Ευγενία Μανωλίδου

Σύμφωνα με πρόσφατο δημοσίευμα της Wall Street Journal, οι αιτήσεις για το Humanities 10 αυξήθηκαν φέτος κατά 40%, με 180 πρωτοετείς να διεκδικούν 90 θέσεις. Οι υποψήφιοι γνωρίζουν ότι επιλέγουν ένα πρόγραμμα που απαιτεί συστηματική εργασία και αυστηρή τήρηση των όρων παρακολούθησης.

Η παρουσία είναι υποχρεωτική σε κάθε διάλεξη, οι καθυστερήσεις καταγράφονται και η χρήση ηλεκτρονικών συσκευών απαγορεύεται. Κάθε εβδομάδα οι φοιτητές διαβάζουν ένα απαιτητικό βιβλίο, ενώ παραδίδουν τακτικά γραπτές εργασίες. Η διαδρομή αρχίζει με την Οδύσσεια, περιλαμβάνει Πλάτωνα, Δάντη, Σαίξπηρ και Τζόις και ολοκληρώνεται με την Ιλιάδα. Η ανάγνωση, η προετοιμασία και η συμμετοχή στη συζήτηση αποτελούν προσωπική ευθύνη κάθε φοιτητή.

Η εικόνα θυμίζει, με αξιοσημείωτη αντιστροφή, μια αντιπαράθεση του 2020. Τότε, εκπαιδευτικός σε σχολείο της Μασαχουσέτης δήλωνε δημόσια υπερήφανη για την αφαίρεση της Οδύσσειας από το πρόγραμμα διδασκαλίας. Η δήλωσή της, την οποία κατέγραψε η Wall Street Journal, τροφοδότησε τη συζήτηση περί του κινήματος «cancel culture» και της θέσης των κλασικών κειμένων στην εκπαίδευση. Σήμερα, στο ίδιο αμερικανικό εκπαιδευτικό περιβάλλον, νέοι άνθρωποι επιζητούν τη μελέτη έργων των οποίων η χρησιμότητα είχε αμφισβητηθεί τόσο έντονα. Οι εξηγήσεις των ίδιων των φοιτητών έχουν ιδιαίτερη σημασία. Θέλουν να αντιμετωπίσουν τη διάσπαση της προσοχής, να διαβάσουν βιβλία που μόνοι τους πιθανότατα θα απέφευγαν και να διατηρήσουν την αυτονομία τους ως αναγνώστες και ως σκεπτόμενοι άνθρωποι. Ορισμένοι συνδέουν ευθέως αυτή την ανάγκη με την αυξανόμενη παρουσία της τεχνητής νοημοσύνης. Οι απαιτήσεις του μαθήματος τούς προσφέρουν μια πρόκληση: να ασκήσουν τις δικές τους δυνάμεις, να επιμείνουν στη δυσκολία και να διαμορφώσουν προσωπική κρίση.

Εδώ αναδεικνύεται η ανθρώπινη διάσταση της παιδείας. Η προσπάθεια κατανόησης, η ανταλλαγή επιχειρημάτων και η αναθεώρηση μιας άποψης προϋποθέτουν ενεργό συμμετοχή. Στα ομηρικά έπη, η ευθύνη, η απώλεια, η φιλοξενία και η επιστροφή στην πατρίδα προσφέρονται για συζήτηση που συνδέει το κείμενο με τη ζωή του αναγνώστη, σε κάθε εποχή. Η τεχνολογία αποκτά εκπαιδευτική αξία στον βαθμό που υπηρετεί αυτή την καλλιέργεια, της οποίας ο πυρήνας παραμένει η σχέση του ανθρώπου με τη σκέψη, τον λόγο και τους συνανθρώπους του.

Για την Ελλάδα, τα τελευταία αποτελέσματα της PISA 2025 προσδίδουν επείγοντα χαρακτήρα στη συζήτηση: 423 μονάδες στην κατανόηση κειμένου, έναντι 461 κατά μέσο όρο στον ΟΟΣΑ. Η δυσκολία των παιδιών να κατανοήσουν και να επεξεργαστούν όσα διαβάζουν μάς υποχρεώνει να εξετάσουμε πώς αξιοποιούμε τα μορφωτικά εφόδια που διαθέτουμε. Ανάμεσά τους βρίσκεται ο τεράστιος πλούτος της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, με την ακρίβεια της γλώσσας, τη δύναμη της αφήγησης και το βάθος των ερωτημάτων της.

Αυτός ο πλούτος παραμένει σε μεγάλο βαθμό αναξιοποίητος ως πεδίο σκέψης και διαλόγου για τα παιδιά μας. Ο Όμηρος, οι τραγικοί, οι φιλόσοφοι μπορούν, με κατάλληλη διδασκαλία ήδη από τις μικρές ηλικίες, να καλλιεργήσουν την προσοχή, την έκφραση και την κρίση των μικρών μαθητών. Η προθυμία των φοιτητών του Χάρβαρντ να αφιερώσουν χρόνο και κόπο σε αυτά τα έργα καθιστά τη δική μας ευθύνη σαφέστερη: να μετατρέψουμε την κληρονομιά που τόσο συχνά επικαλούμαστε στην παιδεία που τόσο πολύ χρειαζόμαστε.