Η τάση να εξηγεί κανείς υπερβολικά τις πράξεις, τις σκέψεις ή τα συναισθήματά του δεν είναι σπάνιο φαινόμενο. Αντίθετα, πρόκειται για μία από τις πιο συχνές «αμυντικές»
στρατηγικές επικοινωνίας. Ωστόσο, σύμφωνα με σύγχρονες ψυχολογικές προσεγγίσεις, αυτή η συνήθεια μπορεί σταδιακά να αποδυναμώνει την αυτοεκτίμηση, τα προσωπικά όρια και την εικόνα αυτοπεποίθησης που εκπέμπει ένα άτομο.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι πίσω από την παρόρμηση για υπερεξήγηση κρύβεται συχνά ο φόβος της παρεξήγησης, της απόρριψης ή της σύγκρουσης, γράφει το
Forbes. Ο νους επιχειρεί να «προλάβει» την αρνητική αντίδραση του άλλου, προσφέροντας περισσότερες πληροφορίες από όσες απαιτεί η περίσταση. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, αυτή η πρακτική λειτουργεί εις βάρος της εμπιστοσύνης στον εαυτό και της αίσθησης προσωπικής ισχύος.
Όρια που χρειάζονται διαρκή απολογία
Σύγχρονες θεωρίες για τη διεκδικητική επικοινωνία δεν αντιμετωπίζουν πλέον τα όρια ως μία απλή κοινωνική δεξιότητα, αλλά ως έκφραση ψυχολογικής αυτονομίας. Όταν αυτή η αίσθηση αυτονομίας είναι αδύναμη, το άτομο δυσκολεύεται να πει ένα απλό «όχι» χωρίς επεξηγήσεις.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η εξήγηση υποκαθιστά την αίσθηση δικαιώματος. Το όριο δεν βιώνεται ως θεμιτή ανάγκη, αλλά ως αίτημα που πρέπει να αιτιολογηθεί. Έτσι, αντί για μια ξεκάθαρη άρνηση, ακολουθείται ένας καταιγισμός επιχειρημάτων που αποσκοπεί να αντισταθμίσει την αίσθηση μειωμένης ισχύος στη σχέση.
Η παγίδα της πρόωρης δικαιολόγησης προθέσεων
Πολλοί άνθρωποι εξηγούν τις προθέσεις τους πριν καν αμφισβητηθούν, χρησιμοποιώντας φράσεις που «μαλακώνουν» το μήνυμα. Έρευνες πάνω στην κοινωνική αξιολόγηση γραπτού και προφορικού λόγου δείχνουν ότι τέτοιου είδους
γλωσσικές επιφυλάξεις μειώνουν την αντίληψη επαγγελματισμού και γνώσης, ιδίως όταν προέρχονται από άτομα με ρόλο ευθύνης.
Αντίθετα, οι άμεσες και σαφείς διατυπώσεις αξιολογούνται ως πιο αξιόπιστες. Η συνεχής υπερεξήγηση εκπαιδεύει το ίδιο το άτομο να αντιμετωπίζει τις σκέψεις του ως προβληματικές, που χρειάζονται διαρκή «προστασία», αντί για ξεκάθαρη έκφραση.
Όταν τα συναισθήματα χρειάζονται… αποδείξεις
Η συνήθεια να δικαιολογούνται εκ των προτέρων συναισθηματικές αντιδράσεις συνδέεται συχνά με εμπειρίες συναισθηματικής απαξίωσης. Μελέτες δείχνουν ότι τα άτομα που αισθάνονται πως τα συναισθήματά τους δεν αναγνωρίζονται, βιώνουν εντονότερο άγχος και
μειωμένη θετική διάθεση στις
κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.
Σε τέτοια περιβάλλοντα, το άτομο μαθαίνει ότι το συναίσθημα από μόνο του «δεν αρκεί» και πρέπει να συνοδεύεται από επιχειρήματα. Έτσι, οι συζητήσεις γύρω από συναισθήματα μετατρέπονται σε προσπάθειες πειθούς, αντί για αμοιβαία κατανόηση.
Η ανάγκη ελέγχου της εικόνας
Η υπερανάλυση συχνά λειτουργεί ως απόπειρα ελέγχου του τρόπου με τον οποίο μας αντιλαμβάνονται οι άλλοι. Ωστόσο, οι ειδικοί τονίζουν ότι η αντίληψη του
συνομιλητή διαμορφώνεται από το δικό του συναισθηματικό και γνωστικό πλαίσιο – όχι μόνο από τις εξηγήσεις που λαμβάνει.
Παράδοξα, όσο περισσότερο προσπαθεί κανείς να «οργανώσει» την εντύπωση που προκαλεί, τόσο λιγότερο αυθεντικός και αξιόπιστος μπορεί να φαίνεται. Η επιβάρυνση του συνομιλητή με υπερβολικές διευκρινίσεις αυξάνει την ένταση, αντί να τη μειώνει.
Το κόστος μιας «ευγενικής» συνήθειας
Παρότι η υπερεξήγηση συχνά εκλαμβάνεται ως ευγένεια ή προσεκτικότητα, οι
ψυχολόγοι επισημαίνουν ότι έχει σαφές ψυχολογικό κόστος. Η σταδιακή μετατόπιση προς πιο σαφή, ακριβή και ουσιαστική επικοινωνία –χωρίς περιττές απολογίες– δεν σημαίνει σκληρότητα ή ψυχρή στάση, αλλά σεβασμό προς τον εαυτό και τους άλλους.
Η σαφήνεια, όπως τονίζεται, δεν είναι έλλειψη ευαισθησίας· είναι ένδειξη ψυχολογικής ωριμότητας.
