Ιερές εικόνες στα δικαστήρια και μάθημα Ηθικής στα σχολεία

Η συζήτηση γύρω από τον ρόλο της θρησκείας στον δημόσιο χώρο και, ειδικότερα, στην εκπαίδευση και τη Δικαιοσύνη, επανέρχεται δυναμικά στο προσκήνιο, με αφορμή τόσο την προσφυγή της Ένωσης Αθέων στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, όσο και τον σχεδιασμό του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού για την εισαγωγή μαθήματος Ηθικής για τους μαθητές και τις μαθήτριες, που δεν είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι.

Ωστόσο, από εκπροσώπους της επιστημονικής κοινότητας φαίνεται πως αντί ενός καθαρού «μαθήματος Ηθικής», προτάσσεται η ανάγκη ολοκληρωμένης θρησκειολογικής εκπαίδευσης, ικανής να ανταποκριθεί στις σύγχρονες απαιτήσεις μία πολυπολιτισμικής κοινωνίας.

Η θέση του υπουργείου Παιδείας

Η Ένωση Αθέων, όπως είχε κάθε δικαίωμα, κατέθεσε προσφυγή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) κατά της Ελλάδας το 2020 με αίτημα την καθαίρεση των Ιερών Εικόνων από τις αίθουσες των Δικαστηρίων, επικαλούμενη την προστασία του δικαιώματος των μελών της σε δίκαιη δίκη.

Με το ίδιο αίτημα είχε προσφύγει και στο Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ), του οποίου η Ολομέλεια (Μείζων Σύνθεση) το απέρριψε με την απόφαση 71/2019.

Η Γενική Γραμματεία Θρησκευμάτων του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού (ΥΠΑΙΘΑ) έστειλε το υπ’ αριθμό 18022/Θ2/13.2.2026 Υπόμνημα στο Νομικό Συμβούλιο του Κράτους (ΝΣΚ) σχετικά με την προσφυγή της Ένωσης Αθέων (δείτε).

Το Υπόμνημα της ΓΓΘ υποστηρίζει ότι η διατήρηση των Ιερών Εικόνων στις αίθουσες των Δικαστηρίων δεν προσβάλλει το δικαίωμα οποιουδήποτε σε δίκαιη δίκη, αλλά αποτελεί μια μακρά παράδοση, ήδη από την ίδρυση του νεότερου Ελληνικού Κράτους, η οποία συνδέεται με τον πολιτισμό και την ιστορική διαμόρφωση της ταυτότητας του Ελληνισμού αλλά και του αναντικατάστατου ρόλου της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Ως εκ τούτου η Πολιτεία έχει εκφράσει ρητά, όπως και το ΣτΕ, τη θέση της σχετικά με τους λόγους, για τους οποίους δεν τίθεται υπό συζήτηση η ύπαρξη των Ιερών Εικόνων στις αίθουσες των Δικαστηρίων.

Σχετικά με το μάθημα της Ηθικής, το ΥΠΑΙΘΑ εφαρμόζει με απόλυτο σεβασμό και κατά γράμμα τις αποφάσεις του ΣτΕ 1749/2019 και 1750/2019. Σύμφωνα με αυτές, το ΥΠΑΙΘΑ είναι υποχρεωμένο να εισάγει το μάθημα της Ηθικής για όσους μαθητές/τριες δεν είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι. Οι μαθητές/τριες που είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι παρακολουθούν υποχρεωτικά το μάθημα των Θρησκευτικών.

Σύμφωνα με την απόφαση του ΣτΕ, τα δύο μαθήματα είναι απολύτως διακριτά μεταξύ τους, δεν υποκαθιστά ούτε αντικαθιστά το ένα το άλλο και το κριτήριο παρακολούθησής τους είναι θρησκευτικό: οι Χριστιανοί Ορθόδοξοι παρακολουθούν το μάθημα των Θρησκευτικών και όσοι δεν είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι παρακολουθούν το μάθημα της Ηθικής.

Το σχετικό έγγραφο ΕΔΩ

Το ιστορικό της υπόθεσης

Η υπόθεση των ιερών εικόνων στα δικαστήρια έχει ήδη απασχολήσει την ελληνική Δικαιοσύνη. Η Ένωση Αθέων προσέφυγε αρχικά στο Συμβούλιο της Επικρατείας, το οποίο με την απόφαση 71/2019 απέρριψε το αίτημά της για απομάκρυνση των εικόνων. Στη συνέχεια, το 2020, η υπόθεση μεταφέρθηκε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, με βασικό επιχείρημα ότι η παρουσία θρησκευτικών συμβόλων ενδέχεται να επηρεάζει το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη. Η ελληνική πλευρά, μέσω του Υπουργείου Παιδείας και του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, υποστηρίζει ότι η πρακτική αυτή δεν συνιστά παραβίαση δικαιωμάτων, αλλά εντάσσεται στο ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο της χώρας.

Το μάθημα της Ηθικής, οι αποφάσεις του ΣτΕ και οι επιστημονικές θέσεις

Στον πυρήνα της συζήτησης για την εκπαίδευση βρίσκονται οι αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας, οι οποίες καθορίζουν το πλαίσιο για το μάθημα των Θρησκευτικών και το εναλλακτικό μάθημα.

Σύμφωνα με σχετική ανάλυση του κοσμήτορα της Θεολογικής Σχολής Αθηνών, Εμμανουήλ Καραγεωργούδη, οι αποφάσεις 1749-1750/2019 προβλέπουν ότι το κράτος οφείλει να παρέχει ένα ισότιμο εναλλακτικό μάθημα για τους μαθητές, που απαλλάσσονται από τα Θρησκευτικά. Όπως επισημαίνει, το εναλλακτικό μάθημα δεν μπορεί να είναι ένα απλό μάθημα ηθικής, αλλά οφείλει να παρέχει γνώση για τις θρησκείες και τις κοσμοθεωρίες.

Οι νεότερες αποφάσεις (1534-1536/2023) διευκρινίζουν, ότι το μάθημα αυτό πρέπει να έχει θρησκειολογικό και πληροφοριακό χαρακτήρα, να είναι ουδέτερο και αντικειμενικό και να απευθύνεται σε όλους τους απαλλασσόμενους μαθητές ανεξαρτήτως πεποιθήσεων.

Από την πλευρά του, ο Καθηγητής Στάθης Λιάντης, αντιπρόεδρος του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας στο ΕΚΠΑ, Αναπληρωτής Καθηγητής Γεωπολιτικής της Θρησκείας και Θρησκευτικής Διπλωματίας, αναφέρει: «Το πρόβλημα στο μάθημα της Ηθικής είναι ότι δεν εμπίπτει στη συνταγματική διάταξη, που μιλά για ‘θρησκευτική εκπαίδευση’. Ο ίδιος, μάλιστα, επισημαίνει τον κίνδυνο θεωρητικής ασάφειας: «Σε ένα ολοκληρωτικό καθεστώς μπορούμε να μιλήσουμε για ‘ηθική του κράτους’ – υπήρχε, για παράδειγμα, η μαρξιστική ηθική, η φασιστική ηθική, η ηθική του εθνικοσοσιαλισμού. Ή σήμερα, στο Ιράν υπάρχει η ηθική του Ισλάμ ως πολιτική έκφραση. Επομένως, σε αυτά τα κράτη μπορεί να πει κανείς ότι διδάσκεται ηθική, η οποία όμως εκπορεύεται από την κρατική δομή. Αλλά σε ένα δυτικού τύπου κοινοβουλευτικό, δημοκρατικό κράτος υπάρχει πλουραλισμός θρησκευτικών, κοινωνικών αντιλήψεων, είναι προβληματικό να εισάγεται ένα μάθημα ηθικής - ποια είναι η κρατική ηθική, στην περίπτωση αυτή;».

Όπως υπογραμμίζει ο Καθηγητής Λιαντής, ίσως να ήταν προτιμότερο να προκριθεί η εξής λύση: «Το μάθημα των Θρησκευτικών, θα ήταν καλό να προσιδιάζει σε θρησκευτικό εγγραμματισμό, θα έπρεπε, δηλαδή, να είναι ενιαίο και αμιγώς θρησκειολογικό. Με αυτή την έννοια, οι μαθητές και οι μαθήτριες να αποκτούν μία γνώση της θρησκευτικής κατάστασης στην Ελλάδα – και εκεί να δίνεται το μεγαλύτερο βάρος. Αλλά, την ίδια στιγμή, να μαθαίνουν τί είναι και το Ισλάμ, ο Βουδισμός, ο Ινδουισμός, η θρησκευτική παράδοση του κάθε τόπου. Γνωρίζοντας τις άλλες θρησκείες, κατανοείς και αντιλαμβάνεσαι το πολιτιστικό, κοινωνικό και ηθικό πλαίσιο, από το οποίο προέρχεται κάποιος. Μαθαίνεις, έτσι, να σέβεσαι τις ιδιαιτερότητές του. Στην ίδια λογική, και οι μαθητές, που προέρχονται από διαφορετικά θρησκευτικά περιβάλλοντα, θα μπορούν πιο εύκολα να αντιληφθούν με όρους πολιτισμικούς και θρησκευτικής κατανόησης την ορθόδοξη παράδοση.
Φυσικά, στη χώρα μας, η ορθοδοξία καθόρισε την κοινωνική, πολιτική και θρησκευτική παράδοση. Θα πρέπει, όμως, παράλληλα, να δούμε και τις άλλες παραδόσεις, όπως για παράδειγμα την εβραϊκή – σκεφτείτε ότι υπάρχει στην Ελλάδα εβραϊκή κοινότητα, εδώ και 2000 χρόνια, οι ‘ρωμανιώτες εβραίοι’, που δεν είναι μία αλλότρια θρησκευτική παράδοση αλλά μία παράδοση ενταγμένη στον ελληνικό κορμό. Αντίστοιχα, η μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης, είναι ελληνική και γηγενής. Εκτός αυτών, επειδή τα παιδιά μας θα βγουν στον κόσμο, θα πάνε να σπουδάσουν στο εξωτερικό, θα συναναστραφούν κόσμο, είναι καλό να έχουν γνώση αλλά και θρησκευτική αντίληψη, επειδή η θρησκεία καθορίζει βασικά σημεία των κοινωνιών», καταλήγει.

Σε σύμπλευση με το υπουργείο Παιδείας και ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος – «Βρισκόμαστε στον σωστό δρόμο»

Αναφορικά με τις θέσεις του Υπουργείου Παιδείας για το θέμα των Ιερών Εικόνων καθώς και το μάθημα των Θρησκευτικών και της Ηθικής, ως εναλλακτική αυτού, τοποθετήθηκε σήμερα, 17 Μαρτίου, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερώνυμος, λέγοντας πως «βρισκόμαστε στον σωστό δρόμο».
Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο της συνάντησής του με βραβευθέντες μαθητές στον 2ο Πανελλήνιο Μαθητικό Διαγωνισμό με γενικό θέμα «Μικρά Ασία - Πόντος: Ενθυμήματα», τον οποίο συνδιοργάνωσαν η Γενική Γραμματεία Θρησκευμάτων του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, η Ειδική Συνοδική Επιτροπή Πολιτιστικής Ταυτότητος της Εκκλησίας της Ελλάδος και η Έδρα Ποντιακών Σπουδών του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ο κ.Ιερώνυμος εξέφρασε την ικανοποίησή του για την πρωτοβουλία και τη συμμετοχή των παιδιών σε δράσεις που προάγουν την ιστορική μνήμη και τον πολιτισμό.
Επεσήμανε, δε, ότι με τη συμμετοχή τους σε δράσεις, όπως αυτή, τα παιδιά έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν καλύτερα το
παρελθόν, να κατανοήσουν τις θυσίες των προηγούμενων γενεών και να εκτιμήσουν περισσότερο όσα έχουν σήμερα.
Παράλληλα, ο Μακαριώτατος τόνισε ότι «η σημερινή εκδήλωση αποδεικνύει πόσα θετικά και όμορφα για το μέλλον της πατρίδας μας μπορούν να γίνονται όταν η Πολιτεία, και εν προκειμένω το Υπουργείο Παιδείας, και η Εκκλησία της Ελλάδος συνεργάζονται με βάση κοινές αξίες και στόχους», υπογραμμίζοντας ότι «αυτά που ανακοίνωσε σήμερα το Υπουργείο Παιδείας σχετικά με το θέμα των Ιερών Εικόνων αλλά και το μάθημα των θρησκευτικών και το εναλλακτικό του μάθημα μας αναπαύουν και επιβεβαιώνουν ότι βρισκόμαστε στον σωστό δρόμο. Επίσης, ειδικά για την συμβολική παρουσία των Ιερών Εικόνων στα δικαστήρια, γνωρίζουμε τις ορθές αποφάσεις της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας (2019,2020), και τις προγενέστερες τρεις απορριπτικές αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων που αφορούν την Ελλάδα (2010, 2011, 2013)».