλοφοριών. Δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι είναι μια δύσκολη εποχή για εκδόσεις στον χώρο των ανθρωπιστικών επιστημών. Ωστόσο, η κρίση που βιώνουμε γεννά σε πολλούς ανθρώπους την ανάγκη της αντίδρασης και της αποτύπωσης ενός δραματικού βιώματος, γι’ αυτό και αυξάνονται οι εκδόσεις στον χώρο της ποίησης και της πεζογραφίας. Βέβαια, αυτό δεν είναι παράλογο, καθώς η λογοτεχνία πάντα προσπαθεί να αμφισβητήσει το κατεστημένο, να αντιταχθεί στην όποια σύμβαση, το όποιο στερεότυπο, άρα από τη στιγμή που υπάρχει γύρω μας ένα περιβάλλον ασφυκτικό και προβληματικό, δεν είναι παράξενο που όλο και περισσότεροι δημιουργοί, ποιητές και πεζογράφοι, εμπνέονται από αυτό και προσπαθούν να το αναλύσουν, ή να δουν τις επιπτώσεις του στον σύγχρονο άνθρωπο. Πάντα συνέβαινε στη λογοτεχνία και την τέχνη, μέσα από έναν διάλογο που άνοιγαν με τα τεκταινόμενα».
Στο ερώτημα για την επικράτηση στις μέρες μας της εύκολης λογοτεχνίας (των λεγόμενων «βιβλίων της κουζίνας») και των όχι και τόσο σύνθετων λογοτεχνικών δημιουργιών, ο κ. Αγάθος μας εξήγησε ότι, «είναι πολύ πρόσφατα βιβλία, οπότε είναι ριψοκίνδυνο να μιλάμε με υποτιμητικούς χαρακτηρισμούς, για μία λογοτεχνία η οποία είναι εν εξελίξει, ακόμη κι αν πρόκειται για εύκολη λογοτεχνία. Ωστόσο, αυτό δεν είναι σημερινό φαινόμενο. Ορισμένα βιβλία που αντιπροσωπεύουν μία λογοτεχνία προσιτή στο ευρύ κοινό, τυχαίνει να προβάλλονται μέσω ενός συγκεκριμένου μηχανισμού προώθησης, που τώρα είναι πιο ισχυρός από άλλες εποχές. Αλλά πάντα υπήρχε η εύκολη λογοτεχνία. Και την εποχή της ακμής των μεγάλων πεζογράφων της γενιάς του '30, ή των μεγάλων ποιητών της ίδιας γενιάς (Σεφέρης, Ελύτης, Ρίτσος), υπήρχαν αντίστοιχα βιβλία εύπεπτα, τα οποία είχαν ευρεία απήχηση στο αναγνωστικό κοινό και τα οποία στη συνέχεια ξεχάστηκαν.
»Η εμπορική επιτυχία ενός βιβλίου μια δεδομένη χρονική στιγμή δεν συνεπάγεται και πέρασμά του στην ιστορία της λογοτεχνίας. Πιστεύω ότι είναι ζήτημα στόχου. Θέλει κάποιος να γράψει ένα best seller, με μία πολύ συγκεκριμένη συνταγή, μία συγκεκριμένη τυπολογία για να πουλήσει; Αυτό γίνεται σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά κι αυτό δεν είναι εύκολο. Κάποια συγκεκριμένα ονόματα είναι αυτά που κεντρίζουν το ενδιαφέρον. Αυτό σημαίνει ότι οι συγκεκριμένοι συγγραφείς τους οποίους χαρακτηρίζουμε ενίοτε υποτιμητικά, έχουν βρει κάποια μυστικά, τα οποία τους εξασφαλίζουν ένα σταθερό αναγνωστικό κοινό. Άλλοι συγγραφείς ωστόσο, προτιμούν να γράφουν μια άλλου είδους λογοτεχνία, πιο εσωτερική, πολύ πιο χαμηλών τόνων, έξω από τους μεγάλους εκδοτικούς οίκους πολλές φορές ή και μέσα σ' αυτούς, αλλά σίγουρα με άλλη στόχευση».
Κατά τα λεγόμενα του ίδιου, «οι άνθρωποι πάντα είχαν ανάγκη ορισμένες στιγμές να χαλαρώνουν διαβάζοντας κάτι πιο εύπεπτο. Δεν μπορούμε να είμαστε απόλυτοι στο τι είναι χαμηλή ή κακή λογοτεχνία, διότι έρχεται η ίδια η φιλολογία και η ιστορία της λογοτεχνίας και ανατρέπει κάποια στερεότυπα. Θα παραθέσω ένα ανάλογο παράδειγμα. Τις δεκαετίες του '50, του '60 και του '70, κυκλοφορούσαν σε βιβλία τσέπης, διάφορα αστυνομικά μυθιστορήματα του Γιάννη Μαρή. Ο Γιάννης Μαρής μέχρι και τη δεκαετία του '70 ήταν εξαιρετικά δημοφιλής, από μία σειρά αστυνομικών μυθιστορημάτων, τα οποία διαβάζονταν κατά κόρον, και κυκλοφορούσαν σε πολύ φτηνές εκδόσεις τσέπης, και ήταν το ιδεώδες καλοκαιρινό ανάγνωσμα. Εκείνη την εποχή όμως κανείς δεν ασχολούνταν με τον Μαρή ως συγγραφέα, και κανείς δεν έγραφε κριτική για τα βιβλία του. Πολλά μάλιστα από αυτά δημοσιεύονταν σε συνέχειες σε διάφορες εφημερίδες και μετά κυκλοφορούσαν σε τόμους.
»Έχει όμως ο καιρός γυρίσματα, και σήμερα πια, 50-60 χρόνια από τις πρώτες εκδόσεις εκείνων των βιβλίων, αρχίζουν να γίνονται σοβαρές φιλολογικές μελέτες πάνω στο έργο του Μαρή και να διαπιστώνουν συνάδελφοι Νεοελληνιστές, ότι ο Μαρής είχε αφηγηματικές αρετές και ικανότητες στη σκιαγράφηση χαρακτήρων, που τον τοποθετούν σε μία παράλληλη τροχιά και παράλληλη πορεία με αντίστοιχους συγγραφείς αστυνομικών μυθιστορημάτων δημοφιλείς εκείνης της εποχής, όπως την Αγκάθα Κρίστι, ή τον Ζορζ Σιμενόν, ενώ την εποχή που κυκλοφορούσαν τα βιβλία του ουδείς έδινε σημασία. Δεν ξέρουμε, λοιπόν, τι θέση μπορεί να έχει ένα σημερινό έργο στο μέλλον, σε μία νεότερη ιστορία της λογοτεχνίας».
Ένα πράγμα που κάνει εντύπωση στον κ. Θανάση Αγάθο, είναι όταν ακούει «κατ' ιδίαν νέους ποιητές ή συγγραφείς να ομολογούν ότι δεν έχουν διαβάσει πολλή λογοτεχνία». Θεωρεί μάλιστα ότι «είναι πολύ δύσκολο να γράψει κάποιος λογοτεχνία, αν δεν έχει υπάρξει πρώτα καλός αναγνώστης. Δεν μπορείς για παράδειγμα να μην έχεις διαβάσει Ντοστογιέφσκι, Προυστ, ή Βιζυηνό και να θες να γράψεις καλή λογοτεχνία. Κάτι δεν πάει καλά σ' αυτή την περίπτωση. Πρέπει, επίσης, να τονίσουμε, ότι η καλή λογοτεχνία κάποια στιγμή βγαίνει από την απομόνωση και εκτιμάται. Σημασία έχει η συνέχεια και η διάρκεια».
Ως προς την προσφορά της λογοτεχνίας στη ζωή μας, ο κ. Αγάθος μας εξηγεί πως «η λογοτεχνία, με τα μέσα και τους τρόπους που διαθέτει, μπορεί να εκφράσει ορισμένα μοναδικά πράγματα. Υπάρχει εδώ και πάρα πολλά χρόνια, γιατί μπορεί να ανοίξει το μυαλό και την καρδιά μας, να εναντιωθεί στα στερεότυπα, στις προκαταλήψεις, και να αμφισβητήσει τα καθιερωμένα. Η καλή λογοτεχνία είναι και επαναστατική λογοτεχνία, που πάει τα πράγματα πιο μπροστά. Ανοίγει έναν διάλογο με την ιστορία, την κοινωνία και την ίδια τη λογοτεχνία. Είναι ένας εσωτερικός διάλογος πολλές φορές, όπου οι συγγραφείς διαλέγονται μεταξύ τους, με τα κειμενικά είδη, ή ένας συγγραφέας διαλέγεται με τον ίδιο του τον εαυτό με κάτι που έγραψε σε μία προγενέστερη εποχή. Μας απομακρύνει, ακόμη, από την τυποποίηση, τη στερεοτυπολογία, τη στενομυαλιά και μας ανοίγει δρόμους γνώσης, συγκίνησης, συμμετοχής, διάδρασης, γι' αυτό και συνεχίζει να είναι αγαπητή και να παραμένει σταθερό σημείο αναφοράς γύρω μας. Η τριβή με τη λογοτεχνία, είτε με την ανάγνωση, είτε με τη γραφή, μας εξελίσσει και μπορεί να μας στρέψει σε άλλες κατευθύνσεις».
Αξίζει στο σημείο αυτό να αναφέρουμε ότι πριν από λίγες ημέρες κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καστανιώτη, το βιβλίο «Λογοτεχνικές Διαδρομές, Θεωρία - Ιστορία - Κριτική», που είναι ένας τόμος αφιερωμένος στη μνήμη του Βαγγέλη Αθανασόπουλου, «ενός από τους καλύτερους Νεοελληνιστές, που είχε μία εξαιρετικά πολύπλευρη σχέση με τη λογοτεχνία. Ξεκίνησε να γράφει πάρα πολύ νέος, έφηβος σχεδόν, και η πρώτη του δημοσίευση έγινε στην παλαιά φιλολογική εφημερίδα “Βραδυνή”, το 1964. Στη συνέχεια έκανε σπουδές στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και ξεκίνησε να διδάσκει στα μέσα περίπου της δεκαετίας του '70 Φιλοσοφία, ενώ έπειτα έκανε το διδακτορικό του πάνω στη Νεοελληνική Φιλολογία και μεταπήδησε στο τμήμα Φιλολογίας. Υπήρξε για πολλά χρόνια καθηγητής στον τομέα Νεοελληνικής Φιλολογίας. Δίδαξε διάφορα μαθήματα, ασχολήθηκε με τη Θεωρία της Λογοτεχνίας και τη Συγκριτική Λογοτεχνία, δημοσίευσε κάποιες πολύ σημαντικές μονογραφίες, για παράδειγμα “Το ελληνικό ποιητικό τοπίο του 19ου και 20ού αιώνα”, και “Οι μάσκες του ρεαλισμού”, που ακόμη και σήμερα αποτελούν σημείο αναφοράς, και παράλληλα έγραψε και ο ίδιος ποίηση και πεζογραφία, ενώ μετέφρασε Άγγλους κυρίως ποιητές.
»Εν γένει μπορούμε να πούμε ότι ήταν ένας άνθρωπος ταγμένος στη Φιλολογία, και τις Ανθρωπιστικές Σπουδές. Έφυγε απρόσμενα από τη ζωή τον Νοέμβριο του 2011 και τον Ιανουάριο του 2013 ο τομέας Νεοελληνικής Φιλολογίας οργάνωσε ένα τριήμερο συνέδριο στη μνήμη του, με τον τίτλο "Λογοτεχνικές διαδρομές", όπου συμμετείχαν πάνω από πενήντα συνάδελφοι, όλοι μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας, και στην ουσία ο τόμος αυτός είναι τα πρακτικά του συγκεκριμένου συνεδρίου». Την επιμέλεια της έκδοσης υπογράφουν ο κ. Θανάσης Αγάθος, η κα. Χριστίνα Ντουνιά και η κα. Άννα Τζούμα, μέλη της οργανωτικής και επιστημονικής επιτροπής του συνεδρίου.
Ο κ. Αγάθος μας μίλησε ακόμη για το νέο βιβλίο που θα κυκλοφορήσει σε λίγες εβδομάδες και φέρει τον τίτλο «Η κινηματογραφική όψη του Γρηγορίου Ξενόπουλου», από τις εκδόσεις Γκοβόστη. «Πρόκειται για μία μονογραφία που επικεντρώνεται στη σχέση του Γρηγορίου Ξενόπουλου με τον κινηματογράφο. Το πρώτο μέρος του βιβλίου θα είναι κείμενα του Ξενόπουλου για το σινεμά, το δεύτερο κομμάτι θα είναι ένα μυθιστόρημα, ελάχιστα γνωστό, "Ο ουρανοκατέβατος", που είχε γράψει ο συγκεκριμένος συγγραφέας και αναφερόταν στην ιστορία μιας κοπέλας που συμπτωματικά γινόταν ηθοποιός και έπαιζε πρωταγωνιστικό ρόλο σε μία κινηματογραφική ταινία του 1930. Τέλος, το τρίτο κομμάτι θα ασχολείται με τις κινηματογραφικές μεταφορές έργων του Ξενόπουλου, είτε σε δικό του σενάριο είτε σε σενάριο άλλων».
Κλείνοντας αυτή την εποικοδομητική και όμορφη κουβέντα μας, ο κ. Θανάσης Αγάθος μας διάβασε ένα απόσπασμα από το βιβλίο του «Επιστολές του Νίκου Καζαντζάκη προς την οικογένεια Αγγελάκη» που τον συγκινεί, καθώς δείχνει μία σοφία ζωής και ωριμότητα σκέψης, ενώ αποτυπώνει εύγλωττα το παγκόσμιο δράμα που βιώνουμε σήμερα. «Υπερβολικά πήγε μπροστά ο ανθρώπινος νους την ώρα που υπερβολικά έμενε πίσω η ανθρώπινη ψυχή. Το écart αυτό ανάμεσα ψυχής και νου, είναι η βαθύτερη ρίζα όλης της σημερινής μας αθλιότητας ‘ η τύχη του πλανήτη κρέμεται από μία ψιλή κλωστή. Ο Θεός να λυπηθεί τον εαυτό του και να σώσει τον άνθρωπο που του έχει αφιερώσει τέτοια εξαίσια έργα. Πού αλλού θα βρει τέτοιους υμνωδούς, ζωγράφους, αρχιτέκτονες; Αν χαθούμε, χάθηκε».
