Ευγενία Μανωλίδου

Πριν από λίγες ημέρες, δεκαπέντε ελληνικές αρχαιότητες πήραν τον δρόμο της επιστροφής από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Παραδόθηκαν στην Υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, σε ειδική τελετή στην Εισαγγελία του Μανχάταν, έπειτα από έρευνα και συνεργασία των αμερικανικών και ελληνικών αρχών. Και όχι από κάποια ιδιωτική συλλογή ή μια σκοτεινή αποθήκη αρχαιοκαπήλων. Και οι δεκαπέντε κατασχέθηκαν από το Metropolitan Museum of Art της Νέας Υόρκης. Ανάμεσά τους βρίσκονται αντικείμενα που συνδέθηκαν με τη μεγάλη λαθρανασκαφή του 1964 στο Αφρατί της Κρήτης και τα οποία, ύστερα από περισσότερα από εξήντα χρόνια, επανενώνονται με ευρήματα της ίδιας ανασκαφής στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου.

Από το 2022 μέχρι σήμερα, 179 αρχαιότητες έχουν επιστρέψει στην Ελλάδα με αποφάσεις της Εισαγγελίας του Μανχάταν. Πίσω από κάθε επαναπατρισμό υπάρχουν χρόνια έρευνας, αρχαιολογική και νομική τεκμηρίωση και διεθνής συνεργασία. Αξίζει, επομένως, να αναγνωριστεί η συστηματική προσπάθεια της Λίνας Μενδώνη και των υπηρεσιών του Υπουργείου Πολιτισμού. Οι αρχαιότητες δεν επιστρέφουν με ευχές ή διακηρύξεις. Επιστρέφουν όταν υπάρχουν στοιχεία, επιμονή και σχέσεις εμπιστοσύνης που χτίζονται επί χρόνια.

Διαβάζοντας, όμως, την ανακοίνωση του Υπουργείου, στάθηκα στα λόγια του Matthew Bogdanos. Ο Matthew Bogdanos, επικεφαλής της Antiquities Trafficking Unit και Αντιεισαγγελέας στην Εισαγγελία του Μανχάταν, είπε ότι κάθε αντικείμενο που επιστρέφει στους Έλληνες αποτελεί εορτασμό της φιλίας και της κοινής προσπάθειας εναντίον της παράνομης διακίνησης αρχαιοτήτων. Και συνέχισε μιλώντας για την αναζήτηση «των ιδεωδών του κάλλους, της δικαιοσύνης και της αλήθειας, που γέννησε η ηλιόλουστη γη της Ελληνικής Δημοκρατίας».

Ομολογώ ότι ξαναδιάβασα τη φράση. Και θέλησα να μάθω ποιος είναι ο άνθρωπος που μιλά έτσι για την Ελλάδα.

Ο Matthew Bogdanos είναι εισαγγελέας, αξιωματικός των Πεζοναυτών και κλασικός φιλόλογος. Σπούδασε Κλασικές Σπουδές και Φιλοσοφία στο Bucknell και, ενώ φοιτούσε στη Νομική του Columbia, έκανε παράλληλα μεταπτυχιακές σπουδές στα Classics. Η σχέση του με τον αρχαίο κόσμο ξεκίνησε στα δώδεκά του, όταν η μητέρα του τού έδωσε την Ιλιάδα. Μετά τη λεηλασία του Εθνικού Μουσείου της Βαγδάτης το 2003, ηγήθηκε της προσπάθειας εντοπισμού των κλεμμένων αρχαιοτήτων. Αργότερα, στη Νέα Υόρκη, ανέλαβε την Antiquities Trafficking Unit, αφιερώνοντας μεγάλο μέρος της επαγγελματικής του ζωής στην καταπολέμηση της αρχαιοκαπηλίας. Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος που μίλησε για κάλλος, δικαιοσύνη και αλήθεια ξέρει πολύ καλά τι λέει, καθώς έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της ζωής του στην προστασία των υλικών καταλοίπων του πολιτισμού για τον οποίο μιλά.

Και τότε σκέφτηκα: Θα μπορούσε άραγε να μιλήσει έτσι για την Ελλάδα, εάν έμενε στην Ελλάδα;

Αν ένας Έλληνας πανεπιστημιακός, εκπαιδευτικός ή δημόσιος λειτουργός μιλούσε σήμερα για «τα ιδεώδη του κάλλους, της δικαιοσύνης και της αλήθειας που γέννησε η ελληνική γη», πώς θα τον αντιμετωπίζαμε; Θα ακούγαμε όσα είχε να πει ή θα εμφανίζονταν γρήγορα οι γνώριμες λέξεις: αρχαιολατρία, προγονοπληξία, εθνική αυταρέσκεια; Μήπως, τελικά, θα τον χαρακτηρίζαμε απλώς «γραφικό»;

Ασφαλώς η ιστορική γνώση δεν χρειάζεται εξιδανίκευση. Χρειάζεται ακρίβεια. Υπάρχει όμως μεγάλη απόσταση ανάμεσα στην υπερβολή και στον φόβο να αναγνωρίσουμε το αυτονόητο: ότι σε αυτόν τον τόπο γεννήθηκαν ιδέες, κείμενα, μορφές τέχνης και τρόποι σκέψης που επηρέασαν όλη την ανθρωπότητα.

Ίσως γι' αυτό μου έκανε τόσο μεγάλη εντύπωση ο Matthew Bogdanos. Επειδή χρησιμοποίησε χωρίς κανέναν δισταγμό που εμείς συχνά προφέρουμε σχεδόν απολογητικά: τον θαυμασμό για την ελληνική αρχαιότητα. Σαν να χρειάζεται κάθε φορά που μιλάμε για την κληρονομιά μας να προηγηθεί μια διευκρίνιση, να ακολουθήσει μια επιφύλαξη, να προλάβουμε την παρεξήγηση. Να διαβεβαιώσουμε ότι δεν υπερβάλλουμε, ότι δεν εξιδανικεύουμε, ότι δεν είμαστε «προγονόπληκτοι». Και κάπως έτσι, από τον φόβο μήπως πούμε πολλά, καταλήγουμε συχνά να φοβόμαστε να πούμε ακόμη και τα αυτονόητα.