Η ιστορία πίσω από την εκτέλεση των 200 Ελλήνων από τους Γερμανούς στην Καισαριανή

Οι φωτογραφίες ορισμένων από τους 200 Έλληνες που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944, λίγο πριν βρεθούν απέναντι από το εκτελεστικό απόσπασμα, οι οποίες κυκλοφόρησαν στο ίντερνετ προκάλεσαν αίσθηση και ατελείωτες συζητήσεις στο διαδίκτυο και όχι μόνο.

Εκτός όμως από τους συγκεκριμένους, υπήρχαν και άλλα θύματα. Η εκτέλεση έγινε μετά τον θάνατο του Γερμανού Υποστράτηγου Φραντς Κρεχ κοντά στους Μολάους, στις 27 Απριλίου 1944.

Άλλοι 100 σκοτώθηκαν αυθαίρετα από τον επικεφαλής των Ταγμάτων Ασφαλείας στην Πελοπόννησο, Διονύσιο Παπαδόγγονα, προσωπικό φίλο του Κρεχ, ενώ οι Γερμανοί σκότωσαν άλλους 25 ομήρους στην Αθήνα και, πιθανότατα και άλλους στη Λακωνία. Άρα κάνοντας τον συνολικό απολογισμό, τουλάχιστον 335 Έλληνες πλήρωσαν με τη ζωή τους τον θάνατο του Κρεχ. Ας δούμε περισσότερα στοιχεία γι’ αυτόν και το τέλος του, όπως περιγράφονται στο σπουδαίο βιβλίο του Χέρμαν Φρανκ Μάγερ (1940-2009), «Από τη Βιέννη στα Καλάβρυτα», Εκδόσεις λαβύρινθος, τέταρτη έκδοση, 2022

Η ενέδρα στον Στρατηγό Κρεχ και ο θάνατός του (27/4/1944)

Ο Φραντς Κρεχ (Franz Krech) γεννήθηκε στο Γκέρλιτς, στις 23/6/1889. Το 1908 εντάχθηκε στον Στρατό, ως Δόκιμος. Η καριέρα του εκτοξεύθηκε επί Χίτλερ. Την 1/9/1934 έγινε Αντισυνταγματάρχης και την 1/4/1938 ήταν Διοικητής του 681 Τάγματος Πεζικού. Προήχθη σε Αντιστράτηγο και διηύθυνε από την 1/4/1942 μέχρι την 1/5/1943 το στρατόπεδο εκπαίδευσης «Μαρία τερ Χάιντε» κοντά στην Αμβέρσα του Βελγίου, όπου υπήρξε και Διοικητής Τμήματος. Την 1/12/1943 ανέλαβε τη Διοίκηση της 41ης Μεραρχίας «Αμύνης» στην Πελοπόννησο. Έφτασε στην Τρίπολη, όπου βρισκόταν το Αρχηγείο της στα τέλη Ιανουαρίου 1944. Ανώτερός του ήταν μόνο ο Στρατηγός Λε Σουίρ (Karl von Le Suir), των Ορεινών Καταδρομών, Διοικητής της 117ης Μεραρχίας Καταδρομών. Στις 26 Απριλίου 1944, ο Κρεχ, συνοδευόμενος από 26 στρατιώτες πήγε στη Μονεμβασιά για επιθεώρηση. Έφτασαν στη λακωνική κωμόπολη, στις 11.45 π.μ. χωρίς απρόοπτα. Παρατήρησαν μόνο φθορές σε κάποια σημεία του οδικού δικτύου που είχαν γίνει από τους αντάρτες.

Η επόμενη ημέρα όμως ήταν η τελευταία για τον Κρεχ, που ξεκίνησε με τη συνοδεία του γύρω στις 7.30 π.μ. από τη Μονεμβασιά. Η συνοδεία του Κρεχ βρισκόταν σε απόσταση ασφαλείας 150-200 μ. Γύρω στις 8.30 π.μ., η εμπροσθοφυλακή έφτασε σε μια χαράδρα 5 χλμ. βόρεια των Μολάων. Ξαφνικά δέχτηκε επίθεση από αντάρτες, προερχόμενες από τέσσερις διαφορετικές κατευθύνσεις. Ο Κρεχ βρισκόταν στο δεύτερο αυτοκίνητο, το οποίο στη μέση της χαράδρας δέχτηκε πυκνούς πυροβολισμούς. Όσοι βρίσκονταν μέσα στο αυτοκίνητο πήδηξαν έξω από αυτό και στη συνέχεια κρύφτηκαν σ’ ένα χαντάκι με βάθος 6 μέτρα. Ο Κρεχ σάστισε.

Έμεινε για λίγο στην άκρη του δρόμου προσπαθώντας να βρει ένα λιγότερο βαθύ σημείο. Τότε, κι ενώ βρισκόταν 6 μέτρα μπροστά από το αυτοκίνητο δέχτηκε μια ριπή πολυβόλου και έπεσε νεκρός αμέσως. Οι άνδρες του ΕΛΑΣ, που είχαν στήσει την ενέδρα συνέχισαν να τον πυροβολούν στην πλάτη. Το πτώμα του ήταν κατατρυπημένο. Δίπλα του κειτόταν νεκρός ένας Λοχίας και πιο πέρα, πολλοί τραυματίες, ελαφριά και βαρύτερα.

Τα αντίποινα των Γερμανών και του Δ. Παπαδόγγονα

Ο Λε Σουίρ, που βρισκόταν στην Αθήνα, αντικαθιστώντας τον Φέλμι που είχε πάει στη Θεσσαλονίκη, για να αντικαταστήσει τον Λερ έδωσε εντολή στις 28 Απριλίου, όταν πληροφορήθηκε τον θάνατο του Κρεχ, αυθόρμητα και ως «πρώτα αντίποινα», στο πλαίσιο της τρέχουσας επιχείρησης «Κόνδωρ» να εκτελεστούν όλοι οι άμαχοι ανάμεσα στους Μολάους και τη Σπάρτη «που δεν βρίσκονταν σε χωριά». Κατά την ανάκρισή του στη Νυρεμβέργη, ο Φέλμι, που εκτελούσε χρέη Φρουράρχου της Αθήνας είπε ότι έλαβε αναφορά, ότι ο Συνταγματάρχης Διονύσιος Παπαδόγγονας (αναφέρεται και ως Παπαδόγκωνας) επικεφαλής των Ταγμάτων Ασφαλείας στην Πελοπόννησο διέταξε την εκτέλεση 100 κομμουνιστών και ύποπτων ανταρτών που είχε συλλάβει.

Ο Παπαδόγκωνας ενήργησε αυθαίρετα, χωρίς να ενημερώσει το Υπουργείο Εσωτερικών, στο οποίο υπαγόταν ή τους Σπάιντελ και Σίμανα, οι οποίοι ουσιαστικά έλεγχαν το Υπουργείο. Επρόκειτο για πράξη προσωπικής εκδίκησης. Ο Παπαδόγγονας και ο Κρεχ είχαν συνεργαστεί και εκτιμούσαν ο ένας τον άλλον (!). Σύμφωνα με τα πρακτικά της Δίκης της Νυρεμβέργης (υπόθεση VII, σ. 193), ο Φέλμι ανέφερε ότι: «Και έτσι μπορώ να εξηγήσω, ότι ο Συνταγματάρχης Παπαδόγγονας αισθάνθηκε προσωπικά προσβεβλημένος… Μπορεί να έπαιξαν ρόλο και άλλοι ανθρώπινοι παράγοντες». Γερμανικές μονάδες εκτέλεσαν 225 ομήρους στην Αθήνα, ανάμεσα τους 200 στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944, ημέρα Δευτέρα…

H εκτέλεση των 200 στην Αθήνα (1η Μαΐου 1944).

Στην πρωτεύουσα οι κατοχικές Αρχές ανακοίνωσαν την εκτέλεση 200 κομμουνιστών ως αντίποινα για τον θάνατο του Κρεχ και τριών Γερμανών στρατιωτών. Αμέσως ξεκίνησαν ενέργειες για τη διάσωση των 200. Ψηφίσματα, συγκεντρώσεις συγγενών στη Μητρόπολη, προσπάθεια του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού που διατηρούσε καλές σχέσεις με τον Φέλμι, χωρίς αποτέλεσμα. Ο Δαμασκηνός, όταν αργά τη νύχτα της 31/4 προς 1/5 τον επισκέφθηκαν γυναίκες, συγγενείς των 200, στο διαμέρισμα που έμενε, τους είπε ότι δεν μπόρεσε να κάνει τίποτα για να σώσει τους 200 και πλέον του απέμεινε να προσεύχεται γι’ αυτούς.

Το επόμενο πρωί, 200 κρατούμενοι στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου μεταφέρθηκαν στο Σκοπευτήριο Καισαριανής. Πώς βρέθηκαν οι 200 στο Χαϊδάρι; Επρόκειτο για κομμουνιστές και άλλους αγωνιστές κατά του καθεστώτος Μεταξά, που είχαν φυλακιστεί στην Ακροναυπλία, στην Κέρκυρα και σε μικρά νησιά του Αιγαίου. Τον Απρίλιο του 1941, με την γερμανική κατοχή, στην Ακροναυπλία (Ιτς Καλέ) βρίσκονταν 600 φυλακισμένοι. Από αυτούς, οι 200 στάλθηκαν στα στρατόπεδα Κατούνας και Βόνιτσας, της Αιτωλοακαρνανίας, στο Λαζαρέτο, μικρό νησί απέναντι από την Κέρκυρα (με το όνομα Λαζαρέτο υπάρχουν πολλά νησιά στην Ελλάδα, η λέξη σημαίνει λοιμοκαθαρτήριο) και στις φυλακές Κέρκυρας.

Άλλοι 300 στάλθηκαν στις φυλακές Λάρισας - Τρικάλων. Στις 6 Ιουνίου 1943, 54 κρατούμενοι στις φυλακές της Λάρισας εκτελέστηκαν από τους Ιταλούς, μαζί με άλλους 52 (συνολικά 106) στο Κούρνοβο (σημερινό Νεζερό Φθιώτιδας), ως αντίποινα για την ανατίναξη της σιδηροδρομικής σήραγγας της περιοχής. Με τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, τον Σεπτέμβριο του 1943, οι Γερμανοί μετέφεραν όσους κρατούμενους είχαν μείνει στις φυλακές Λάρισας, στο Χαϊδάρι. Σύμφωνα με τις πιο έγκυρες πηγές, από τους 200 της Καισαριανής, οι 147 ήταν κρατούμενοι εφτά χρόνια, σε Ακροναυπλία και Ανάφη, δεν είχαν δηλαδή καμία εμπλοκή σε μάχη με Ιταλούς ή Γερμανούς.

Άλλοι 18 ήταν υποψήφιοι βουλευτές του ΚΚΕ. Σίγουρα, υπήρχαν αρχειομαρξιστές και τροτσκιστές, τους οποίους, στις 28/5/1943, ο «Διεθνιστής», επίσημο όργανο της ΚΕ του Κόμματος Κομμουνιστών -Διεθνιστών Ελλάδας ανεβάζει σε 20. Γράφει χαρακτηριστικά: «Η πρώτη ομάδα ήταν οι κομμουνιστές - διεθνιστές μέλη και οπαδοί του κόμματος μας και της 4ης Διεθνούς. Ανάμεσά τους ήταν στελέχη σαν τον Χρ. Σούλα, το Γ. Κρόκο, το(ν) Πανταζή, το(ν) Γιαννακουρέα.

Οι άλλες ομάδες (σημ: υπήρχαν δέκα ομάδες, από 20 άτομα η καθεμία) ήταν μέλη και οπαδοί του σταλινικού ΚΚΕ, θλιβερά θύματα του σοσιαλπατριωτισμού που είχαν εγκαταλείψει τη κόκκινη σημαία της τάξης μας και είχαν παρασυρθεί κάτω απ’ τη σημαία των πατρίδων και των πολέμων, κάτω από τη σημαία των ντόπιων και ξένων καπιταλιστών...» Και πάλι δεν συμπληρώνεται ο αριθμός των 200. Υπήρχαν πέντε στελέχη της ΕΠΟΝ από την Πεντέλη, όπως προκύπτει από το βιβλίο του Ιάσονα Χανδρινού «ΟΠΛΑ: Το τιμωρό χέρι του λαού», καθώς: «... στις 13/4/1944 πέντε στελέχη της ΕΠΟΝ στην Παλ(α)ιά Πεντέλη (3ος τομέας) παραδόθηκαν στους Γερμανούς κατόπιν υπόδειξης κατοίκων και οργάνων της Ασφάλειας και εκτελέστηκαν στην Καισαριανή Πρωτομαγιά μαζί με τους 200».

Βέβαια, όταν μαθεύτηκε το γεγονός μέλη της ΕΠΟΝ εκτέλεσαν για αντίποινα εννιά κατοίκους της Πεντέλης. Ανάμεσα στους 200 ήταν ο πρώην βουλευτής του ΚΚΕ Στέλιος Σκλάβαινας, ένας από τους πρώτους που «θεοποίησαν» τον Ζαχαριάδη, γνωστός κι από το «Σύμφωνο Σοφούλη- Σκλάβαινα, για την εκλογή του πρώτου ως Προέδρου της Βουλής το 1936 και με τις ψήφους του Παλλαϊκού Μετώπου, ο Ναπολέων Σουκατζίδης διερμηνέας των Γερμανών στο Χαϊδάρι και ο Αντώνης Βαρθολομαίος, στρατοπεδάρχης, στέλεχος του Κ.Κ.Ε. Ο Διοικητής του στρατοπέδου του Χαϊδαρίου Karl Fisher πρότεινε στους δύο αυτούς κρατούμενους, να πάρουν άλλοι τη θέση τους. Οι ίδιοι αρνήθηκαν λέγοντας ότι μόνο αν δεν τους «αντικαταστήσουν» άλλοι θα δεχτούν την πρότασή του...Οι 200 τάφηκαν στο Γ΄ Νεκροταφείο.

Επίλογος

Οι Γερμανοί σκότωναν 50 Έλληνες για κάθε δικό τους νεκρό και 25 Έλληνες για κάθε δικό τους τραυματία. Με 4 νεκρούς και 5 τραυματίες Γερμανούς, υπό άλλες συνθήκες θα εκτελούσαν 325 Έλληνες. Οι επιβεβαιωμένοι Έλληνες νεκροί μετά τον θάνατο του Κρεχ ήταν 335, ενώ παραμένει άγνωστο πόσους Έλληνες αθώους σκότωσαν οι άνδρες της 117ης Μεραρχίας, ανάμεσα στους Μολάους; και τη Σπάρτη, στο πλαίσιο της επιχείρησης «Κόνδωρ». Το γεγονός ότι επρόκειτο για αντίποινα για τον θάνατο Διοικητή Μεραρχίας εξηγεί, κατά τον Φέλμι «το υψηλότερο ποσοστό θυμάτων» (Δίκη της Νυρεμβέργης, υπόθεση VII, σελ. 7082). Ο Κρεχ προήχθη μεταθανάτια από τον Χίτλερ σε Αντιστράτηγο. Τάφηκε στην Αθήνα. Άφησε πίσω του και επτά παιδιά, ηλικίας 4 έως 17 ετών (ΟΑ-ΣΤ: Pers 6/698, επιστολή προς την Κυρία Κρεχ στις 19/5/1944). Για το «αυθαίρετο» της δράσης Παπαδόγγονα, υπάρχει σχετικό τηλεγράφημα του απεσταλμένου Γκρέβινιτς από την Αθήνα, προς τον Νιμπάχερ στο Βερολίνο, στις 29 Απριλίου 1944.

Για τις εκτελέσεις στην Καισαριανή έχει γραφτεί ένα εξαιρετικό, άγνωστο σχεδόν τραγούδι, με τίτλο «Εννέα όγδοα», που ερμηνεύει ο μεγάλος Πασχάλης Τερζής. Τη μουσική έχει γράψει η Μαντώ και τους στίχους, η πρόωρα χαμένη, Ιφιγένεια Γιαννοπούλου.

Πηγές: Χέρμαν Φρανκ Μάγερ, «Από τη Βιέννη στα Καλάβρυτα», ΤΕΤΑΡΤΗ ΕΚΔΟΣΗ, λαβύρινθος, 2022

Ιάσων Χανδρινός, «Το τιμωρό χέρι του λαού: Η δράση του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ στην κατεχόμενη πρωτεύουσα 1942- 1944», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΕΜΕΛΙΟ, 2012