Το μοναδικό σημείο του ανθρώπινου σώματος που οι επιστήμονες δεν έχουν καταφέρει να εξηγήσουν

Η επιστήμη έχει ασχοληθεί και έχει βρει απαντήσεις στο ερώτημα «γιατί εξελίχθηκε» για σχεδόν κάθε μέλος του ανθρώπινου σώματος. Όμως, υπάρχει ένα σημείο που αποτελεί ακόμα μεγάλο μυστήριο της εξελικτικής βιολογίας.  Ο λόγος για το πιγούνι, το οποίο αποτελεί εδώ και καιρό πεδίο έντονων αντιπαραθέσεων μεταξύ των επιστημόνων σχετικά με τον σκοπό της ύπαρξής του, καθώς δεν συναντάται σε κανένα άλλο πλάσμα στον πλανήτη όπως αναφέρει η independent.co.uk. 

Ας πάρουμε όμως τα δεδομένα από την αρχή προκειμένου να καταλήξουμε στο γιατί το πιγούνι αποτελεί μυστήριο για τους επιστήμονες.

Η συναρμολόγηση της ανθρώπινης μηχανής

Το ανθρώπινο σώμα είναι μια μηχανή της οποίας τα μέρη, από τις μικροσκοπικές λεπτομέρειες των κυττάρων μέχρι τα άκρα, τα μάτια, το συκώτι και τον εγκέφαλό, έχουν συναρμολογηθεί σταδιακά με ρυθμούς που παρουσίαζαν εξάρσεις και υφέσεις, στη διάρκεια των δισεκατομμυρίων ετών της ιστορίας.

Ωστόσο, οι επιστήμονες εξακολουθούν να προβληματίζονται για το γιατί οι άνθρωποι εξελίχθηκαν σε αυτή τη συγκεκριμένη μορφή και όχι σε κάποια άλλη. Γιατί, για παράδειγμα, οι άνθρωποι είναι οι μόνοι που διαθέτουν πιγούνι; Και γιατί, σε αναλογία με το σωματικό βάρος, ο ανθρώπινος όρχις έχει τριπλάσιο μέγεθος από αυτόν ενός γορίλα, αλλά είναι μόλις το ένα πέμπτο του μεγέθους αυτού ενός χιμπατζή;

Όπως παρουσιάζει στο νέο του βιβλίο, The Tree of Life («Το Δέντρο της Ζωής») ο Καθηγητής Ζωολογίας και Συγκριτικής Ανατομίας της έδρας Jodrell, UCL, Max Telford, οι επιστήμονες εξακολουθούν να αναζητούν απαντήσεις στα «γιατί». Όμως, αρχίζουν σιγά - σιγά να οδηγούνται και σε ορισμένα συμπεράσματα.

Το εξελικτικό δέντρο και η σειρά των οργάνων

Ξεκινώντας από απλές απαρχές, η ιστορία της εξέλιξης των ανθρώπων δείχνει πώς χτίστηκε κάθε είδος και πότε προστέθηκε στο προσχέδιό του καθένα από τα στοιχεία που συνθέτουν ένα ζωντανό πλάσμα. Αν ακολουθήσει κάποιος τη διαδρομή του εξελικτικού δέντρου, θα δει τις διάφορες κατηγορίες στις οποίες ανήκει ο άνθρωπος ο οποίος υπήρξε πρώτα ζώο, μετά σπονδυλωτό, στη συνέχεια θηλαστικό, μετά πρωτεύον θηλαστικό και ούτω καθεξής.

Οι διάφορες ομάδες ειδών που ανήκουν σε κάθε εξελικτικό κλάδο αποκαλύπτουν τη σειρά με την οποία εμφανίστηκαν τα μέρη του ανθρώπινου σώματος. Το σώμα και το πεπτικό σύστημα, που εμφανίστηκαν στα πρώτα ζώα, προηγήθηκαν της σπονδυλικής στήλης και των άκρων που είναι χαρακτηριστικά των σπονδυλωτών. Αντίστοιχα, η παραγωγή γάλακτος και οι τρίχες, που χαρακτηρίζουν τα θηλαστικά, εμφανίστηκαν πριν από τα νύχια που συναντώνται στα πρωτεύοντα.

Η σημασία της συγκλίνουσας εξέλιξης

Υπάρχει ένας τρόπος για να μελετηθεί το ερώτημα γιατί ακριβώς ο άνθρωπος ανέπτυξε κάθε μέλος του σώματός του. Αυτός όμως λειτουργεί μόνο αν το συγκεκριμένο χαρακτηριστικό έχει εμφανιστεί περισσότερες από μία φορές σε διαφορετικούς κλάδους της εξέλιξης. Αυτή η επαναλαμβανόμενη εξέλιξη ονομάζεται συγκλίνουσα εξέλιξη.

Η συγκλίνουσα εξέλιξη δυσκολεύει συχνά τους βιολόγους, καθώς δημιουργεί σύγχυση για τη συγγένεια μεταξύ των ειδών. Για παράδειγμα, τα χελιδόνια και οι σταχτάρες θεωρούνταν κάποτε πολύ κοντινοί συγγενείς. Σήμερα, όμως, η ανάλυση του DNA και του σκελετού τους αποδεικνύει ότι τα χελιδόνια συγγενεύουν περισσότερο με τις κουκουβάγιες παρά με τις σταχτάρες.

Παρ' όλα αυτά, το φαινόμενο αυτό αποτελεί ένα πολύτιμο εργαλείο, καθώς λειτουργεί σαν ένα είδος φυσικού πειράματος.

Το μέγεθος έχει σημασία στην εξέλιξη

Το μέγεθος των όρχεων στα πρωτεύοντα θηλαστικά αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι ενήλικοι αρσενικοί πίθηκοι κολοβίνοι της Αβησσυνίας και οι μακάκοι bonnet έχουν περίπου το ίδιο σωματικό μέγεθος. Ωστόσο, όπως συμβαίνει με τους χιμπατζήδες, τους ανθρώπους και τους γορίλες, αυτά τα παρόμοια είδη διαφέρουν εντυπωσιακά στο μέγεθος των όρχεών τους: στους κολοβίνους ζυγίζουν μόλις 3 γραμμάρια, ενώ στους μακάκους φτάνουν τα 48 γραμμάρια.

Υπάρχουν διάφορες πιθανές εξηγήσεις γι' αυτή τη διαφορά. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, το μεγάλο μέγεθος να λειτουργεί όπως η εντυπωσιακή ουρά του παγωνιού, δηλαδή ως ένα γνώρισμα που προσελκύει τα θηλυκά χωρίς να προσφέρει άλλη πρακτική χρησιμότητα. Η επικρατέστερη όμως ερμηνεία σχετίζεται με τη συμπεριφορά ζευγαρώματος. Ο αρσενικός κολοβίνος μάχεται σκληρά για να αποκτήσει ένα αποκλειστικό «χαρέμι» θηλυκών. Αντίθετα, οι μακάκοι ζουν σε ειρηνικές ομάδες περίπου 30 ατόμων όπου όλα τα μέλη ζευγαρώνουν μεταξύ τους, με τα αρσενικά και τα θηλυκά να έχουν πολλαπλούς συντρόφους.

Ο κολοβίνος με το χαρέμι του μπορεί να αρκεστεί στην παραγωγή της ελάχιστης ποσότητας σπέρματος. Αν μια σταγόνα είναι αρκετή για να δημιουργήσει ένα μωρό, γιατί να παράγει περισσότερο;

Για έναν αρσενικό μακάκο, ο ανταγωνισμός για την αναπαραγωγή μετατρέπεται σε μια μάχη ανάμεσα στο δικό του σπέρμα και το σπέρμα άλλων αρσενικών που ζευγάρωσαν πριν ή μετά από αυτόν. Ένας αρσενικός μακάκος με μεγάλους όρχεις παράγει περισσότερο σπέρμα, γεγονός που του δίνει υψηλότερες πιθανότητες να μεταβιβάσει τα γονίδιά του. Είναι μια λογική εξήγηση για τα διαφορετικά μεγέθη των όρχεών τους, αλλά ισχύει; Εδώ είναι που βοηθά η συγκλίνουσα εξέλιξη.

Μελέτες σε ολόκληρο τον κλάδο των θηλαστικών δείχνουν ότι το μέγεθος των όρχεών τους διαφέρει σημαντικά από είδος σε είδος. Σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις, οι μεγαλύτεροι όρχεις συναντώνται σταθερά στα πιο πολυγαμικά είδη, ενώ οι μικρότεροι στα μονογαμικά.

Μέσα από τη συγκλίνουσα εξέλιξη, η επιστήμη κατέγραψε αυτή τη σταθερή σχέση ανάμεσα στο μέγεθος των όρχεων και τη σεξουαλική συμπεριφορά των θηλαστικών. Όσον αφορά τον άνθρωπο, το μέγεθος βρίσκεται κάπου στη μέση.

Το μυστήριο του ανθρώπινου πιγουνιού

Όπως συμβαίνει με το μέγεθος των όρχεων, έτσι και για το ανθρώπινο πιγούνι υπάρχουν αρκετές πιθανές εξηγήσεις. Θα μπορούσε να έχει εμφανιστεί για να δυναμώσει τη σιαγόνα των προγόνων μας στις μάχες, ή για να τονίσει την εμφάνιση της ανδρικής γενειάδας. Μια άλλη εκδοχή, το θεωρεί απλό υποπροϊόν της μαγειρικής: καθώς η τροφή έγινε πιο μαλακή, η σιαγόνα μίκρυνε και εξασθένησε, αφήνοντας το πιγούνι να προεξέχει χωρίς κάποια συγκεκριμένη λειτουργία.

Το αξιοπερίεργο είναι ότι το πιγούνι αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα του Homo sapiens και δεν συναντάται σε κανένα άλλο θηλαστικό, ούτε καν στους Νεάντερταλ. Επειδή ακριβώς είναι μοναδικό και δεν υπάρχει η συγκλίνουσα εξέλιξη σε άλλα είδη για να γίνει σύγκριση, η επιστήμη διαθέτει θεωρίες, αλλά κανέναν τρόπο να τις επιβεβαιώσει.