Ανάμεσα στην επιστήμη και την εξουσία

Ο Χρήστος Στέργιογλου ανήκει στους ηθοποιούς εκείνους που μπορούν να υπερηφανεύονται ότι έχουν υπηρετήσει με συνέπεια όλα τα είδη θεάτρου. Από το μουσικό θέατρο μέχρι την τραγωδία και από σύγχρονες κωμωδίες μέχρι κλασικά δράματα. Φέτος αναμετράται στο Εθνικό Θέατρο με έναν από τους πιο σημαντικούς ρόλους της δραματουργίας του 20ού αιώνα και ταυτόχρονα μία ιστορική προσωπικότητα, που δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις.

«Ο Γαλιλαίος είναι μία προσωπικότητα που έχει μία αρμονία παρόμοια με αυτή του σύμπαντος», μου λέει με αφορμή την παράσταση «Ο βίος του Γαλιλαίου» του Μπέρτολτ Μπρεχτ, που κάνει πρεμιέρα στις 10 Δεκεμβρίου στη Σκηνή Μαρίκα Κοτοπούλη (Θέατρο Rex) σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου. Η παράσταση αφιερώνεται στη μνήμη του Μηνά Χατζησάββα, ο οποίος υποδύθηκε μοναδικά τον Γαλιλαίο στην ομώνυμη παράσταση του Σταύρου Τουφεξή στο Εθνικό πριν από 17 χρόνια.

Ο Χρήστος Στέργιογλου αδυνατεί να εστιάσει σε αυτό το κάτι που σηματοδοτεί τον Γαλιλαίο. «Δεν είναι ένα, αλλά πολλά. Ο Γαλιλαίος ήταν ο πρώτος που ανακάλυψε και είπε ότι η Γη δεν μένει σταθερή. Δεν εισακούστηκε. Πάλεψε με αυτό που πίστευε. Θα μπορούσε να είναι ήρωας, αλλά δεν είναι. Αρνήθηκε την πίστη του για να επιβιώσει, κάτι το οποίο δεν μπορείς να το κρίνεις σε κανέναν άνθρωπο», μου εξηγεί και συνεχίζει: «Εγώ προσωπικά προσπαθώ να βρω την αλήθεια μου μέσα από αυτόν. Πάντα σε όλους τους μεγάλους ρόλους συμβαίνει αυτό. Προσπαθείς μέσα από τη δική σου την αλήθεια να μιλήσεις αυτά τα λόγια τα οποία λένε πολλές συμπαντικές αλήθειες».

Ο Μπρεχτ στο σπουδαίο αυτό έργο του που έγραψε το 1937, αλλά ξανάγραψε άλλες τέσσερις φορές, επιχειρεί να τονίσει την ανθρώπινη διάσταση του Γαλιλαίου και την πολιτική σημασία της πράξης του. «Αυτό για το οποίο μιλάει ουσιαστικά το έργο είναι για το πώς ένας επιστήμονας δίνει τη γνώση του σε κάποιους και πώς αυτοί τη χρησιμοποιούν σε σχέση με την ανθρώπινη ύπαρξη», παρατηρεί ο Χρήστος.

Ο Μπρεχτ ουσιαστικά κάνει μία έμμεση αναφορά στον Αϊνστάιν και την ατομική βόμβα. «Αναρωτιέται ο Γαλιλαίος στο τέλος του έργου πού έδωσε τελικά τη γνώση του. Λέει λοιπόν: 'Ο σκοπός της επιστήμης είναι να ελαφρύνει τον πόνο από την ανθρώπινη ύπαρξη, αλλά εγώ παρέδωσα τη γνώση μου για να τη χρησιμοποιήσουν ανάλογα με τα συμφέροντα της εξουσίας'», μου αποκαλύπτει ο Χρήστος και δηλώνει κατηγορηματικά ότι δεν θα πρέπει να συνεργάζεται η επιστήμη με την εξουσία. «Ο συνδυασμός επιστήμης και εξουσίας μπορεί να αποβεί καταστροφικός για τους ανθρώπους».

Τι θα γινόταν άραγε αν ο Γαλιλαίος δεν υπέκυπτε στις πιέσεις της Ιεράς Εξέτασης, της υπέρτατης εξουσίας της εποχής, και δεν απαρνιόταν τη θεωρία του; «Κανείς δεν ξέρει», σχολιάζει ο Χρήστος. «Θα παραδειγματιζόντουσαν οι επιστήμονες της εποχής; Θα γινόταν κάποιου είδους επανάσταση; Αυτό το αφήνει ο Μπρεχτ στην κρίση μας.



Αναρωτιέται όμως στο τέλος ο Γαλιλαίος στο έργο: 'Αν δεν είχα υποχωρήσει τότε μπορεί οι φυσικοί επιστήμονες να έφταναν να ορκίζονταν, όπως οι γιατροί, ότι θα χρησιμοποιούν τη γνώση τους μόνο για το καλό της ανθρωπότητας. Όπως έχουν όμως σήμερα τα πράγματα το περισσότερο που μπορούμε να ελπίζουμε είναι μια γενιά από επιστημονικά ανθρωπάρια, που τα νοικιάζει η κάθε εξουσία για όλες τις δουλειές'».

«Σήμερα υπάρχουν φορείς που λειτουργούν συγκεκαλυμμένα όπως η Ιερά Εξέταση;» τον ρωτάω. «Φυσικά. Μόνο που σήμερα είναι ακόμα χειρότερα τα πράγματα, γιατί σήμερα Θεός πια είναι το Κεφάλαιο, Θεός είναι το Χρήμα. Δυστυχώς πιστεύουν πολύ πια σε αυτόν τον 'θεό'. Το Κεφάλαιο κυβερνάει τα πάντα και δυστυχώς είναι αδηφάγο», μου απαντά.

«Αυτή τη στιγμή αυτό που ζούμε είναι μια αιχμαλωσία», συνεχίζει. «Μια αιχμαλωσία την οποία δεχόμαστε έχοντας πείσει τους εαυτούς μας ότι έτσι είναι τα πράγματα και δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα. Μήπως μπορούμε; Δεν ξέρω. Μπορεί να μην έχω τόσο θάρρος για να απαντήσω αυτό που σκέφτομαι. Κατάφερε το Κεφάλαιο να μας υποτάξει με τον πιο ταπεινωτικό τρόπο. Τώρα μέχρι πότε θα υπομένει ο κόσμος αυτή την κατάσταση, πότε ή αν θα αντιδράσει, δεν το ξέρουμε».



«Γιατί όμως δεν αντιδράμε όπως σε άλλες περιόδους της ιστορίας μας;» αναρωτιέμαι. «Γιατί τότε φαινόταν ο εχθρός. Εδώ δεν φαίνεται. Όλα γίνονται υπό την κάλυψη μίας αδυσώπητης ευγένειας και με το πρόσχημα ότι δεν γίνεται αλλιώς. Και όλοι μέχρι τώρα το έχουμε πιστέψει αυτό, γιατί αν δεν το πιστεύαμε κάτι θα κάναμε» τονίζει ο Χρήστος.
Ο Μπρεχτ μας βάζει να σκεφτούμε. Και το άχρονο που χαρακτηρίζει την αισθητική της παράστασης του Θεοδωρόπουλου σε συνδυασμό με την σκηνοθετική οδηγία να αποκτήσει ο λόγος μία κανονικότητα δημιουργεί γέφυρες με το σήμερα και πλουτίζει αυτή την τροφή για σκέψη.

«Αυτό που μπορούμε να κάνουμε ως άνθρωποι της τέχνης και του πνεύματος είναι να ξυπνήσουμε συνειδήσεις. Ο Μπρεχτ εδώ λέει μεγάλες αλήθειες. Αν ο καθένας μας δεν θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο από τον απέναντί του, τότε μπορεί να γίνει κάτι», παρατηρεί ο Χρήστος και καταλήγει: «Πιστεύω ότι θα είναι πολύ ηρωικό αν οι άνθρωποι δεν θεωρούν εαυτούς ανώτερους από τους άλλους και μιλάνε επί ίσοις όροις. Αλλά αυτό δεν μας το επιτρέπει η κάθε μορφή εξουσίας».