Τα 29 θαύματα του Έλληνα Ιντιάνα Τζόουνς - Οι αρχαιότητες που επιστρέφουν στην Ελλάδα

Αδειάζουν σιγά-σιγά οι προθήκες του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης από τους παράνομα αποκτηθέντες θησαυρούς που επιστρέφουν, σταδιακά, στη χώρα μας, ύστερα από την πετυχημένη επιχείρηση και τον δίαυλο συνεργασίας που έχουν αναπτύξει εδώ και χρόνια η Εισαγγελία της Νέας Υόρκης με το υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας.

Μετά τους 29 θησαυρούς που είχαν επαναπατριστεί τρία χρόνια πριν, καθώς και άλλους όπως ο θρυλικός Γρύπας που είχε προστεθεί πριν από λίγους μήνες, τώρα ανακοινώνεται η επιστροφή 29 αριστουργημάτων ανεκτίμητης αξίας που χρονολογούνται από τη Νεολιθική (5.000-4.000 π.Χ.) έως την Υστερη Ελληνιστική Περίοδο (2ος/1ος αιώνας π.Χ.).

Αυτά τα σπάνια εκφραστικά δείγματα της γλυπτικής, της μεταλλοτεχνίας και της κεραμικής επιστρέφουν στη χώρα μας για να θυμίσουν τα σπουδαία κομμάτια από διαφορετικές στιγμές του ηπειρωτικού και θαλάσσιου πολιτισμού και τη λαμπρή ιστορία τους.

Παραδόθηκαν στις ελληνικές αρχές από τον επικεφαλής της Antiquities Trafficking Unit Μάθιου Μπόγδανος, αντεισαγγελέα στην Εισαγγελία του Μανχάταν (τον άνθρωπο που εργάζεται σκληρά για την ιστορία των επαναπατρισμών) σε ειδική τελετή που πραγματοποιήθηκε στο γενικό προξενείο της Νέας Υόρκης.

Ξεχωρίζουν, ανάμεσα στα άλλα:

1.  δύο λίθινες κεφαλές πελέκεων από την πολύ μακρινή Νεολιθική Περίοδο,
2. ένας μινωικός σφραγιδόλιθος από αχάτη με παράσταση αιγάγρου από την Εποχή του Χαλκού,
3. τρεις μαρμάρινες φιάλες από τις πολύ όμορφες που δέσποζαν την πρωτοκυκλαδική εποχή,
4. μια πρόχους από την ίδια περίοδο,
5. ένας μυκηναϊκός ψευδόστομος αμφορέας,
6. δύο χάλκινα εξαρτήματα ζωνών από τη δυτική Μακεδονία,
7. μια μαρμάρινη κεφαλή κούρου αρχαϊκής εποχής,
8. ένα χάλκινο προσάρτημα με τη μορφή της Μέδουσας Γοργούς - ένα περίτεχνο έργο που κάποιος μάστορας έφτιαχνε σε ένα κορινθιακό εργαστήριο την ίδια περίπου εποχή.

Ενα κόσμημα 3.000 ετών

Ο μινωικός σφραγιδόλιθος που βρέθηκε ανάμεσα στους θησαυρούς αποτελεί δείγμα της υψηλής τέχνης των Μινωιτών και της σπουδαίας λεπτοδουλειάς που έκαναν τότε, αφού χάρασσαν σε μικρούς σκληρούς πολύτιμους ή ημιπολύτιμους λίθους σκηνές από τη φύση ή από την καθημερινότητα αλλά και, όπως αποδείχθηκε, με τον λίθο που βρέθηκε σε μυκηναϊκή ανασκαφή και μάλλον αποτελεί προϊόν μινωικής τέχνης σκηνές από μάχες της «Ιλιάδας».

Αυτά τα πανέμορφα, μικρά έργα τέχνης, στα οποία αφιέρωναν οι «New York Times» αρκετές σελίδες σε άρθρο τους εξαίροντας τη σπουδαία σημασία τους, ξεχωρίζουν γιατί μας αποκαλύπτουν πολλά για την υψηλή καλλιτεχνική παραγωγή της μινωικής Κρήτης: ξεχωρίζουν η πλαστικότητά τους, η 3D μορφή τους, η μικρολεπτομέρεια στην αναπαράσταση του ζώου, το πάθος για τελειότητα.

Αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι ο πανέμορφος αίγαγρος που ξεχωρίζει σε αυτό το λεπτό κόσμημα κατασκευάστηκε 3.000 χρόνια πριν, σε κάποιο από τα εξαιρετικά καλλιτεχνικά εργαστήρια της μινωικής Κρήτης, αφού μόνο εκεί κατασκεύαζαν τέτοιας υψηλής αισθητικής έργα.

Είναι, μάλιστα, ενδεικτικό ότι πολλές από αυτές τις φιγούρες που συναντάμε στα δαχτυλίδια, όπως αίγαγροι, λιοντάρια, γρύπες, ψάρια, αλλά και σκηνές από την καθημερινή ζωή και τους αγώνες, όπως τα Ταυροκαθάψια, τα συναντάμε στο παλάτι της Κνωσού.

Πολλές φορές, σε κάποιες σφραγίδες βρίσκουμε και επιγραφές σε Γραμμική Β’, τις οποίες είχε προσπαθήσει να αποκωδικοποιήσει ο σερ Αρθουρ Εβανς, που αποκάλυψε τον μινωικό πολιτισμό.

Πολλοί από αυτούς τους σφραγιδόλιθους έχουν μεταφερθεί σε διαφορετικά σημεία του κόσμου, όπως το Μουσείο Ashmolean, στο οποίο βρίσκεται το αρχείο του Εβανς μαζί με αμέτρητους θησαυρούς που μάζευε ο ίδιος από διαφορετικά χωριά της Κρήτης, όπου τα είχαν φυλαγμένα οι ντόπιοι. Αυτοί οι σφραγιδόλιθοι ήταν τόσο πολύ συνυφασμένοι με την Ιστορία του νησιού, που τους είχαν υιοθετήσει και οι ίδιοι οι Κρητικοί, όπως οι Μινωίτες, ως φυλακτά.

Η κλοπή των αμφορέων

Εκτός από τα κοσμήματα, όπως ο σφραγιδόλιθος και το χρυσό περιδέραιο, από τους 29 αρχαίους θησαυρούς που επιστρέφουν στην Ελλάδα ξεχωρίζουν οι πανέμορφοι αμφορείς: οι Μυκηναίοι μεταφέροντας την υψηλή τέχνη των Μινωιτών, σαφώς ήξεραν να φτιάχνουν πολύ όμορφα αγγεία, τα οποία στόλιζαν όχι μόνο με γεωμετρικά σχέδια, αλλά και με χαρακτηριστικές φιγούρες από τη θαλασσινή ζωή, όπως χταπόδια κ.ά.

Πολλά μυκηναϊκά αγγεία είχαν βρεθεί σε διαφορετικές περιοχές της Μεσογείου, όπως η Κύπρος, λόγω της άμεσης σχέσης που είχε αναπτυχθεί ανάμεσα στους Μυκηναίους και την Ανατολική Μεσόγειο την Υστερη Εποχή του Χαλκού.

Οι Μυκηναίοι φαίνεται ότι αξιοποίησαν με τον καλύτερο τρόπο όχι μόνο τη στρατηγική θέση της Κύπρου, αλλά και τα πλούσια μεταλλεύματα χαλκού. Χαρακτηριστικά δείγματα της μυκηναϊκής τέχνης είναι αυτός ο μυκηναϊκός ψευδόστομος αμφορέας που είχαμε δει να δεσπόζει στις προθήκες του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης: σήμερα, αν ανατρέξει κανείς στο συγκεκριμένο εύρημα, όπως και σε άλλα από τις μεγάλες συλλογές των διάφορων δωρητών προς το μουσείο, δείχνει μη διαθέσιμο, ακριβώς επειδή είναι κατασχεμένο από την Εισαγγελία της Νέας Υόρκης, με σκοπό να επιστραφεί στον τόπο προορισμού του, εν προκειμένω την Ελλάδα αλλά και την Ιταλία, την Τουρκία και την Κύπρο.

Είναι χαρακτηριστικό ότι η ταμπέλα «Μη διαθέσιμο» συνοδεύει την επιγραφή «Μυκηναϊκός ψευδόστομος αμφορέας», χωρίς φυσικά να αναφέρεται ότι είχε κλαπεί, όπως πολλοί θησαυροί από τον υπεράνω κάθε υποψίας πρόξενο των Ηνωμένων Πολιτειών στην Κύπρο, στα τέλη του 19ου αιώνα, Λουίτζι Πάλμα Ντι Τσεσνόλα.

Πρόκειται για έναν διαβόητο αρχαιοκάπηλο, ο οποίος επιδιδόταν συστηματικά σε παράνομες ανασκαφές αρχαιοτήτων, πολλές από τις οποίες κοσμούν τις προθήκες κορυφαίων μουσείων του κόσμου, από το Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης μέχρι το Metropolitan στη Νέα Υόρκη.

Σε ειδικό τους άρθρο οι «New York Times» γράφουν χαρακτηριστικά ότι ήταν τέτοια η μανία του αρχαιοκάπηλου, που είχε καταφέρει να μαζέψει περισσότερες από 35.000 αρχαιότητες (!) έχοντας κυριολεκτικά αδειάσει το Νησί της Αφροδίτης με σκοπό να στήσει δικό του μουσείο.

Επειδή δεν τα κατάφερε, φρόντισε να διοριστεί διευθυντής του Μητροπολιτικού Μουσείου στη Νέα Υόρκη, πόστο που κατείχε μέχρι τον θάνατό του στις αρχές του 20ού αιώνα.

Σήμερα, έναν αιώνα και πάνω μετά η περίφημη συλλογή «Palma de Cesnola» έχει αποδειχθεί ότι αποτελεί, στο σύνολό της, προϊόν λαθρανασκαφής, όπως πολλές άλλες συλλογές, όπως η περίφημη του Στερν, πολλοί από τους θησαυρούς της οποίας ανακτήθηκαν επίσης από τον Μάθιου Μπόγδανος μόλις πρόσφατα.

Ωστόσο, η έρευνα της ομάδας του, που φάνηκε να έχει άριστη συνεργασία με το τμήμα της Homeland Security Investigations και την αρμόδια Διεύθυνση Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών Αγαθών του υπουργείου Πολιτισμού που έκανε την αρχαιολογική τεκμηρίωση, δεν περιορίστηκε μόνο στις αρχαιότητες του Μητροπολιτικού Μουσείου, αλλά κυνήγησε κι αυτές που επρόκειτο να βγουν στο σφυρί στις διάφορες δημοπρασίες.

Αφού λοιπόν απέδειξαν την παράνομη προέλευση και διακίνησή τους, οδήγησαν στην κατάσχεσή τους και στη συνέχεια στην απόδοση στην Ελλάδα, αλλάζοντας για πάντα τη λογική με την οποία λειτουργούσαν μέχρι σήμερα τα κορυφαία μουσεία του κόσμου.

Λίνα Μενδώνη: «Ο αγώνας απαιτεί πολλή δουλειά»

«Κάθε επαναπατρισμός ελληνικών αρχαιοτήτων είναι ένα εξαιρετικά σημαντικό γεγονός και δικαιώνει την πολιτική του υπουργείου Πολιτισμού τα τελευταία χρόνια», δήλωσε χαρακτηριστικά η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη αναφορικά με τα ευχάριστα νέα του επαναπατρισμού των αρχαιοτήτων, υπενθυμίζοντας χαρακτηριστικά πως «η Ελλάδα πλέον αναγνωρίζεται διεθνώς ως η χώρα που έχει θέσει πολύ ψηλά στις πολιτικές της την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης των πολιτιστικών αγαθών, ένα φαινόμενο που συνδέεται άμεσα με το οργανωμένο έγκλημα και την τρομοκρατία.

Κι αυτό φάνηκε και στο Mondiacult, το παγκόσμιο συνέδριο για τις πολιτικές του πολιτισμού που οργάνωσε η UNESCO στη Βαρκελώνη.

Η νέα επιτυχία της μονάδας Αntiquities Trafficking Unit, με επικεφαλής τον Μάθιου Μπόγδανος και του Department of Homeland Security Investigations μας γεμίζει χαρά και αισιοδοξία.

Εχω πει πολλές φορές και θα συνεχίζω να το τονίζω ότι ο αγώνας ενάντια στην παράνομη διακίνηση πολιτιστικών αγαθών απαιτεί ισχυρές συνεργασίες και πολλή δουλειά.

Είναι ευτύχημα που έχουμε καταφέρει να χτίσουμε και να διατηρήσουμε αυτές τις συνεργασίες και να βλέπουμε απτά αποτελέσματα. Θερμές ευχαριστίες σε όλους όσους συνέβαλαν στην επιστροφή των 29 αυτών αρχαιοτήτων».

Τόσο η Ελληνίδα υπουργός Πολιτισμού όσο και το Μουσείο Μητροπολιτικής Τέχνης, στο πλαίσιο της καλής συνεννόησης που έχουν, αφού το μουσείο συναινεί στην επιστροφή των κλαπέντων, δεσμεύτηκαν να κάνουν ό,τι μπορούν για την προώθηση των κοινών αξιών και του ελληνικού πολιτισμού όχι μόνο συνεργαζόμενοι αναφορικά με το θέμα των αρχαιοτήτων, αλλά λειτουργώντας προς την ίδια κατεύθυνση και στην πολιτιστική διπλωματία με την ανταλλαγή θησαυρών και κοινών εκδηλώσεων.

Στο πλαίσιο αυτό της κοινής συνεργασίας θα διοργανωθεί την επόμενη χρονιά έκθεση στο Met με τίτλο «Across Wine - Dark Seas: Art and Identity beyond Ancient Greece».

Η έκθεση θα εγκαινιαστεί, μάλιστα, με μια σειρά από ελληνικά εκθέματα, που αυτή τη φορά θα κοσμούν τις προθήκες του μουσείου ως δάνεια, δείχνοντας παραδειγματικά πώς θα έπρεπε να λειτουργήσει το Βρετανικό Μουσείο, επιστρέφοντας τα Γλυπτά του Παρθενώνα, σε μια ένδειξη υψηλού πολιτισμού και αντίστοιχα εποικοδομητικής συνεργασίας.

Το θάρρος του «Ελληνα Ιντιάνα Τζόουνς»

Κορυφαία μορφή σε αυτόν τον αγώνα του επαναπατρισμού αρχαιοτήτων είναι αναμφίβολα ο επικεφαλής της ειδικής ομάδας Antiquities Trafficking Unit, αντιεισαγγελέας στην Εισαγγελία του Μανχάταν, Μάθιου Μπόγδανος, ο «Ελληνας Ιντιάνα Τζόουνς», όπως τον έχουν αποκαλέσει.

Με τη σχολαστική του έρευνα και απλώνοντας τα δίκτυά του σε όλα τα περίφημα μουσεία, ο Μπόγδανος έχει αποδείξει ότι οι περίοπτες συλλογές ανθρώπων πέραν κάθε υποψίας, όπως πρόσφατα ο Λέοναρντ Στερν, όχι μόνο έχουν αποκτήσει με παράνομο τρόπο τους θησαυρούς, αλλά ότι φρόντιζαν να καλύπτουν την αρχαιοκαπηλική τους δράση κάνοντας «γενναίες» δωρεές.

Επειτα από εκείνη την αποκάλυψη της ιστορίας του χρυσού στεφανιού που επέστρεψε στην Ελλάδα από το Μουσείο Γκετί άνοιξε πεδίον δόξης λαμπρό αναφορικά με τον επαναπατρισμό των αγαθών.

Πλέον, αρκετά χρόνια μετά ο ελληνικής καταγωγής αντεισαγγελέας εγείρει σοβαρά ερωτήματα αναφορικά με τον τρόπο απόκτησης θησαυρών από το Met, αποκαλύπτοντας τον τρόπο δράσης κορυφαίων μουσείων σε όλο τον κόσμο, αλλά και οίκων δημοπρασιών που βγάζουν στο σφυρί αρχαιότητες, χωρίς να ενδιαφέρονται για τον τρόπο απόκτησής τους.

Oπως έγραφαν σε σχετικό δημοσίευμά τους οι «New York Times», ο Μπόγδανος είναι ο πρώτος που τόλμησε να χτυπήσει με θάρρος την πόρτα πλουσίων συλλεκτών, όπως ο Μάικλ Στάινχαρντ, οι οποίοι είχαν στην κατοχή τους αμέτρητους θησαυρούς και άρχισε να ψάχνει όλα τα εκθέματα του Μητροπολιτικού Μουσείου, τα οποία ήταν στην πλειονότητά τους παράνομα αποκτηθέντα.

Καθώς φαίνεται, το θάρρος δεν εξέλιπε ποτέ από τον ελληνικής καταγωγής εισαγγελέα, ο οποίος είχε ήδη την αναγνώριση του αμερικανικού κράτους που τον είχε τιμήσει με το Εθνικό Μετάλλιο Ανθρωπιστικών Επιστημών για την ανάκτηση των θησαυρών ύστερα από τη λεηλασία του Εθνικού Μουσείου του Ιράκ, που ήταν και η πρώτη του μεγάλη επιτυχία.

Ακολούθησε η διαμάχη του για τη διεκδίκηση του περίφημου Κρατήρα του Ευφρονίου που είχε κλαπεί από έναν ετρουσκικό τάφο την οποία κέρδισε. Ηταν μια απρόσμενη νίκη που άλλαξε όλη τη νοοτροπία των μουσείων.

Μετά την τελευταία του επιτυχία, που είναι ο επαναπατρισμός των 29 αρχαιοτήτων στην Ελλάδα, ο Μάθιου Μπόγδανος δήλωσε χαρακτηριστικά ότι «η επιτυχία αυτή οφείλεται στους συνεργάτες μου τόσο στην Antiquities Trafficking Unit όσο και στο υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας που απρόσκοπτα και πρόθυμα πάντοτε συμβάλλουν στην τεκμηρίωση των αντικειμένων».