Banana Republics: Το Δόγμα Μονρόε και οι 13+1 παρεμβάσεις των ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική

Η συνδυασμένη επιχείρηση της Delta Force και άλλων δυνάμεων των ΗΠΑ, για τη σύλληψη και μεταφορά στις ΗΠΑ για να δικαστούν για σωρεία κακουργημάτων, του πρώην -πλέον- προεδρικού ζεύγους της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο και Σίλια Φλόρες, σηματοδοτεί την τελευταία, σε μια μακρά ιστορία αμερικανικών παρεμβάσεων στη Λατινική Αμερική, οι οποίες κατά κανόνα δικαιολογούνται από την Ουάσιγκτον με ισχυρισμούς περί απειλής της περιφερειακής ασφάλειας και ειδικότερα επί Ψυχρού Πολέμου, με επίκληση του κομμουνιστικού κινδύνου.

Αφετηρία αυτών των παρεμβάσεων αποτελεί η εφαρμογή του «Δόγματος Μονρόε» για την εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας και άμυνας των Ηνωμένων Πολιτειών. Αυτό έχει τις ρίζες του στο 1823 και έκτοτε επηρεάζει, άλλοτε εντονότερα και άλλοτε λιγότερο έντονα τις στρατηγικές γεωπολιτικές επιλογές των ΗΠΑ για το Δυτικό Ημισφαίριο.

Διόλου τυχαία όμως, η στρατηγική εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ, που δημοσιεύθηκε πέρυσι αναφέρει: «Μετά από χρόνια παραμέλησης, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα επαναβεβαιώσουν και θα επιβάλουν το “Δόγμα Μονρόε” για να αποκαταστήσουν την αμερικανική υπεροχή στο Δυτικό Ημισφαίριο και να προστατεύσουν την πατρίδα μας και την πρόσβασή μας σε βασικές γεωγραφικές περιοχές σε όλη την περιοχή».

Πριν 202 χρόνια, ο τότε Πρόεδρος Τζέιμς Μονρόε υιοθέτησε το εν λόγω Δόγμα, σε μια προσπάθεια να αναχαιτίσει πλήρως τις ευρωπαϊκές αποικιοκρακτικές επιδιώξεις στην αμερικανική ήπειρο. Προειδοποίησε έτσι αυστηρά τις ευρωπαϊκές δυνάμεις να μην αναμειγνύονται στις υποθέσεις του Δυτικού Ημισφαιρίου.

Το «Δόγμα Μονρόε» επεκτάθηκε αργότερα από τον Πρόεδρο Θίοντορ Ρούσβελτ το 1904, ο οποίος υποστήριξε ότι οι ΗΠΑ έχουν το δικαίωμα να παρεμβαίνουν στρατιωτικά σε χώρες της Λατινικής Αμερικής για να αποτρέψουν «χρόνιες αδικίες και αστάθεια». Με το ανανεωμένο «Δόγμα» πλέον, οι ΗΠΑ αυτοπροσδιορίζονταν ως οι θεματοφύλακες της ασφάλειας σε ολόκληρη την αμερικανική ήπειρο, απέναντι σε οποιεσδήποτε απόπειρες ξένων -και δη ευρωπαϊκών- δυνάμεων.

Αρχή με Βενεζουέλα

Η πρώτη ουσιαστική αμερικανική παρέμβαση στο πλαίσιο του διευρυμένου «Δόγματος Μονρόε» έγινε στη Βενεζουέλα. Δεν ήταν στρατιωτική επιχείρηση, αλλά παρέμεινε στα όρια της επίδειξης ναυτικής ισχύος. Οι ΗΠΑ απάντησαν στον ναυτικό αποκλεισμό που επέβαλαν στη Βενεζουέλα το 1903, Βρετανία, Γερμανία και Ολλανδία, αξιώνοντας την αποπληρωμή δανείων και την αποζημίωση υπηκόων τους, που είχαν εμπλακεί στην εξέγερση εναντίον του τότε δικτάτορα Τσιπριάνο Κάστρο. Η πανίσχυρη αμερικανική ναυτική δύναμη πέτυχε την άρση του ναυτικού αποκλεισμού. Ο Κάστρο ανετράπη αργότερα (1908) από πραξικόπημα που οργάνωσε ο αντιπρόεδρος του Γκόμεζ. Η νέα κυβέρνηση προχώρησε αμέσως σε ευνοϊκές για τις ΗΠΑ συμφωνίες, για την εκμετάλλευση των πετρελαϊκών κοιτασμάτων της Βενεζουέλας.

Οι “Μπανανίες”

Ελάχιστα αργότερα όμως, οι αμερικανικές παρεμβάσεις στην «περιοχή δικαιοδοσίας» τους, όπως την αντιλαμβάνονταν έγιναν ολοένα και πιο ωμές. Έφτασαν συνολικά τις 13. Δεν είναι τυχαίο ότι ο όρος «Μπανανία» (Banana Republic) προέκυψε ακριβώς έτσι. Δυο μεγάλες αμερικανικές εταιρείες, η United Fruit Co. (η γνωστή σήμερα Chiquita Brands) και η Cuyamel Fruit Co. που εγκαταστάθηκαν στην Ονδούρα, θεωρούνται αιτίες του πραξικοπήματος του 1911 στην χώρα, κάτι που γέννησε ουσιαστικά τον όρο. Banana Republics αποκαλούνταν χώρες με αυταρχικά αντιδημοκρατικά καθεστώτα, οικονομίες ελεγχόμενες ασφυκτικά από ξένες μεγάλες επιχειρήσεις-κολοσσούς και κυβερνήσεις ουσιαστικά μαριονέτες, υπάκουες στον ξένο παράγοντα, που μάλιστα συχνά μεθόδευε πραξικοπήματα για την εγκατάσταση τους. Η επικυριαρχία των εταιρειών, η διαφθορά των τοπικών ελίτ και η φτώχεια, σε συνδυασμό με τις επεμβάσεις της Ουάσιγκτον, προσέδωσαν σε χώρες όπως η Γουατεμάλα, η Ονδούρα και ο Ισημερινός, τον χαρακτηρισμό της «Μπανανίας». Όρος που αργότερα επεκτάθηκε, αφορώντας και άλλες χώρες.

Κλασικό τέτοιο παράδειγμα αποτελεί η εκδίωξη το 1954 του προέδρου της Γουατεμάλα, Χακόμπο Αρμπένς Γκουσμάν. Αιτία, ότι η αγροτική μεταρρύθμιση που σχεδίαζε, θα εθνικοποιούσε την περιουσία πολλών εταιρειών, ανάμεσά τους και της United Fruit Co. Οι ΗΠΑ υποστήριξαν ανοιχτά την ανατροπή του. Επιπλέον ο Πρόεδρος Ντουάιτ Αϊζενχάουερ θεωρούσε την κυβέρνηση του Γκουσμάν ως κομμουνιστική απειλή. Ο τότε υπουργός Εξωτερικών Τζον Φόστερ Ντάλες κατηγόρησε τον πρόεδρο της Γουατεμάλας ότι εγκαθίδρυσε μια «κομμουνιστικού τύπου βασιλεία τρόμου». Οι πράκτορες της CIA υποστήριξαν τότε μια δύναμη εξόριστων από τη Γουατεμάλα και εγκατέστησαν τον Κάρλος Καστίγιο Άρμας ως πρόεδρο. Αυτός γρήγορα ανέτρεψε τις μεταρρυθμίσεις του προκατόχου του.

Η σοβιετική απειλή και η Κουβα

Γενικότερα, μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου και την διαμόρφωση του διπολικού γεωπολιτικού σκηνικού, οι χώρες της Κεντρικής και Νότιας Αμερικής έγιναν τερέν διαρκούς αναμέτρησης των ΗΠΑ με την Σοβιετική Ένωση.
Οι φόβοι της Ουάσιγκτον απέναντι στην «κομμουνιστική απειλή» εντάθηκαν ιδιαίτερα μετά την επικράτηση του Φιντέλ Κάστρο στην Κούβα το 1959. Ο Αϊζενχάουερ κατέστρωσε σχέδιο ανατροπής του Κουβανού ηγέτη, το οποίο ανέλαβε να εκτελέσει ο διάδοχος του Τζον Φ. Κένεντι το 1961. Σύμφωνα με το σχέδιο, 1.400 Κουβανοί εξόριστοι, εκπαιδευμένοι από τη CIA, αποβιβάστηκαν στον Κόλπο των Χοίρων, περίπου 200 χιλιόμετρα από την Αβάνα. Στόχευαν με την παρουσία τους, να ενθαρρύνουν τους συμπατριώτες τους να εξεγερθούν κατά του καθεστώτος και να πυροδοτηθεί έτσι μια επανάσταση κατά του Κάστρο. Απέτυχαν οικτρά. Ο Κάστρο έστειλε περίπου 20.000 στρατιώτες στις παραλίες, αναγκάζοντάς τους να παραδοθούν.
Η αποτυχία χαρακτηρίστηκε ως το «φιάσκο του Κόλπου των Χοίρων».

Ο Κένεντι το έφερε βαρέως και μοιραία οι εντάσεις οξύνθηκαν. Την επόμενη χρονιά δε, η απόπειρα των Σοβιετικών, επί Χρουτσόφ, να εγκαταστήσουν πυραύλους με πυρηνικές κεφαλές στην Κούβα, παραλίγο να οδηγήσει σε παγκόσμιο πόλεμο. Ευτυχώς αντιμετωπίστηκε με ψυχραιμία και σύνεση και η καταστροφή τελικά αποφεύχθηκε, αν και ο πλανήτης έζησε για κάποιες ημέρες με τον τρόμο μιας αφανιστικής για την ανθρωπότητα σύγκρουσης.

Το 1965, πάλι επικαλούμενες «κομμουνιστική απειλή» στη Δομινικανή Δημοκρατία, οι ΗΠΑ έστειλαν πεζοναύτες και αλεξιπτωτιστές στο Σάντο Ντομίνγκο για να καταστείλουν μια εξέγερση υπέρ του Χουάν Μπος, ενός αριστερού προέδρου που είχε εκδιωχθεί από τους στρατηγούς το 1963.

“Επιχείρηση Κόνδωρ”

Οι επόμενες αμερικανικές παρεμβάσεις εδράζονται στη δεκαετία του ΄70. Οι ΗΠΑ αντιτάχθηκαν εξαρχής στην κυβέρνηση του σοσιαλιστή προέδρου Σαλβαδόρ Αλιέντε στη Χιλή. Η Ουάσιγκτον θεωρούσε την εθνικοποίηση βασικών βιομηχανιών από τον Αλιέντε και τους στενούς δεσμούς που ανέπτυσσε η χώρα με τη Σοβιετική Ένωση ως απειλή για τα αμερικανικά συμφέροντα. Έτσι, επιδίωξε να αποσταθεροποιήσει τη Χιλή μέσω ισχυρής διπλωματικής πίεσης, ασφυκτικών οικονομικών περιορισμών και άφθονης χρηματοδότησης ομάδων της αντιπολίτευσης και προπαγάνδας κατά του Αλιέντε.

Τον Σεπτέμβριο του 1973, ο στρατός της Χιλής, με επικεφαλής τον στρατηγό Αουγκούστο Πινοσέτ, ανέτρεψε με αιματηρό πραξικόπημα τον Αλιέντε, ο οποίος έχασε τη ζωή του κατά τα γεγονότα. Ο δικτάτορας κυβέρνησε τη Χιλή για 17 χρόνια. Το καθεστώς του εγκαθιδρύθηκε με λουτρό αίματος και σημαδεύτηκε από δεκάδες χιλιάδες συλλήψεις και άλλε διώξεις και εκτεταμένες εξαφανίσεις αντιφρονούντων και βασανιστήρια.

Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Χένρι Κίσινγκερ υποστήριξε εξάλλου την χούντα της Αργεντινής υπό τον στρατηγό Βιντέλα, το 1976, σύμφωνα με αμερικανικά έγγραφα που αποχαρακτηρίστηκαν το 2003. Τουλάχιστον 10.000 Αργεντινοί αντιφρονούντες εξαφανίστηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.

Στις δεκαετίες του 1970 και του 1980, οι δικτάτορες της Αργεντινής Βιντέλα (κυβέρνησε μεταξύ 1976-1081), της Χιλής Πινοσέτ (1973-1990), της Ουρουγουάης Χουάν Μαρία Μπορντάμπερι (1973-1976), της Παραγουάης Αλφρέντο Στρέτσνερ (1954-1989), της Βολιβίας Ούγκο Μπάνσερ Σουάρες (1971-1978) και της Βραζιλίας Ερνέστο Γκαϊζέλ (1974-1979), οργάνωσαν συμμαχία για να εξουδετερώσουν τους αντιπάλους των καθεστώτων τους, στο πλαίσιο της «Επιχείρησης Κόνδωρ», με τη σιωπηρή, αλλά ενίοτε και ανοιχτή υποστήριξη των ΗΠΑ.

Το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών, παρείχε υλικοτεχνική υποστήριξη, εκπαίδευση και πληροφορίες στις δικτατορίες αυτές. Σημαντικό ρόλο στο σχεδιασμό και τον συντονισμό των επιχειρήσεων έπαιξε ο Βέρνον Γουόλτερς, Αμερικανός στρατηγός και πρώην αναπληρωτής διευθυντής της CIA.

Οι Σαντινίστας

Το 1979, η εξέγερση των Σαντινίστας υπό τον Ντανιέλ Ορτέγα, ανέτρεψε τον δικτάτορα Αναστάζιο Σομόζα στη Νικαράγουα. Ο Αμερικανός Πρόεδρος Ρόναλντ Ρίγκαν, ανησυχώντας για τη συμμαχία της Μανάγκουα με Κούβα και Σοβιετική Ένωση, ενέκρινε κρυφά η CIA να παράσχει βοήθεια 20 εκατ. δολαρίων στους αντεπαναστάτες, τους Κόντρας, η οποία μάλιστα, καταγγέλθηκε, πως χρηματοδοτήθηκε εν μέρει από την παράνομη πώληση όπλων στο Ιράν. Ο εμφύλιος πόλεμος στη Νικαράγουα διήρκεσε μέχρι τον Απρίλιο του 1990 και στοίχισε τη ζωή σε σχεδόν 50.000 ανθρώπους.

Ο Ρίγκαν απέστειλε επίσης στρατιωτικούς συμβούλους στο Ελ Σαλβαδόρ το 1980, για να συντρίψουν την εξέγερση του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου Φαραμπούντο Μαρτί (FMLN), σε έναν εμφύλιο πόλεμο που διήρκεσε 12 χρόνια, προκαλώντας 72.000 θανάτους.

Μετά τη δολοφονία του πρωθυπουργού της Γρενάδα Μορίς Μπίσοπ, κατά την εξέλιξη ενός εσωτερικού πραξικοπήματος, ο Ρίγκαν διέταξε την εισβολή στις 25 Οκτωβρίου 1983 κομάντο και πεζοναυτών στη χώρα, επικαλούμενος την ανάγκη προστασίας χιλίων περίπου Αμερικανών πολιτών και διασφάλισης της ασφάλειας της περιοχής, αλλά και ανταποκρινόμενος σε αίτημα του Οργανισμού Κρατών της Ανατολικής Καραϊβικής (OECS). Ήταν η «Επιχείρηση Επείγουσα Οργή». 

Η εισβολή έληξε στις 3 Νοεμβρίου, με 100 νεκρούς. Επικρίθηκε έντονα δε, από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών, η οποία την χαρακτήρισε «κατάφωρη παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου και της ανεξαρτησίας, της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας του εν λόγω κράτους».

Ο Νοριέγκα

Τελευταία, προ Μαδούρο επιχείρηση, αυτή που αφορούσε το 1989 τη σύλληψη του τότε δικτάτορα του Παναμά Μανουέλ Νοριέγκα, ο οποίος ανήλθε στην εξουσία το 1985, όντας επί χρόνια μισθοδοτούμενος συνεργάτης της CIA, εξυπηρετώντας πάση δυνάμει τα στρατηγικά και οικονομικά συμφέροντα των ΗΠΑ ευρύτερα στη Λατινική Αμερική. Ωστόσο, προς τα τέλη της δεκαετίας του 1980 έδειξε τάσεις αυτονόμησης και έχασε δια παντός την επαφή με την Ουάσιγκτον.
Ο τότε πρόεδρος Τζορτζ Μπους, ο πρεσβύτερος, διέταξε στρατιωτική εισβολή στον Παναμά, τέλη του 1989, με δύναμη 24.000 στρατιωτών προς ανατροπή του δικτάτορα. Ήταν η επιχείρηση με τον κωδικό “Just Cause”, επιτυχής στο σκοπό της, αλλά με 500 νεκρούς εκ των οποίων 23 Αμερικανοί στρατιώτες.

Ο Νοριέγκα αναζήτησε καταφύγιο στην πρεσβεία του Βατικανού, αλλά αναγκάστηκε τελικά να παραδοθεί στις αμερικανικές αρχές στις 3 Ιανουαρίου 1990. Οδηγήθηκε στις ΗΠΑ όπου καταδικάστηκε για διακίνηση και εμπορία ναρκωτικών, ξέπλυμα μαύρου χρήματος και εκβιασμούς. Η πτώση του σήμανε και το τέλος του δικτατορικού καθεστώτος. Στη θέση του οι ΗΠΑ εγκατέστησαν ως πρόεδρο τον Γκιγιέρμο Εντάρα. Ο Νοριέγκα πέρασε πάνω από 20 χρόνια στη φυλακή στις ΗΠΑ, στη συνέχεια εκδόθηκε στη Γαλλία και τον Παναμά. Πέθανε το 2017.

Η υπόθεση Νοριέγκα έχει σαφείς αναλογίες με εκείνη του Μαδούρο. Αλλά σε αντίθεση με αυτήν, όπως και με όλες τις προηγούμενες επεμβάσεις των ΗΠΑ στη Κεντρική και Νότιο Αμερική, η στρατιωτική εισβολή στον Παναμά δεν στόχευε έναν επικίνδυνο κομμουνιστή πρόεδρο, αλλά έναν πρώην σύμμαχο και ενεργό πληροφοριοδότη της CIA.