Στην Κύπρο ο Γκουτέρες, αναζητά διέξοδο στο Κυπριακό λίγο πριν αποχωρήσει από τον ΟΗΕ

Δεκαέξι χρόνια μετά την τελευταία φορά που Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ πάτησε το πόδι του στην Κύπρο, ο Αντόνιο Γκουτέρες βρίσκεται από χθες το βράδυ στη Λευκωσία. Σήμερα θα έχει χωριστές συναντήσεις με τον Πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη και με τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Ερχιουρμάν, ενώ αύριο προγραμματίζεται κοινή συνάντηση στη νεκρή ζώνη, στην κατοικία του Ειδικού Αντιπροσώπου του ΟΗΕ. Ο Αντόνιο Γκουτέρες με την επίσκεψη του επιχειρεί να επαναφέρει το Κυπριακό σε τροχιά ουσιαστικών διαπραγματεύσεων, έπειτα από το αδιέξοδο που ακολούθησε την κατάρρευση των συνομιλιών στο Κραν Μοντανά τον Ιούλιο του 2017.
Το ερώτημα που κυριαρχεί δεν είναι πόσες συναντήσεις θα γίνουν ή αν θα υπάρξει μια ακόμη κοινή δήλωση υπέρ της «συνέχισης του διαλόγου», αλλά αν ο Αντόνιο Γκουτέρες, στο τελευταίο εξάμηνο της δεύτερης και τελευταίας θητείας του, μπορεί να εντοπίσει ένα κοινό σημείο εκκίνησης διαπραγματεύσεων ανάμεσα σε δύο πλευρές που εξακολουθούν να διαβάζουν διαφορετικά τόσο τη σημερινή συγκυρία όσο και τη βάση μιας μελλοντικής λύσης.

Προπαρασκευή με όλους τους εμπλεκόμενους

Πριν καν φτάσει ο ίδιος ο Αντόνιο Γκουτέρες στη μεγαλόνησο, το έδαφος το είχε προετοιμάσει η προσωπική του απεσταλμένη, η Κολομβιανή πρώην υπουργός εξωτερικών, Μαρία Άνχελα Ολγκίν. Η Ολγκίν έφθασε στη Λευκωσία έπειτα από επαφές στις Βρυξέλλες και στην Άγκυρα, δύο σταθμούς που συνδέονται άμεσα με τις βασικές μεταβλητές της νέας διπλωματικής προσπάθειας. Στην τουρκική πρωτεύουσα συναντήθηκε με τον υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, ενώ στις Βρυξέλλες είχε επαφές με ευρωπαίους αξιωματούχους, μεταξύ των οποίων η Ούρσουλα φον ντερ Λάϊεν και η Κάγια Κάλας. Η στάση της Τουρκίας και ο βαθμός στον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να συμβάλει στις προσπάθειες αποτελούν δύο από τους βασικούς παράγοντες που θα επηρεάσουν τις εξελίξεις.
Στη Λευκωσία, η Ολγκίν συναντήθηκε για πάνω από μία ώρα με τον Πρόεδρο Χριστοδουλίδη και εξερχόμενη από το Προεδρικό Μέγαρο, δήλωσε ότι ο Αντόνιο Γκουτέρες έρχεται στην Κύπρο για να διευκολύνει τη διαδικασία και να ενθαρρύνει τις δύο πλευρές να εξετάσουν την προοπτική επιστροφής στις διαπραγματεύσεις, τονίζοντας πως στηρίζει αυτή την προσπάθεια εδώ και σχεδόν μια δεκαετία και ελπίζει σε κάποια πρόοδο. Η κα Ολγκίν χρησιμοποίησε τη γλώσσα της διπλωματικής επιφυλακτικότητας που δεν δεσμεύει σε τίποτα, αλλά αφήνει ανοιχτό το παράθυρο της ελπίδας, όσο μικρό κι αν είναι.

Ρεαλισμός με κόκκινες γραμμές από τη Λευκωσία

Ο Κύπριος κυβερνητικός εκπρόσωπος Κωνσταντίνος Λετυμπιώτης, μετά τη συνάντηση Ολγκίν - Χριστοδουλίδη, δήλωσε πως η ελληνοκυπριακή πλευρά είναι έτοιμη να αξιοποιήσει «και την παραμικρή χαραμάδα ελπίδας» για τα επόμενα βήματα, υπογραμμίζοντας τη σημασία της προσωπικής εμπλοκής του Αντόνιο Γκουτέρες, ο οποίος θέτει στην υπηρεσία της προσπάθειας το θεσμικό κύρος της θέσης του. Ταυτόχρονα, όμως, φρόντισε να μην αφήσει περιθώρια παρερμηνείας, αποδίδοντας τα βασικά εμπόδια κυρίως στη στάση της Τουρκίας, σημειώνοντας ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά αναμένει να ακούσει τις σκέψεις του ίδιου του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, και πρόσθεσε ότι οι επαφές θα δείξουν κατά πόσον η Άγκυρα είναι διατεθειμένη να κινηθεί εντός του πλαισίου που καθορίζεται από το διεθνές δίκαιο και τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η άρνηση της Λευκωσίας να επιβεβαιώσει δημοσιεύματα περί σχεδίου λύσης με «εποικοδομητικές ασάφειες», κάτι που έχει προκαλέσει ανησυχία, καθώς αποδίδονται σε διαρροές από την πλευρά της Ανχέλα Ολγκίν. «Κάτι τέτοιο δεν υφίσταται», ανέφερε ο Κωνσταντίνος Λετυμπιώτης, προσθέτοντας ότι οποιαδήποτε πρόνοια θα μπορούσε να παραπέμπει σε λύση εκτός του συμφωνημένου πλαισίου αποτελεί διαχρονική κόκκινη γραμμή για την ελληνοκυπριακή πλευρά. Επισήμως, τα Ηνωμένα Έθνη δεν έχουν μέχρι στιγμής δημοσιοποιήσει κανένα νέο γραπτό σχέδιο. Ότι κυκλοφορεί είναι εκτιμήσεις, διαρροές και ερμηνείες προθέσεων.

Ο Ερχιουρμάν κατεβάζει τον πήχη και δείχνει την Άγκυρα

Αν η Λευκωσία μιλάει με τη γλώσσα της «ετοιμότητας», ο Τουρκοκύπριος ηγέτης Τουφάν Ερχιουρμάν προτίμησε τη γλώσσα της προσγειωμένης προσδοκίας. Σε δημόσια τοποθέτησή του τις προηγούμενες ημέρες χαρακτήρισε σημαντική την παρουσία του Α. Γκουτέρες στην Κύπρο, διευκρινίζοντας όμως ότι «δεν θα ήταν σωστό να αποδώσουμε σε αυτή την επίσκεψη την έννοια μιας λύσης ή την αρχή ή το τέλος οποιασδήποτε διαδικασίας». «Υποστηρίζουμε» είπε, «τις προσπάθειες που καταβάλλει ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ και προσπαθούμε να συμβάλουμε με καλή πίστη», προσθέτοντας ότι η τουρκοκυπριακή πλευρά ενεργεί σε στενή συνεννόηση με τις αρχές της Τουρκίας.

Ο Ερχιουρμάν, που εξελέγη με σαφή δέσμευση υπέρ της επιστροφής στην λύση διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας και σε ρήξη με τη γραμμή του προκατόχου του Ερσίν Τατάρ για λύση δύο κρατών, δεν κινείται αυτόνομα. Η Άγκυρα παραμένει ο πραγματικός συνομιλητής πίσω από κάθε κίνηση της τουρκοκυπριακής ηγεσίας, όσο κι αν αλλάζει το πρόσωπο και η ρητορική στη βόρεια κατεχόμενη πλευρά της «Πράσινης Γραμμής». Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν είχε τηλεφωνική επικοινωνία με τον Α. Γκουτέρες την Κυριακή, δύο ημέρες μετά τη συνάντησή του στην Άγκυρα με την Α. Ολγκίν, με συζήτηση, σύμφωνα με το τουρκικό κρατικό πρακτορείο Anadolu, για τις περιφερειακές εξελίξεις με αφορμή τις επισκέψεις του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, στη Συρία και στην Κύπρο.

Ευρωτουρκικό παρασκήνιο

Οι σχέσεις Ευρωπαϊκής Ένωσης και Τουρκίας βρίσκονται σε φάση επαναπροσέγγισης, μετά τη συνάντηση στην Άγκυρα ανάμεσα στον Χακάν Φιντάν και την Ύπατη Εκπρόσωπο της ΕΕ Κάγια Κάλας, παρουσία και των επιτρόπων Μάρτα Κος και Μάγκνους Μπρούνερ. Οι δύο πλευρές συμφώνησαν να συνεχίσουν τον θεσμικό διάλογο με νέες συναντήσεις υψηλού επιπέδου, κατά προτίμηση πριν από το τέλος του 2026. Στην κοινή τους ανακοίνωση, το Κυπριακό κατέλαβε ιδιαίτερη θέση, με τις δύο πλευρές να εκφράζουν στήριξη στις προσπάθειες του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, για την επανεκκίνηση της διαπραγματευτικής διαδικασίας, ενώ η ΕΕ επανέλαβε ότι η πρόοδος της ενταξιακής πορείας της Τουρκίας παραμένει συνδεδεμένη με τον σεβασμό του κράτους δικαίου, των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των δημοκρατικών θεσμών.
Ο Χακάν Φιντάν έχει αφήσει σαφείς αιχμές κατά της Κυπριακής Δημοκρατίας, υποστηρίζοντας ότι η Λευκωσία εξακολουθεί να αποτελεί εμπόδιο στην αναβάθμιση των σχέσεων Τουρκίας - Ευρωπαϊκής Ένωσης. Διπλωματικοί κύκλοι ερμηνεύουν τη νέα τουρκική δημόσια στήριξη προς τις προσπάθειες Γκουτέρες ως ένδειξη ότι η Άγκυρα εμφανίζεται πρόθυμη να συζητήσει κρίσιμα ζητήματα, όπως η ασφάλεια και οι εγγυήσεις, όχι επειδή άλλαξε θέση για την ουσία του Κυπριακού, αλλά επειδή βλέπει στο άνοιγμα μια ευκαιρία να απεγκλωβίσει τη σχέση της με τις Βρυξέλλες. Η Τουρκία, πάντως, επαναλαμβάνει ότι στρατηγικός της στόχος παραμένει η πλήρης ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η Λευκωσία, μέσω του κυβερνητικού εκπροσώπου Κωνσταντίνου Λετυμπιώτη, σημειώνει πως η αυξημένη διεθνής κινητικότητα και ο διορισμός του εκτελεστικού αντιπροέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ραφαέλε Φίτο ως ειδικού εκπροσώπου για το Κυπριακό δημιουργούν νέα δεδομένα, με την Ευρωπαϊκή Ένωση να επιδιώκει πλέον πιο ενεργό ρόλο και να υπενθυμίζει ότι οποιαδήποτε μελλοντική συμφωνία θα πρέπει να συμβαδίζει πλήρως με το ευρωπαϊκό κεκτημένο. Στις αρχές Ιουλίου, οι ηγεσίες του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής συζήτησαν με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν τις πρωτοβουλίες του ΟΗΕ, καλώντας την Άγκυρα να αξιοποιήσει τη νέα δυναμική, καθώς για τις Βρυξέλλες, μια ουσιαστική πρόοδος στο Κυπριακό θα μπορούσε να διευκολύνει την αναβάθμιση των σχέσεων με την Τουρκία, ενώ η διατήρηση του αδιεξόδου παραμένει σημαντικό εμπόδιο.

Το Κυπριακό δεν «παίζεται» πια μόνο στη Λευκωσία, στην Άγκυρα ή στη Νέα Υόρκη, αλλά και στις Βρυξέλλες, όπου έχει μετατραπεί σε ένα ακόμη νόμισμα ανταλλαγής στην ευρύτερη διαπραγμάτευση ΕΕ - Τουρκίας για εμπόριο, άμυνα και μετανάστευση. Το ερώτημα που κανείς δεν απαντά ανοιχτά είναι αν αυτό βοηθά ή παγιδεύει την προοπτική λύσης, αν δηλαδή, η Κύπρος γίνεται προτεραιότητα επειδή η Ευρώπη ενδιαφέρεται πραγματικά για τη λύση του προβλήματος, ή απλώς επειδή είναι ο πιο εύκολος τρόπος επίδειξης καλής θέλησης που μπορεί να προσφέρει η Άγκυρα χωρίς να θυσιάσει τίποτα ουσιαστικό.

Κάθε προσπάθεια πέφτει σε τουρκικό τοίχο

Η τελευταία σοβαρή απόπειρα λύσης του Κυπριακού, κατέρρευσε τον Ιούλιο του 2017 στο Κραν Μοντανά της Ελβετίας, χωρίς συμφωνία στα κρίσιμα ζητήματα ασφάλειας, εγγυήσεων, παρουσίας στρατευμάτων, πολιτικής ισότητας και κατανομής εξουσιών. Πριν από αυτό είχαν προηγηθεί οι πρωτοβουλίες του Κόφι Ανάν το 2002-2004, που κορυφώθηκαν με το «Σχέδιο Ανάν», το οποίο εγκρίθηκε από την πλειοψηφία των Τουρκοκυπρίων, αλλά απορρίφθηκε από το 75,8% των Ελληνοκυπρίων στο δημοψήφισμα του Απριλίου του 2004. Η τελευταία φορά που Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ επισκέφθηκε την Κύπρο ήταν το 2010, όταν ο Μπαν Κι-μουν επιχείρησε να ενισχύσει τις διαπραγματεύσεις μεταξύ Δημήτρη Χριστόφια και Μεχμέτ Αλί Ταλάτ, προσπάθεια που ναυάγησε μαζί με την εκλογική ήττα του Ταλάτ.
Η προϊστορία των διαπραγματεύσεων στο Κυπριακό, είναι η υπενθύμιση ότι κάθε προσπάθεια καταλήγει, λίγο-πολύ, στο ίδιο τείχος. Την ριζική ασυμφωνία ανάμεσα στο ελληνοκυπριακό αίτημα για ομοσπονδία με πλήρη πολιτική ισότητα εντός του πλαισίου των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας, και την τουρκική επιμονή (ιδίως μετά το 2017) σε αναγνώριση κυριαρχικής ισότητας και ισότιμου διεθνούς καθεστώτος για τους Τουρκοκύπριους, μια θέση που οδηγεί στη λογική της λύσης δύο κρατών. Η Λευκωσία επιμένει στη διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία με πολιτική ισότητα, όπως προβλέπουν τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας, ενώ η Τουρκία υποστηρίζει ότι κάθε νέα διαδικασία πρέπει να αναγνωρίζει εκ των προτέρων την κυριαρχική ισότητα και το ισότιμο διεθνές καθεστώς των Τουρκοκυπρίων. Η εκλογή Ερχιουρμάν στην ηγεσία των Τουρκοκυπρίων, έχει δημιουργήσει προσδοκίες για διαφορετικό κλίμα, χωρίς όμως να έχει αποσαφηνιστεί αν αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ουσιαστική μεταβολή της τουρκικής θέσης ή σε επιστροφή στο ομοσπονδιακό πλαίσιο του ΟΗΕ.

Προσδοκίες

Παρά τις φήμες περί επεξεργασίας νέου σχεδίου λύσης, με την ορολογία «Πλαίσιο Γκουτέρες +» να κυκλοφορεί σε κυπριακά και τουρκικά μέσα ως ενημερωμένη εκδοχή του πλαισίου του 2017, τα Ηνωμένα Έθνη δεν έχουν μέχρι στιγμής δημοσιοποιήσει νέο γραπτό σχέδιο ή αναθεωρημένο πλαίσιο, ενώ κάποιες πηγές κάνουν λόγο απλώς για προσπάθεια διαφύλαξης του διαπραγματευτικού κεκτημένου και δημιουργίας προϋποθέσεων για μια νέα άτυπη διευρυμένη συνάντηση.

Το πιο συγκεκριμένο σενάριο που κυκλοφορεί σε διπλωματικά παρασκήνια δεν αφορά καν σχέδιο λύσης, αλλά διαδικασία. Διπλωματικές πηγές εκτιμούν ότι πιθανότερο αποτέλεσμα της επίσκεψης Γκουτέρες θα είναι η ανακοίνωση νέας άτυπης πενταμερούς συνάντησης με τη συμμετοχή των δύο κοινοτήτων, της Ελλάδας, της Τουρκίας, της Βρετανίας και του ΟΗΕ, πιθανότατα στις αρχές Σεπτεμβρίου, με πιο σαφή διαδικασία και συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα, κάτι που θα αποτελούσε, ουσιαστικά, αναβίωση του σχήματος που γνωρίζουμε από το παρελθόν. Η νέα αυτή πρωτοβουλία, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, ξεκίνησε μετά την άτυπη διευρυμένη συνάντηση της Γενεύης τον περασμένο Μάρτιο και συνεχίστηκε μέσω των επαφών της Α. Ολγκίν με όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές.
Το τελικό τεστ, όπως έχει επισημανθεί, δεν είναι πόσες φορές θα ειπωθεί η λέξη «πρόοδος» στο τέλος της επίσκεψης, αλλά αν θα καταγραφεί κοινή αντίληψη για τη βάση των συνομιλιών, αν η Τουρκία θα εμφανιστεί πράγματι διατεθειμένη να επιτρέψει επιστροφή σε διαδικασία στηριγμένη στα ψηφίσματα του ΟΗΕ, και αν οι δύο πλευρές θα συμφωνήσουν σε συγκεκριμένα βήματα. Χωρίς αυτά, η επίσκεψη Γκουτέρες θα καταγραφεί απλώς ως ακόμη μια αποτυχημένη προσπάθεια.

Το στοίχημα του χρόνου

Ο Αντόνιο Γκουτέρες δεν έχει πολυτέλεια χρόνου. Η θητεία του λήγει τον Δεκέμβριο, και όσο κι αν η επίσκεψη στην Κύπρο έχει συμβολικό βάρος (πρώτη Γενικού Γραμματέα ΟΗΕ μετά από 16 χρόνια), το ερώτημα που θα πρέπει να απαντηθεί μετά την αναχώρησή του, δεν είναι αν άφησε καλές εντυπώσεις, αλλά αν άφησε, ένα πλαίσιο, μια ημερομηνία, μια δέσμευση που δεν θα χαθεί μέσα στην πολυπλοκότητα των ευρύτερων γεωπολιτικών εξελίξεων. Η Ιστορία του Κυπριακού είναι χαμένων ευκαιριών και αισιοδοξίας που δεν οδήγησε σε λύση.

«Μόνο οι Κύπριοι μπορούν να οικοδομήσουν την ειρήνη»

Το πρώτο μήνυμά του μετά την άφιξή του στην Κύπρο έστειλε ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες, επαναλαμβάνοντας τη δέσμευσή του να στηρίξει τις δύο κοινότητες στην προσπάθεια για συνολική και βιώσιμη διευθέτηση του Κυπριακού.

Σε ανάρτησή του στην πλατφόρμα Χ, λίγο μετά την άφιξή του στο νησί το βράδυ της Δευτέρας, ο Αντόνιο Γκουτέρες επισήμανε ότι τα Ηνωμένα Έθνη μπορούν να διευκολύνουν τη διαδικασία, όχι όμως να επιβάλουν τη λύση.

«Μόλις προσγειώθηκα στην Κύπρο για να εκφράσω τη δέσμευσή μου να στηρίξω τις κυπριακές κοινότητες στην αναζήτηση μιας συνολικής και βιώσιμης διευθέτησης του Κυπριακού», ανέφερε.

«Τα Ηνωμένα Έθνη δεν μπορούν να επιβάλουν την ειρήνη. Μόνο οι Κύπριοι, μέσω των ηγετών τους, μπορούν να την οικοδομήσουν», πρόσθεσε ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ.

Συναντήσεις

Ο Αντόνιο Γκουτέρες αρχίζει σήμερα τις ουσιαστικές επαφές του, συναντώντας αρχικά τον Πρόεδρο της Κύπρου Νίκο Χριστοδουλίδη και ακολούθως τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Ερχιουρμάν.

Στόχος των χωριστών συναντήσεων είναι να διαπιστωθεί κατά πόσο υπάρχει επαρκές κοινό έδαφος για να προχωρήσει η προσπάθεια προς την επανέναρξη ουσιαστικών διαπραγματεύσεων, οι οποίες παραμένουν παγωμένες από το ναυάγιο του Κραν Μοντανά το καλοκαίρι του 2017.

Το βράδυ θα παρακαθίσει σε ιδιωτικό δείπνο με τους δύο ηγέτες, ενώ αύριο θα πραγματοποιηθεί κοινή συνάντηση, μετά την οποία ο Αντόνιο Γκουτέρες θα παρουσιάσει τα αποτελέσματα των επαφών του σε συνέντευξη Τύπου.

Με ισχυρή αντιπροσωπεία του ΟΗΕ

Τον Γενικό Γραμματέα συνοδεύουν η αναπληρώτρια Γενική Γραμματέας για Πολιτικές Υποθέσεις Ρόζμαρι Ντι Κάρλο και ο επικεφαλής των ειρηνευτικών επιχειρήσεων του ΟΗΕ Ζαν Πιερ Λακρουά. Στην Κύπρο βρίσκεται επίσης η προσωπική απεσταλμένη του, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, η οποία τις προηγούμενες ημέρες προετοίμασε το έδαφος με επαφές στις δύο πλευρές.