Επιστρέφουν 91 κειμήλια - Από τα κάστρα της Σικελίας στο Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος

Μια σπάνια ηλιόλουστη μέρα όπως αυτή δεν μπορεί παρά τα νέα, τουλάχιστον εδώ στην Πολωνία, να είναι παραδόξως καλά: 91 εβραϊκά κειμήλια που είχαν κατασχεθεί από τους ναζί επιστρέφουν στον τόπο καταγωγής τους, σε μια πράξη αποκατάστασης της Ιστορίας. Η σεμνή και άκρως συγκινητική τελετή λαμβάνει χώρα στο εσωτερικό του εντυπωσιακού παλατιού που ήταν η επίσημη κατοικία των Πολωνών μοναρχών από τον 16ο αιώνα έως το 1795, οπότε και λειτούργησε ως έδρα της Δημοκρατίας της Πολωνικής - Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, φτάνοντας να φιλοξενήσει στις 3 Μαΐου του 1791 την ψήφιση του πρώτου Συντάγματος στην Ευρώπη. Αυτό το άκρως εντυπωσιακό κάστρο, που καταστράφηκε από τους ναζί κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και ανακατασκευάστηκε πλήρως μετά τον Πόλεμο, εξακολουθεί να συνιστά σημείο πολιτικής και πολιτιστικής αναφοράς για τους Πολωνούς και τους Ευρωπαίους συνολικότερα.

Η τελετή

Εδώ, σε μια τέτοια επιβλητική αίθουσα φιλοξενείται η τελετή του επαναπατρισμού των ελληνοεβραϊκών κειμηλίων, τα οποία αφηγούνται τις δικές τους ιστορίες από σεφαραδίτικες, στην πλειονότητά τους, οικογένειες, οι οποίες, όπως μας αποκάλυψε η εκπρόσωπος του Εβραϊκού Ιστορικού Ινστιτούτου και ειδική ερευνήτρια Ανα Εκίελσκα, προέρχονταν από διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας, με τις περισσότερες να εντοπίζονται στη Θεσσαλονίκη και με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που συναντάμε για πρώτη φορά στην εβραϊκή Ιστορία της Ευρώπης.

Εξ ου και η βαρύτητα του κύκλου της απώλειας που αφηγούνται και του τεράστιου πλήγματος της πολιτιστικής και θρησκευτικής κληρονομιάς των Ελλήνων Εβραίων που αποκαλύπτουν. Σε αυτή την τελετή, ως εκ τούτου, η συγκίνηση περισσεύει. Η υπουργός Πολιτισμού της Ελλάδας Λίνα Μενδώνη και η ομόλογός της υπουργός Μάρτα Τσιενκόφσκα, ταυτόχρονα, τονίζουν τη σπουδαιότητα αυτού του υψηλού συμβολισμού και το παρασκήνιο αυτής της ευδόκιμης κατάληξης. Ηταν πολλοί οι σκόπελοι που έπρεπε να ξεπεραστούν ελλείψει προηγούμενου και ειδικού νομοθετικού πλαισίου που να επιτρέπει την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών που μεταφέρθηκαν εδώ παράνομα από ξένες χώρες.

Η κλοπή

Μία από τις πιο αποτελεσματικές και άκρως βίαιες ομάδες Κομάντο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν η περίφημη ομάδα Ρόζενμπεργκ - ERR, η οποία είχε αναλάβει, κατόπιν εντολής του Χίτλερ, να κατάσχει «πολιτιστικά αγαθά» που ανήκαν σε εχθρούς του Γ’ Ράιχ κλέβοντας εκατοντάδες χιλιάδες αντικείμενα τέχνης. Η ομάδα λειτουργούσε αρχικά στη Γαλλία, το Βέλγιο και τις Κάτω Χώρες αποσπώντας βίαια έργα τέχνης τεράστιας αξίας, ενώ αργότερα η δράση της επεκτάθηκε στην Ανατολική Ευρώπη και την Ελλάδα. Ανάμεσα στα αντικείμενα που λεηλάτησαν οι άνδρες του Ρόζενμπεργκ περιλαμβάνονταν εκτός από ακριβά έργα τέχνης, έπιπλα, βιβλία και θρησκευτικά κειμήλια, όπως ήταν, εν προκειμένω, στην πλειονότητα τα ελληνοεβραϊκά κειμήλια που εντοπίστηκαν κρυμμένα σε κάστρα της Κάτω Σιλεσίας.

Κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής της Ελλάδας, ο διευθυντής της ομάδας Κομάντο Ρόζενμπεργκ καυχιόταν ότι είχε λεηλατήσει πάνω από 10.000 αντικείμενα από ελληνικές εβραϊκές συναγωγές, ιδρύματα και σπίτια, με τα οποία σκόπευαν να δημιουργήσουν ειδικό μουσείο στη Γερμανία. «Το μουσείο αυτό θα ερμήνευε τα πολιτιστικά και θρησκευτικά κειμήλια των Εβραίων της Ευρώπης με διεστραμμένο τρόπο, προκειμένου να “εξηγήσει” τους επιτακτικούς λόγους για την ολοκληρωτική εξόντωσή τους», μας εξηγεί χαρακτηριστικά η Ζανέτ Μπαττίνου, διευθύντρια του Εβραϊκού Μουσείου της Ελλάδας, όπου πρόκειται να στεγαστούν τα κειμήλια και η οποία έχει αναλάβει ενεργό ρόλο στην ιστορία του επαναπατρισμού.

Η κυρία Μπαττίνου, η οποία γνωρίζει καλά το χρονικό της εξαφάνισης αντίστοιχων θησαυρών, επισημαίνει ότι μπορεί αρκετές χώρες να ανέκτησαν ένα μέρος των λεηλατημένων εβραϊκών περιουσιακών στοιχείων τους, αλλά η Ελλάδα, δυστυχώς δεν ήταν μεταξύ αυτών, με το σύνολο σχεδόν των κλεμμένων να εξακολουθεί να αγνοείται μέχρι σήμερα. «Αυτό το γεγονός καθιστά το έργο μας εδώ σήμερα ακόμη πιο σημαντικό, ένα ιδιαίτερα επαινετό παράδειγμα προς μίμηση. Είναι μια μεγάλη μέρα για μας!» τόνισε χαρακτηριστικά στον χαιρετισμό της, για να προσθέσει πως «το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδα, με βαθιά συγκίνηση, τιμή και κάθε επιμέλεια, συνεργάστηκε μακροχρόνια με το Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο στη Βαρσοβία, με την υποστήριξη των υπουργείων Πολιτισμού των δύο χωρών μας, προκειμένου να μελετήσει διενεργώντας έρευνα προέλευσης, να ταυτοποιήσει και τελικά να συμβάλει στον επαναπατρισμό αυτών των ανεκτίμητων κειμηλίων, που ανήκουν σε ανθρώπους που δολοφονήθηκαν και κοινότητες που αποδεκατίστηκαν, κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος».

Θρίλερ

Το χρονικό του εντοπισμού και της επιστροφής μόνο εύκολο δεν ήταν αποκαλύπτοντας ένα πραγματικό θρίλερ, με το υπουργείο Πολιτισμού της Πολωνίας να μεταφέρει το σύνολο των ελληνοεβραϊκών αντικειμένων στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο της Βαρσοβίας «Emanuel Ringelblum» πολλά χρόνια πριν, και συγκεκριμένα στις 14 Σεπτεμβρίου 1951, όπου και ταυτοποιήθηκαν ως ελληνικά. Το υπουργείο Πολιτισμού σε συνεργασία με το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος (ΕΜΕ) άρχισε τη διαδικασία της διεκδίκησης 25 χρόνια πριν, αλλά, καθώς δεν υπήρχε συγκεκριμένο νομικό ή θεσμικό πλαίσιο που να επιτρέπει την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία, δεν μπορούσε να υπάρξει και επίσημο αίτημα ανάκτησής τους.

Μόλις δύο χρόνια πριν κατάφερε να κατατεθεί επίσημο αίτημα και έκτοτε με την εντατική φροντίδα και ενέργεια της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη σε συνεργασία με τους ομολόγους της στο πολωνικό υπουργείο Πολιτισμού και ιδιαίτερα με τη νυν υπουργό Μάρτα Τσιενκόφσκα κατέστη εφικτός ο επαναπατρισμός, που σημειωτέον δημιουργεί προηγούμενο για την Πολωνία. Οπως τόνισε χαρακτηριστικά η υπουργός Πολιτισμού της Πολωνίας κατά τον επίσημο χαιρετισμό της στην τελετή: «Περιμέναμε αυτή τη στιγμή εδώ και πολλά χρόνια και η αλήθεια είναι ότι χάρη στην κυρία υπουργό το ζήτημα αυτό άρχισε να αντιμετωπίζεται ως προτεραιότητα στην Πολωνία, μόλις στις αρχές του 2024. Πρόκειται πράγματι για μια εξαιρετική περίπτωση, στην οποία ένα άλλο κράτος κάνει χρήση μιας ειδικής διαδικασίας που προβλέπεται στον πολωνικό νόμο, για την επιστροφή εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, επιτρέποντας την επιστροφή αντικειμένων που έχουν αφαιρεθεί παράνομα από το έδαφος ξένων κρατών και βρίσκονται στην Πολωνία. Σήμερα, ζούμε μια ιστορική στιγμή».

Η συλλογή των 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων αποτελείται, μεταξύ άλλων, από 46 λειτουργικά υφάσματα, 17 ζεύγη rimonim (επιστέψεις των κυλίνδρων της Τορά), 9 μεμονωμένα rimonim ή θραύσματά τους, 1 ζεύγος κρεμαστών διακοσμητικών. Ο επαναπατρισμός τους βασίζεται στην έρευνα, στην τεκμηρίωση, στην ταυτοποίηση, καθώς και σε επικαιροποιημένη μελέτη, η οποία συντάχθηκε από ειδικούς και εμπειρογνώμονες του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας το 2022, ενώ ενθαρρύνθηκε από τον Παγκόσμιο Εβραϊκό Οργανισμό Αποκατάστασης (WJRO), έναν διεθνή οργανισμό που εκπροσωπεί την εβραϊκή κοινότητα στην ανάκτηση περιουσιακών στοιχείων που χάθηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος.

Οι ιστορίες

Είναι, πάντως, αμέτρητες οι ιστορίες Ελλήνων Εβραίων που κυνηγήθηκαν και εξοντώθηκαν, αφήνοντας τη δική τους προσωπική σφραγίδα πάνω στα σπάνια αυτά αντικείμενα: τα υφάσματα, όπου αναγράφονται τα ονόματά τους στα εβραϊκά ή τα λαδίνο, αποκαλύπτουν περιπτώσεις χαράς και λύπης: κάποια περιλαμβάνουν κομμάτια από υφάσματα συναγωγής που διαφοροποιούνται σε πολλά σημεία από τα υπόλοιπα που συναντάμε στους Ασκενάζι της Κεντρικής Ευρώπης - στη Θεσσαλονίκη είναι σαφές ότι μιλάμε για Σεφαραδίτες. Αφηγούνται τις δικές τους συγκινητικές ιστορίες, αφού έχουν αφιερώσεις και προσφέρονται ως δωρεά με αφορμή ένα χαρούμενο γεγονός ή επειδή θρηνούν κάποια απώλεια. «Ξέρετε, τα συναγωγικά υφάσματα, καθώς αποκαλύπτουν τους τόπους καταγωγής και τους χώρους λατρείας, είναι και δείγματα του τοπικού πολιτισμού», τονίζει η κυρία Εκίελσκα.

«Μάλιστα, σε πολλές περιπτώσεις προέρχονται από υφάσματα που έχουν προηγουμένως χρησιμοποιηθεί ως διακόσμηση σε εσωτερικούς χώρους όπως ταπισερί», μας εξηγεί, αποκαλύπτοντας συγκινημένη εκείνη την ιστορία με ένα συναγωγικό ένδυμα «διακοσμημένο με ανθρώπινες φιγούρες που είναι κάτι που δεν συναντάμε σε τέτοια ιερά ενδύματα. Συνήθως, δεν επιτρεπόταν στους καλλιτέχνες να ζωγραφίσουν ή να σχεδιάσουν ανθρώπινη φιγούρα, είναι κάτι σπάνιο. Είναι λοιπόν ένα εξαιρετικό παράδειγμα του πώς αυτή η καθημερινή χρήση κομψών και πλούσιων, ως επί το πλείστον, υφασμάτων, τα οποία προέρχονταν από τα σπίτια, χρησιμοποιούνταν για να δημιουργήσουν συναγωγικά ενδύματα. Και γνωρίζουμε από τις επιγραφές σε πολλά από αυτά τα ειδικά ενδύματα ότι ήταν αφιερωμένα στη μνήμη ανθρώπων και προσφέρονταν στη συναγωγή ως γι’ αυτή την απώλεια, στη μνήμη τους».

Ως γνωστόν, τα υφάσματα αυτά τύλιγαν την Τορά, τη λεγόμενη Πεντάτευχο, που φυλασσόταν σε ειδικό σημείο της Συναγωγής, στην Εχαλ ή Αγία Κιβωτό, ενσωματωμένο σε μια περίτεχνη κατασκευή. Για να προστατευθεί, καθώς πρόκειται για χειρόγραφη περγαμηνή, η Τορά καλύπτεται μέσα σε ορθοστάτες και επειδή απαγορεύεται να την πιάσουν με τα χέρια στηρίζεται σε στύλους. Συνήθως είναι ασημένιοι ή ξύλινοι, ανάλογα με την περίπτωση. Αλλά τα ενδύματα είναι αποκαλυπτικά, αφού πάνω τους αναγράφονται ονόματα που δίνουν πληροφορίες για τις οικογένειες που τα κατείχαν, το κοινωνικό τους στάτους κ.λπ. «Υπάρχει, επίσης, μια παράδοση στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες της περιοχής, όπου πολύ πλούσια διακοσμημένα υφάσματα αυτού του μεγέθους χρησιμοποιούνταν για να τυλίξουν τις προσφορές που δίνονταν στη συναγωγή», συμπληρώνει η κυρία Εκίελσκα. Τονίζει επίσης ότι κατάφερε να εντοπίσει, εντελώς τυχαία, μερικές αρχειακές φωτογραφίες νεαρών γυναικών από την Ελλάδα στις αρχές του 19ου και του 20ού αιώνα, οι οποίες είναι πολύ παρόμοιες με μερικές από τις διακοσμήσεις ορισμένων κειμένων της Τορά και έτσι να καταφέρει να ταυτοποιήσει τα εικονιζόμενα πρόσωπα.

Συγκίνηση

Πολλά αντίστοιχα αντικείμενα έχει συναντήσει στη δική της έρευνα έως τώρα η διευθύντρια του Εβραϊκού Μουσείου στην Ελλάδα Ζανέτ Μπαττίνου, αρκετά από τα οποία φιλοξενούνται ήδη στο μουσείο και αφηγούνται τις δικές τους προσωπικές ιστορίες, στις οποίες έρχονται τώρα να προστεθούν αυτές των 91 κειμηλίων. Και έχει πολλούς λόγους να είναι επιπλέον συγκινημένη ως γόνος θύματος του Ολοκαυτώματος: «Ο επαναπατρισμός τους έχει ιδιαίτερη σημασία για μένα. Ως τρίτης γενιάς επιζώσα του Ολοκαυτώματος, εργάστηκα συνειδητά για την εισαγωγή και οργάνωση της εκπαίδευσης για το Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα. Οι συντονισμένες προσπάθειες του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος στόχο έχουν να δώσουν νόημα και συνάφεια σε αυτή τη συντριπτική απώλεια, αλλά και να μεταδώσουν γνώση και ευαισθητοποίηση για τη ζωή μας σήμερα. Σε αυτές τις δράσεις, αλλά και στο ευρύ και ποικίλο πρόγραμμα του μουσείου μας, θα ενσωματώσουμε αυτή την πολύτιμη συλλογή αντικειμένων, της οποίας θα γίνουμε, μέσω των άοκνων προσπαθειών του ελληνικού υπουργείου Πολιτισμού, αποδέκτες και επίτροποι», τονίζει κατά τον χαιρετισμό της.

Μήνυμα ειρήνης

Στην ιδιαίτερα αυτή κρίσιμη συγκυρία της επιστροφής των αντικειμένων, λίγες μόλις μέρες μετά την αποτελεσματική αγορά του υπουργείου των φωτογραφιών από την εκτέλεση στην Καισαριανή και τον χαρακτηρισμό τους ως μνημείων πολιτισμού, αναφέρθηκε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη. «Οπως τεκμαίρει η ιστορία των συγκεκριμένων κειμηλίων, η δίωξη εναντίον του εβραϊκού πληθυσμού -και στην Ελλάδα- δεν στράφηκε μόνο κατά των ανθρώπων. Επληξε καίρια την πολιτιστική και τη θρησκευτική τους κληρονομιά», τόνισε χαρακτηριστικά στην ομιλία της η υπουργός, για να συμπληρώσει πως «τα κειμήλια αυτά δεν έχουν μόνο ιστορική ή καλλιτεχνική αξία.

Αποτελούν μέρος της ζώσας μνήμης της χώρας μου και των Εβραίων Ελλήνων. Είναι συνυφασμένα με αφηγήσεις που μεταδόθηκαν από γονείς και παππούδες. Συνδέθηκαν με τη μνήμη συγγενών που δεν επέστρεψαν ποτέ από τα στρατόπεδα, θύματα του Ολοκαυτώματος... Το συναισθηματικό τους βάρος είναι μεγάλο και η επιθυμία όλων μας για την επιστροφή τους υπήρξε ιδιαίτερα έντονη. Η διεκδίκησή τους υπαγορεύθηκε -πέραν των νομικών και διοικητικών ζητημάτων- από ένα έντονο αίσθημα καθήκοντος να τιμήσουμε τους Ελληνες Εβραίους που εξοντώθηκαν στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Χωρίς την ισχυρή πολιτική βούληση και των δύο πλευρών, ο σημερινός επαναπατρισμός δεν θα είχε επιτευχθεί». Στην τελετή παραλαβής παρευρέθησαν η πρέσβης της Ελλάδας στη Βαρσοβία Νίκη Καμπά, ο υφυπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας Βλαντισλάφ Μπαρτοσέφσκι, η Μαλγκορζάτα Ομιλανόφσκα-Κιλγιάντσικ, πρώην υπουργός Πολιτισμού και διευθύντρια Βασιλικού Κάστρου Βαρσοβίας, ο γενικός διευθυντής του υπουργείου Πολιτισμού της Πολωνίας Πιοτρ Ρίψον, ο διευθυντής του Εβραϊκού Ιστορικού Ινστιτούτου Βαρσοβίας Μισέλ Τρέμπατς, ο πρόεδρος του Συνδέσμου Εβραϊκού Ινστιτούτου Πολωνίας Πιοτρ Βισλίτσκι, ο επίτιμος πρόεδρος του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας Σαμουήλ Μάτσας, ο πρόεδρος του Εβραϊκού Μουσείου της Ελλάδας Μίκες-Σαμ Μοδιάνο, ο αντιπρόεδρος του ΕΜΕ Ερρίκος Αμπρβανέλ, η διευθύντρια Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς Σταυρούλα Φωτοπούλου και υπηρεσιακοί παράγοντες του ΥΠ.ΠΟ. όπως και η διευθύντρια του ΕΜΕ Ζανέτ Μπαττίνου, η οποία ολοκλήρωσε την ομιλία της στέλνοντας ένα μήνυμα ειρήνης εν μέσω των πολύπαθων καιρών που ζούμε.