Ευγενία Μανωλίδου

Η 29η Μαΐου 1453 αποτελεί μία από τις μεγάλες τομές της παγκόσμιας ιστορίας. Με την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως κατέρρευσε η πρωτεύουσα μιας αυτοκρατορίας που για περισσότερο από χίλια χρόνια υπήρξε κέντρο πολιτικής ισχύος, χριστιανικής πίστης, ελληνικής παιδείας και ρωμαϊκής κρατικής συνέχειας. Η Πόλις, η Νέα Ρώμη, η Βασιλεύουσα, υπήρξε για αιώνες το σταθερό σημείο αναφοράς της Ανατολικής Μεσογείου και της Ορθόδοξης Χριστιανοσύνης.

Η Άλωση ήταν γεγονός με διεθνείς συνέπειες. Άλλαξε τις ισορροπίες Ανατολής και Δύσης, ενίσχυσε αποφασιστικά την οθωμανική ισχύ και άνοιξε μια νέα, σκοτεινή περίοδο για τη νοτιοανατολική Ευρώπη. Για τον ελληνικό κόσμο σήμανε την αρχή μιας μακράς και επώδυνης δουλείας: απώλεια πολιτικής αυτονομίας, βία, εξισλαμισμοί, παιδομάζωμα, βαρύς οικονομικός ζυγός και διαρκής αγώνας επιβίωσης. Η οθωμανική κυριαρχία θα διαρκούσε για περίπου τέσσερις αιώνες, μέχρι την Επανάσταση του 1821 και τη δημιουργία του νεοτέρου ελληνικού κράτους.

Η σημερινή ημέρα επομένως είναι μια ημέρα μνήμης και ιστορικής αυτογνωσίας. Είναι όμως και μια ημέρα και ευθύνης. Αφορά τη συνέχεια του Ελληνισμού και ττην ιστορία ενός υπερήφανου λαού που έχασε την αυτοκρατορική του πρωτεύουσα, αλλά δεν έχασε τη γλώσσα, την πίστη, την παιδεία και τη μνήμη του. Αυτός ο Ελληνισμός επέζησε μέσα από μοναστήρια και κοινότητες, χειρόγραφα, δημοτικά τραγούδια και τη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας, επιμένοντας με σθένος αιώνων, ότι μια ιστορία τριών χιλιάδων ετών δεν γινόταν να τελειώσει εκεί.

Η Κωνσταντινούπολη, όμως, υπήρξε για αιώνες και εργαστήριο πολιτισμού. Εκεί διασώθηκαν και αντιγράφηκαν τα κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, εκεί καλλιεργήθηκαν η θεολογία, η φιλοσοφία, η νομική σκέψη και η τέχνη. Μετά την Άλωση, οι Έλληνες λόγιοι που μετέφεραν χειρόγραφα και γνώσεις στη Δύση συνέβαλαν αποφασιστικά στην πνευματική άνθηση της Αναγέννησης. Έτσι, η πτώση της Πόλης υπήρξε ταυτόχρονα τραγωδία για τον Ελληνισμό και καταλύτης για την ευρωπαϊκή πνευματική Αναγέννηση. Ακριβώς γι’ αυτό η μνήμη της Αλώσεως δεν πρέπει να περιορίζεται σε λυπηρές επετείους, αλλά οφείλει να γίνεται αφορμή για γνήσια γνώση: μελέτη των πηγών, κατανόηση των ιστορικών συνθηκών και επίγνωση των διεθνών συσχετισμών. Μόνον έτσι η ιστορία μετατρέπεται σε παιδεία, προσανατολισμό και ευθύνη. Όσοι λαοί δεν θυμούνται την ιστορία τους είναι καταδικασμένοι να την ξαναζήσουν. Σε μια εποχή ταχύτητας και λήθης, η ιστορική μνήμη είναι πράξη ελευθερίας. Δεν μας δένει στο παρελθόν, αλλά μας βοηθά να σταθούμε υπεύθυνα στο παρόν και να προετοιμαστούμε για το μέλλον.

Το μεγάλο μάθημα της 29ης Μαΐου, λοιπόν, είναι ότι κανένας πολιτισμός, όσο λαμπρός κι αν είναι, δεν επιβιώνει μόνο χάρη στο παρελθόν του. Η Κωνσταντινούπολη δεν έπεσε μόνο από την οθωμανική πολιορκία, αλλά ύστερα από μακρά εσωτερική φθορά, πολιτικούς διχασμούς, γεωπολιτική πίεση και στρατιωτική αποδυνάμωση, με την τελική πολιορκία να αποτελεί απλώς την τελευταία πράξη μιας βαθύτερης παρακμής. Αυτό οφείλουμε να το θυμόμαστε γιατί η γλώσσα, η πίστη, η ελευθερία και η ιστορική μας μνήμη δεν είναι αυτονόητα αγαθά, αλλά κατακτήσεις που κάθε γενιά καλείται να παραλάβει, να κατανοήσει και να υπερασπιστεί με πάθος. Γιατί όταν η παιδεία υποχωρεί, όταν ο διχασμός διαβρώνει τη συλλογική βούληση και όταν θεωρούμε την ελευθερία δεδομένη, τότε η εθνική συνείδηση ατονεί και οι ήττες του παρελθόντος μετατρέπονται σε ενδεχόμενο μέλλον.

Ἡ Πόλις ἑάλω. Ο Ελληνισμός όμως επέζησε αποδεικνύοντας ότι η επιβίωση αποτελεί καρπό μνήμης, παιδείας, ενότητας και ευθύνης. Και μέσα σε αυτή την επίμονη μνήμη, θα ζει πάντα η βαθιά πίστη του Γένους: πάλι με χρόνια με καιρούς, πάλι δικά μας θα 'ναι.