Ιεροσόλυμα: H πόλη των τριών θρησκειών και των έξι δογμάτων σε πολεμική ασφυξία

Στα Ιεροσόλυμα, την ιερή πόλη-σταυροδρόμι τριών μονοθεϊστικών θρησκειών και έξι χριστιανικών δογμάτων, η ατμόσφαιρα είναι και πάλι τεταμένη, καθώς ο πόλεμος των ΗΠΑ και Ισραήλ εναντίον του Ιράν μαίνεται επί πέντε εβδομάδες. Από την έναρξη των συγκρούσεων έχουν ενεργοποιηθεί πάνω από 70 προειδοποιήσεις για ιρανικές επιδρομές στην Παλιά Πόλη των Ιεροσολύμων. Στις 20 Μαρτίου, ένα θραύσμα ιρανικού πυραύλου τραυμάτισε ένα άτομο. Λίγες ημέρες νωρίτερα, θραύσματα πυραύλου προκάλεσαν μικρές υλικές ζημιές, καθώς έπεσαν κοντά στον Πανάγιο Τάφο, αλλά και στο τέμενος Αλ Ακσα, που έκλεισαν από την έναρξη του πολέμου οι ισραηλινές αρχές.

Η ανασφάλεια είναι διάχυτη ιδίως στην περιοχή της Παλιάς Πόλης, όπου σε μια έκταση μικρότερη του ενός τετραγωνικού χιλιομέτρου συνωστίζονται Εβραίοι, Μουσουλμάνοι και Χριστιανοί. Και μαζί με αυτούς, τα εμβληματικά σύμβολα των θρησκειών τους, οι θρησκευτικές συνήθειες και τα ήθη τους, πολιτισμοί και συμπεριφορές που καταφέρνουν και συμβιώνουν επί αιώνες, μέσα όμως από μια πολύ ευαίσθητη ισορροπία, που μόνο μια σπίθα αρκεί για να ανατραπεί. Πόσο μάλλον ένας φονικός πόλεμος.
Η συνέχεια των ιρανικών πληγμάτων ήταν σχεδόν προεξοφλημένη. Στις 29 Μαρτίου, Κυριακή των Βαΐων για τους Καθολικούς, οι ισραηλινές αρχές απαγόρευσαν στον Καθολικό Πατριάρχη Πιερμπατίστα Πιτσαμπάλα την είσοδο στον Πανάγιο Τάφο.

Επικαλέστηκαν την απαγόρευση συγκεντρώσεων σε χώρους λατρείας λόγω του πολέμου. Ακολούθησαν διεθνείς αντιδράσεις, προεξάρχοντος του Μακρόν, για να υπάρξει η αναδίπλωση μετά συγγνώμης του ίδιου του Νετανιάχου, συνοδευόμενη από τη διαβεβαίωση ότι θα επιτραπεί στον Καρδινάλιο η πρόσβαση στον ναό. Ο Πιτσαμπάλα απέδωσε σε «παρεξήγηση» το συμβάν, αλλά οι ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδας έγιναν με έναν επίσκοπο ανά εκκλησία και αυστηρά περιορισμένο αριθμό πιστών.
Το ίδιο θα συμβεί και με την Ορθόδοξη Εκκλησία. Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων αποφάσισε τον απόλυτο περιορισμό των υπαίθριων εορτασμών της Μεγάλης Εβδομάδας. Απόφαση που υπαγορεύτηκε από την ανάγκη διαφύλαξης της ιερότητας των ημερών, αλλά και της ανθρώπινης ζωής, με το Πατριαρχείο να ξεκαθαρίζει πως το ιστορικό καθεστώς των προσκυνημάτων παραμένει αδιαπραγμάτευτο.

Το Αγιο Φως

Επί του πρακτέου, η κορυφαία για την Ορθοδοξία τελετή του Αγίου Φωτός, όπου εκατομμύρια πιστοί από όλο τον πλανήτη αναμένουν με κατάνυξη την έξοδο από το Ιερό Κουβούκλιο του Παναγίου Τάφου του Πατριάρχη Ιεροσολύμων μετά από προσευχή 15 λεπτών, θα πραγματοποιηθεί και φέτος χωρίς την παρουσία κόσμου, αλλά ενώπιον μόλις 15 Ορθόδοξων κληρικών, 10 Αρμένιων και 5 Κοπτών. Οι υπόλοιποι Αγιοταφίτες θα τελέσουν τις ακολουθίες στο παρεκκλήσι των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης εντός του Πατριαρχείου. Ακόμη και οι παραδοσιακές τελετές, όπως ο Νιπτήρας και η περιφορά του Επιταφίου, θα πραγματοποιηθούν στην Αγία Αυλή υπό αυστηρή αστυνομική επιτήρηση και περιορισμένο αριθμό ατόμων.

Παράλληλα, στο διπλωματικό πεδίο, η Αθήνα σε επαφή με τις αρμόδιες αρχές θα διασφαλίσει την παρουσία ελληνικής αντιπροσωπείας στην τελετή, σύμφωνα με την εθιμοτυπική τάξη που ισχύει στον Ναό της Αναστάσεως, έστω και σε συμβολική, αυστηρά περιορισμένη μορφή. Το πιθανότερο είναι να μεταβούν στην πόλη μόνο ο υφυπουργός Εξωτερικών και ο Εξαρχος του Παναγίου Τάφου. Η παράδοση του Αγίου Φωτός θα γίνει στην Πύλη του Δαβίδ από εκπρόσωπο του Πατριαρχείου, συνοδεία της ισραηλινής αστυνομίας.

Η άρρηκτη σύνδεση των θρησκειών

Η Ιερουσαλήμ για τους Εβραίους, Αλ Κουντς για τους Μουσουλμάνους, Ιεροσόλυμα για τους Χριστιανούς, η πρωτεύουσα τριών θρησκειών, δεν είναι μια όμορφη πόλη. Είναι όμως απροσδόκητα γοητευτική. Δημιουργεί συναίσθημα, δέος, δονεί τον επισκέπτη πιστό οποιασδήποτε θρησκείας ή δόγματος. Δεν μπορεί κανείς να μείνει αδιάφορος, συγκινείται, εκστασιάζεται.

Τα τρία κορυφαία λατρευτικά μνημεία των Εβραίων, των Μουσουλμάνων και των Χριστιανών, αλλά και τα εκατοντάδες υπόλοιπα που κοσμούν το αστικό της τοπίο, με τρούλους χριστιανικών εκκλησιών, μουσουλμανικούς μιναρέδες και εβραϊκές επτάφωτες λυχνίες, σε κάνουν να νιώθεις ότι περπατάς πάνω στην ίδια την ιστορία 4.000 χρόνων, στην οποία από ένα σημείο και μετά συγκρούονται οι τεκτονικές πλάκες αυτών των τριών μονοθεϊστικών θρησκειών. Που άλλοτε ηρεμούν, ενίοτε όμως προκαλούν σεισμούς. Το παγκόσμιο συμβολικό εκτόπισμα αυτής της πόλης δεν μπορεί να μετρηθεί από τη στιγμή που εκφράζει αθροιστικά το ισχυρότερο συναίσθημα του ανθρώπου, το θρησκευτικό, την πίστη στον Θεό.

Αυτές οι τρεις θρησκείες και οι αντίστοιχοι πολιτισμοί γεννήθηκαν εκεί και έχουν άρρηκτη σύνδεση μεταξύ τους. Ο Χριστιανισμός γεννήθηκε μέσα από την εβραϊκή παράδοση και το Ισλάμ αναπτύχθηκε τόσο από τον Χριστιανισμό όσο και από τον Ιουδαϊσμό. Μέσα στο μωσαϊκό των πολιτισμών έχει υφανθεί το συνεχές νήμα της πίστης σε έναν Θεό και της ευλάβειας προς την Ιερουσαλήμ ως «τον τόπο όπου συναντώνται ο ουρανός και η γη». Δεν είναι τυχαίο ότι η πόλη θεωρείται το απόλυτο προσκύνημα για τους οπαδούς και των τριών θρησκειών.

Οι οποίες τη διεκδίκησαν και εξακολουθούν να τη διεκδικούν. Με αυτοκτονικό, συχνά, πάθος συγκρούστηκαν μεταξύ τους για την κατάκτηση και τον έλεγχό της. Την κατέκτησαν, την γκρέμισαν και την ξανάχτισαν προβάλλοντάς τη στο εθνικό και θρησκευτικό τους κάτοπτρο ως πρωταρχικό σύμβολο της ταυτότητάς τους. Ο Βρετανός ιστορικός Σάιμον Σέμπαγκ Μοντεφιόρε την περιγράφει ως «μια πόλη που είναι συγχρόνως η ιστορία του ουρανού και της γης». Και δίνει την εξήγηση στο γιατί όλα αυτά: «Τίποτα δεν κάνει ένα μέρος πιο ιερό από τον ανταγωνισμό μιας άλλης θρησκείας».

Η Ιερουσαλήμ είναι η πρωτεύουσα του Ισραήλ από το 1949, έδρα της κυβέρνησής του, με 966.000 κατοίκους. Βρίσκεται σε ένα οροπέδιο ανάμεσα στη Μεσόγειο και τη Νεκρά Θάλασσα. Το καθεστώς της είναι αντικείμενο διαμάχης μεταξύ Ισραήλ και Παλαιστινίων. Το ανατολικό τμήμα της πόλης θεωρείται από τη διεθνή κοινότητα ως κατεχόμενο τμήμα της Παλαιστίνης μετά τον πόλεμο του 1967, όταν οι ισραηλινές δυνάμεις το κατέλαβαν από την Ιορδανία. Ο πληθυσμός της κατά 64% είναι Εβραίοι, 34% Μουσουλμάνοι και μόλις 2% Χριστιανοί.

Η Παλιά Πόλη είναι η ιστορική καρδιά της. Από τα μέρη της πέρασαν σε μεγάλες χρονικές αποστάσεις μεταξύ τους ο Αβραάμ, ο Γενάρχης του Ισραήλ, ο Ιησούς Χριστός, υιός του Θεού του Χριστιανισμού και ο Μωάμεθ, ο Προφήτης του Ισλάμ. Πάνω από 300 συναγωγές, εκκλησίες, τζαμιά και άλλα θρησκευτικά μνημεία, στοιβαγμένα σε ένα τετραγωνικό χιλιόμετρο, αντικατοπτρίζουν τη σημασία της για τις τρεις θρησκείες.

Αποτελεί μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένας λαβύρινθος από στενά σοκάκια που πλημμυρίζει από κατοίκους και επισκέπτες, περιβάλλεται από ένα οχυρωμένο πέτρινο τείχος με εννέα πύλες -ξεχωρίζουν εκείνες της Δαμασκού και των Λεόντων- και διαιρείται σε τέσσερις συνοικίες: την Αρμενική, τη Χριστιανική, τη Μουσουλμανική και την Εβραϊκή. Το κυριότερο, φιλοξενεί μερικούς από τους ιερότερους τόπους στον κόσμο. Η ασφάλειά της από το 1967 ανήκει στις ισραηλινές αρχές.

Τα ιερά σύμβολα

Εκεί ακριβώς εδράζεται η συνύπαρξη των τριών θρησκειών. Τα ιερά σύμβολα κάθε θρησκευτικής παράδοσης ακολουθούν μία κοινή ιστορική πορεία στον χρόνο, στέκονται το ένα δίπλα στο άλλο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, το Ορος του Ναού. Σύμβολο εθνικής ταυτότητας για Εβραίους και Μουσουλμάνους, είναι το σημείο όπου κάποτε βρίσκονταν ο Πρώτος και ο Δεύτερος Εβραϊκός Ναός και όπου σήμερα βρίσκονται το τέμενος Αλ Ακσα και ο Θόλος του Βράχου. Ως ο ιερότερος τόπος στον Ιουδαϊσμό και ο τρίτος στο Ισλάμ παραμένει μια ευαίσθητη και θρησκευτικά και πολιτικά φορτισμένη τοποθεσία.

Ο Θόλος του Βράχου είναι μουσουλμανικό ιερό με επιχρυσωμένη κορυφή. Ομως, οι Εβραίοι πιστεύουν ότι στο κέντρο του ήταν η τοποθεσία του θεμέλιου λίθου από τον οποίο δημιουργήθηκε ο κόσμος. Το σημείο εσχάτως παραβιάζεται όλο και πιο συχνά, προκαλώντας έντονες διαμάχες, ενώ ο ισχύων κανόνας είναι πως είναι μεν επισκέψιμο από όλους, αλλά μόνο οι Μουσουλμάνοι έχουν δικαίωμα προσευχής.

Το Τείχος των Δακρύων ή αλλιώς Δυτικό Τείχος είναι το ιερότερο προσκύνημα των Εβραίων. Μοναδικό απομεινάρι του Ναού του Σολομώντα, που κτίστηκε το 960 π.Χ. και καταστράφηκε από τους Βαβυλώνιους το 587 π.Χ. Οικοδομήθηκε ξανά το 520 μ.Χ. από τον Ζοροβάβελ, πολιτικό ηγέτη των Ιουδαίων, ενώ το 20 μ.Χ. ο βασιλιάς Ηρώδης έχτισε στη θέση του έναν πολύ μεγαλύτερο ναό. Καταστράφηκε το 70 μ.Χ. από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Τίτο και τον 16ο αιώνα το εναπομείναν κομμάτι του έγινε κύριος τόπος προσκυνήματος των Εβραίων που θρηνούσαν την απώλεια του ναού τους. Σημείο πολύωρης προσευχής. Η εβραϊκή παράδοση υποστηρίζει ότι ο τρίτος και τελευταίος ναός θα χτιστεί στο ίδιο σημείο.

Ο Πανάγιος Τάφος

Ο Πανάγιος Τάφος ή Ναός της Αναστάσεως είναι το πιο εμβληματικό μνημείο του Χριστιανισμού. Ανεγέρθηκε από την Αγία Ελένη, τη μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, τον 4ο αι. μ.Χ. πάνω στα θεμέλια ενός ρωμαϊκού ναού, συμπεριλαμβάνοντας τον λόφο του Γολγοθά και το σπήλαιο όπου ετάφη ο Ιησούς. Το μνημείο αναστηλώθηκε από τον Τζελέπη Κομνηνό το 1810, περικλείοντας όλες τις προηγούμενες ιστορικές φάσεις του: την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου, τη Βυζαντινή, των Σταυροφοριών, της Αναγέννησης και του Βονιφάτσιο ντι Ραγκούζα το 1550.

Η τελευταία αναστήλωση του Ιερού Κουβουκλίου του Παναγίου Τάφου έγινε το 2017 με τη συνεργασία των τριών χριστιανικών κοινοτήτων της πόλης: της Ορθόδοξης, της Φραγκισκανικής και της Αρμένικης. Λογικό, καθώς το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο, το Τάγμα των Φραγκισκανών μοναχών και το Αρμένικο Πατριαρχείο έχουν κυριαρχικά δικαιώματα στα προσκυνήματα, ενώ συνυπάρχουν οι Αιγύπτιοι Κόπτες, οι Ορθόδοξοι της Αιθιοπίας και της Συρίας.

Κατά την παράδοση του έργου, η επικεφαλής καθηγήτρια του ΕΜΠ Αντωνία Μοροπούλου αποκάλυψε μια μοναδική εμπειρία της: «Οταν ανοίξαμε το Κουβούκλιο, κάτω από τη μαρμάρινη πλάκα του Κομνηνού βρήκαμε μια πλάκα μάλλον σταυροφοριακή. Και από κάτω αποκαλύφθηκε η κλίνη του Βράχου όπου θεωρείται ότι εναποτέθηκε το σώμα του Χριστού μετά την Αποκαθήλωση».
Για να φτάσουν στον ναό, οι πιστοί χριστιανοί επισκέπτες ακολουθούν την Οδό του Μαρτυρίου (Via Dolorosa), προσκυνώντας στις 14 στάσεις της, καθεμία συνδεδεμένη με έναν σημαντικό σταθμό της διαδρομής του Χριστού μέχρι τον Γολγοθά.Οι 5 τελευταίες βρίσκονται μέσα στον Ναό της Αναστάσεως, ένα δαιδαλώδες άθροισμα από ναΐσκους χτισμένους γύρω από τον Πανάγιο Τάφο.

Εξω από την Παλιά Πόλη, υπάρχουν επίσης πολλά κρυμμένα διαμάντια για τους Χριστιανούς. Στην Ανατολική Ιερουσαλήμ υπάρχουν σεβαστές τοποθεσίες που αναφέρονται στην Καινή Διαθήκη. Οπως ο Τόπος της Αναλήψεως, ο Αγιος Πατέρας, το Ορος των Ελαιών, ο Κήπος της Γεθσημανή και η Εκκλησία Ολων των Εθνών. Το Ορος του Ναού και ειδικότερα το τέμενος του Αλ Ακσα είναι ο τρίτος ιερότερος τόπος για τους Σουνίτες Μουσουλμάνους μετά τη Μέκκα και τη Μεδίνα. Είναι το σημείο στο οποίο ο Μωάμεθ ταξίδεψε από τη Μέκκα για να προσευχηθεί και έκανε το «Νυχτερινό Ταξίδι» προς τον θρόνο του Θεού. Χτίστηκε τον 7ο αιώνα, όταν οι Μουσουλμάνοι κατέκτησαν την Ιερουσαλήμ.

Στις σταυροφορίες μετατράπηκε σε παλάτι και αργότερα χρησιμοποιήθηκε ως χριστιανικός ναός έως την κατάληψη της Ιερουσαλήμ από τον Σαλαντίν. Τον τελευταίο αιώνα, Τούρκοι και Ιορδανοί επιμελούνται τις απαραίτητες επισκευές που απαιτεί η παλαιότητα του κτιρίου, δίνοντάς του τη σημερινή του όψη, ενώ τη διοίκησή του έχει αναλάβει η Παλαιστινιακή Αρχή. Η βασιλική οικογένεια της Ιορδανίας έχει δαπανήσει από το 1920 2,1 δισ. δολάρια για την υποστήριξη και συντήρησή του.

Ιστορία

Η ιστορική διαδρομή της Ιερουσαλήμ είναι ασύλληπτη. Ιδρύθηκε το 2107 π.Χ. από τους Καναανίτες. Το 1400 π.Χ. βρέθηκε στα χέρια της Αιγύπτου και το 1000 π.Χ. μετατράπηκε από τον Δαβίδ στην πρωτεύουσα του ισραηλιτικού έθνους. Τότε απέκτησε τον χαρακτήρα θρησκευτικού κέντρου, όταν ο Σολομώντας έχτισε εκεί τον περίφημο ναό του. Κατακτήθηκε από τους Βαβυλωνίους το 586 π.Χ., οπότε και καταστράφηκε μαζί με τον ναό. Μαζί χάθηκαν και τα ίχνη του πιο σημαντικού κειμηλίου του, της Κιβωτού της Διαθήκης με τις Δέκα Εντολές.

Το 70 μ.Χ. καταστράφηκε εκ νέου από τα ρωμαϊκά στρατεύματα του Τίτου. Ξαναχτίστηκε από τον Αδριανό το 135 μ.Χ. ως Αιλία Καπιτωλίνα και κοσμήθηκε με πολλά μνημεία. Με την άνοδο του Μεγάλου Κωνσταντίνου απέκτησε ξανά το παλιό της όνομα. Η μητέρα του αυτοκράτορα Αγία Ελένη έσπευσε να ανακαλύψει τα σημεία που σχετίστηκαν με τα Πάθη του Ιησού. Ετσι, ο Κωνσταντίνος έχτισε στον τόπο του Γολγοθά, με επίκεντρο τον Πανάγιο Τάφο, τον πρώτο ναό, όπως επίσης και τη Βασιλική στη Βηθλεέμ, στο σημείο όπου γεννήθηκε ο Χριστός.


Πέρσες, Αραβες, Τούρκοι

Το 614 μ.Χ. η Ιερουσαλήμ κατελήφθη από τους Πέρσες και το 638 μ.Χ. από τους Αραβες. Το 1099 η πόλη έπεσε στα χέρια των Σταυροφόρων, που τη μετέτρεψαν σε έδρα του ομώνυμου Βασιλείου. Το 1187 ανακαταλήφθηκε από τους Αραβες και αργότερα ξανά από τους Σταυροφόρους. Οι Τούρκοι την κατέκτησαν το 1517 και το 1542 ο Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής ανέγειρε το σημερινό τείχος.

Το 1917 η περιοχή πέρασε υπό βρετανική κυριαρχία, μέχρι το 1948, όταν ιδρύθηκε το κράτος του Ισραήλ. Τότε, η Δυτική ή Νέα Ιερουσαλήμ καταλήφθηκε από το Ισραήλ, ενώ η Ανατολική ή Παλαιά, εντός των τειχών, από την Ιορδανία. Στον Πόλεμο των Εξι Ημερών του 1967, η Παλαιά Ιερουσαλήμ μαζί με τη δυτική όχθη του Ιορδάνη καταλήφθηκαν από το Ισραήλ. Το Ισραήλ τις προσάρτησε και διακήρυξε ότι η αδιαίρετη Ιερουσαλήμ είναι η αιώνια πρωτεύουσά του. Η διεθνής κοινότητα δεν αναγνώρισε την ενέργεια αυτή και οι διπλωματικές αποστολές παρέμειναν στο Τελ Αβίβ. Η Ιερουσαλήμ κατέστη διαφιλονικούμενη και ένα από τα σημαντικότερα αγκάθια των ισραηλινο-παλαιστινιακών διαπραγματεύσεων από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 και μέχρι τώρα. Το 2017 ο Ντόναλντ Τραμπ την αναγνώρισε ως πρωτεύουσα του Ισραήλ.

Οι μόνιμες απειλές

Η επίσημη πολιτική του πρωθυπουργού Μπέντζαμιν Νετανιάχου είναι η διατήρηση του status quo στο Oρος του Ναού. Ωστόσο, ακροδεξιοί πολιτικοί πιέζουν ώστε να επιτραπεί η εβραϊκή προσευχή σε αυτό. Η επίσκεψη σε αυτό, το 2000, του πρώην πρωθυπουργού Αριέλ Σαρόν θεωρήθηκε αμφισβήτηση του μουσουλμανικού ελέγχου και πυροδότησε την εξέγερση της Δεύτερης Ιντιφάντα. Οταν η Χαμάς εξαπέλυσε τις φρικιαστικές επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου 2023, αποκάλεσε την εισβολή «πλημμύρα της Αλ Ακσα», κατηγορώντας το Ισραήλ ότι προσπαθεί να αποσπάσει τον έλεγχο της περιοχής. Ομοίως, τον Αύγουστο του 2024, η επίσκεψη του Ισραηλινού υπουργού Εθνικής Ασφάλειας Ιταμάρ Μπεν-Γκβιρ στο Ορος του Ναού αναζωπύρωσε τις εντάσεις, υποστηρίζοντας τα ίσα δικαιώματα προσευχής των Εβραίων.

Πέραν τούτων, η δημογραφική αλλοίωση στη σύνθεση του πληθυσμού σε βάρος των Μουσουλμάνων είναι εμφανής τις τελευταίες δεκαετίες, ενώ τώρα επεκτείνεται και σε βάρος του χριστιανικού πληθυσμού. Στη χριστιανική συνοικία, αρχίζουν να επιβάλλονται αυστηροί διοικητικοί κανονισμοί για να εξωθήσουν τους κατοίκους να την εγκαταλείψουν. Το πιο χαρακτηριστικό μέτρο είναι η απαγόρευση επέκτασης ή ανακαίνισης κτιρίων με οικοδομικές άδειες.

Το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο

Σε αυτό το γεμάτο ανισορροπίες, αστάθεια και κοινωνικές εντάσεις περιβάλλον, το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων («μήτηρ πασών των Εκκλησιών», καθώς ιδρύθηκε αμέσως μετά την Ανάσταση του Ιησού) διαδραματίζει έναν ρόλο που ξεπερνά τα στενά όρια ενός θρησκευτικού θεσμού. Αποτελώντας για τους πιστούς των τοπικών ορθόδοξων κοινοτήτων βασικό σημείο αναφοράς και ουσιαστικής στήριξης στην καθημερινότητά τους, λειτουργεί ως σταθεροποιητικός παράγοντας της διατήρησης της θρησκευτικής, κοινωνικής και πολιτιστικής συνοχής του ρωμαιορθόδοξου στοιχείου.

Σε αυτό συμβάλλει ιδιαίτερα το εκπαιδευτικό του έργο. Το Πατριαρχείο διατηρεί σχολεία εντός του κράτους του Ισραήλ, όπως το εκπαιδευτικό συγκρότημα του Αγίου Δημητρίου, αλλά και στις περιοχές της Παλαιστινιακής Αρχής και στην Ιορδανία, εξυπηρετώντας μεγάλο αριθμό μαθητών από διαφορετικά κοινωνικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα. Επίσης, η ιστορική Πατριαρχική Σχολή της Σιών, αναγνωρισμένη από το ελληνικό κράτος, συμβάλλει στη διατήρηση της ελληνορθόδοξης παιδείας και παράδοσης.

Η στρατηγική ενίσχυσης της Παιδείας και της παρουσίας της Ορθοδοξίας στην περιοχή θα στηριχθεί με δύο ακόμη πρωτοβουλίες. Σύμφωνα με πληροφορίες, από τον προσεχή Σεπτέμβριο θα ξεκινήσει τη λειτουργία του υπό την αιγίδα του Πατριαρχείου και με ειδικό νομοθετικό πλαίσιο το πρώτο αναγνωρισμένο πανεπιστημιακό ίδρυμα στο Χασεμιτικό Βασίλειο της Ιορδανίας. Θα παρέχει σπουδές στη Θεολογία και σε άλλους επιστημονικούς τομείς, συνδεόμενο και με την ευρύτερη προσπάθεια ενίσχυσης της χριστιανικής μαρτυρίας στην περιοχή.

Παράλληλα, στην καρδιά της Ιερουσαλήμ, το Πατριαρχείο δρομολογεί τη δημιουργία θεολογικού κέντρου στη Μονή του Τιμίου Σταυρού. Σκοπός είναι η ανασύσταση της ιστορικής σχολής που για δεκαετίες αποτέλεσε σημείο αναφοράς ευρύτερα για την ορθόδοξη θεολογική παιδεία, έρευνα και κατάρτιση στον ορθόδοξο κόσμο. Η εν λόγω μονή συνδέεται άμεσα με τη μακραίωνη παρουσία της Εκκλησίας στους Αγίους Τόπους.