Πάνος Λουκάκος

Στο κείμενο που ακολουθεί θα προσπαθήσω αντί των ετήσιων ανασκοπήσεων να περιγράψω ορισμένες από τις τεράστιες αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν σε αυτό το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα, στα πρώτα 25 χρόνια του, που συμπληρώθηκαν στις 31 Δεκεμβρίου του 2025, τη χρονιά που μόλις έφυγε. Αλλαγές μπροστά στις οποίες μπορεί να φαίνονται ως απλές λεπτομέρειες ή απλά επακόλουθά τους πολλά από τα όσα συνέβησαν το 2025 και άλλα που θα ακολουθήσουν το 2026.

Η πρώτη ημέρα του νέου αιώνα, το Μillennium, ξεκίνησε με λαμπρούς εορτασμούς και πολλές ελπίδες για τον 21ο αιώνα σε όλα τα μέρη του κόσμου. Ενάμιση χρόνο αργότερα, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001, ήλθε η ανώμαλη προσγείωση στην πραγματικότητα, στα δεινά που επεφύλασσε ήδη από την έναρξή της η πρώτη εικοσιπενταετία της νέας εποχής. Επρόκειτο για την επίθεση ισλαμιστών τρομοκρατών στους Δίδυμους Πύργους του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου στη Νέα Υόρκη και το Πεντάγωνο, με πάνω από 3.000 νεκρούς και χιλιάδες βαριά τραυματίες. Λιγότερο από έναν μήνα ο Αμερικανός πρόεδρος Τζορτζ Μπους κήρυξε επισήμως τον «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας» και ξεκίνησε τις επιθέσεις και τους βομβαρδισμούς αρχικά στο Αφγανιστάν και κατόπιν στο Ιράκ. Ακολούθησαν χρόνια αργότερα τα περιπετειώδη γεγονότα με τις ανατροπές, τις ανακατατάξεις και τους εμφύλιους της λεγόμενης «Αραβικής Ανοιξης», που μόνο άνοιξη δεν αποδείχθηκε για τη Λιβύη, τη Συρία, το Ιράκ, την Υεμένη, την Αίγυπτο. Οι πολύνεκρες τρομοκρατικές επιθέσεις ισλαμιστών σε ευρωπαϊκές χώρες, τη Βρετανία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ισπανία και αλλού. Οι διαρκείς συγκρούσεις του Ισραήλ με τους Παλαιστίνιους και τον Λίβανο, με αποκορύφωμα τα πρόσφατα γεγονότα της εθνοκάθαρσης στη Γάζα και τον βομβαρδισμό του Ιράν. Η προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία και ο συνεχιζόμενος εδώ και τέσσερα χρόνια πόλεμος στην Ουκρανία, καθώς και η προηγηθείσα επίθεση και οι βομβαρδισμοί στη Γεωργία.

Οδήγησαν τα γεγονότα αυτά και ορισμένα άλλα συναφή σε έναν κόσμο χωρίς πυξίδα, χωρίς ασφάλεια, χωρίς βεβαιότητες, με εμφανή σημάδια παρακμής και αδυναμίας να υπερασπιστεί τους μεταπολεμικούς δημοκρατικούς θεσμούς, τη φιλελεύθερη δημοκρατία και τα πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά μεταπολεμικά κεκτημένα. Κατέρρευσαν οι κεντρικοί βασικοί πυλώνες που στήριζαν τον κόσμο που γνωρίζαμε έως το 2000 σε Ευρώπη και Αμερική, ανατρέποντας ισορροπίες σε Ασία, Μέση Ανατολή, Αφρική και Λατινική Αμερική και αμφισβητώντας όλες τις σταθερές της μεταψυχροπολεμικής τάξης πραγμάτων.

Σε όλα αυτά και σε κάποιον βαθμό απόρροια όλων αυτών ήλθε να προστεθεί από το 2007-2008 η μεγάλη παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, που ξεκίνησε από την Αμερική με την κατάρρευση της Lehman Brothers, τις κρατικές διασώσεις τραπεζών, την παγκόσμια οικονομική ύφεση και τη συνακόλουθη κρίση χρέους στην Ευρώπη, με πρώτα θύματα τους πιο αδύναμους κρίκους της οικονομικής αλυσίδας και πρώτη-πρώτη την Ελλάδα. Ακολούθησαν η μεγάλη πανδημία COVID-19, μια νέα παγκόσμια ύφεση, πληθωρισμός και ενεργειακή κρίση, καθώς και ακραία καιρικά φαινόμενα και καταστροφές σε όλον τον κόσμο, ως συνέπειες της ταχύτατα εξελισσόμενης κλιματικής αλλαγής.

Γέννησαν τα γεγονότα αυτά τέρατα σε όλον τον κόσμο. Την άνοδο του Τραμπ και του τραμπισμού ήδη από το 2016 στην Αμερική, την άνοδο ακροδεξιών, ευρωσκεπτιστικών, λαϊκιστικών, αντισυστημικών, ακόμη και φιλορωσικών κομμάτων και ηγετών στην Ευρώπη και την αποσάθρωση των παραδοσιακών ευρωπαϊκών πυλώνων της Χριστιανοδημοκρατίας και της Σοσιαλδημοκρατίας, της Κεντροδεξιάς και της Κεντροαριστεράς. Την αμφισβήτηση της ευρωπαϊκής ενοποίησης και όλων των έως πρόσφατα ευρωπαϊκών σταθερών, με αποκορύφωμα το Brexit, την αποχώρηση δηλαδή της Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ενωση.

Πίσω και κάτω από τις εξελίξεις αυτές κρύβονται η κατάρρευση της εμπιστοσύνης των πολιτών στα υπάρχοντα πολιτικά συστήματα και τους θεσμούς, η υποβάθμιση του επιπέδου ζωής τους μέσα από τις διαδοχικές οικονομικές κρίσεις, η ανικανότητα αντιμετώπισης του μεταναστευτικού ζητήματος. Και ακόμη, η διάρρηξη του μεταπολεμικού κοινωνικού και πολιτικού συμβολαίου προστασίας του μέσου πολίτη και κυρίως του οικονομικοκοινωνικά ασθενέστερου, με βάση το οποίο κάθε νέα γενιά πίστευε ότι θα ζήσει καλύτερα από την προηγούμενη. Τώρα πλέον σε αυτό το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα έχει ισχύσει το ακριβώς αντίθετο. Προκαλούν όλα αυτά τις νέες εκλογικές συμπεριφορές που συναντάμε στέρεα εγκατεστημένες πλέον σε Αμερική και Ευρώπη. Εκλογικές συμπεριφορές που γέννησαν τον Τραμπ στην Αμερική, τη Λεπέν στη Γαλλία, τον Φάρατζ στην Αγγλία, το AfD στη Γερμανία, τον Ορμπαν στην Ουγγαρία, τη Μελόνι στην Ιταλία και όλες τις άλλες ακροδεξιές δυνάμεις που κυβερνούν ή συγκυβερνούν σήμερα στη Βόρεια Ευρώπη και τη Σκανδιναβία.

Ηδη η Ευρώπη είναι σήμερα απέναντι σε μια νέα τεράστια πρόκληση που προς το παρόν δείχνει αδύναμη να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά. Και είναι η πρόκληση αυτή η διμέτωπη ταυτόχρονη αμφισβήτηση του γεωπολιτικού και οικονομικού ρόλου της από την Αμερική του Τραμπ και τη Ρωσία του Πούτιν. Του Τραμπ και του Πούτιν που ήδη εξασφαλίζουν προγεφυρώματα στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, στηρίζοντας οικονομικά και πολιτικά ακροδεξιές κομματικές δυνάμεις και φιλικά προς αυτούς μέσα ενημέρωσης.

* Την επόμενη εβδομάδα το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα στην Ελλάδα.