Πώς καθιερώθηκε ο εορτασμός του Πάσχα: Οι τρεις «Αναστάσεις» και έθιμα από όλη την Ελλάδα

Μπορεί το Πάσχα να είναι εκτός από χριστιανική και μεγάλη ιουδαϊκή γιορτή που προϋπήρχε της χριστιανικής, πολλοί μελετητές θεωρούν όμως ότι το Πάσχα ήταν στην πραγματικότητα μια πανάρχαια γεωργική γιορτή που χαρακτηριζόταν από διάφορες τελετουργίες. Από τη θυσία ενός αρνιού, τα κόκαλα του οποίου δεν έπρεπε να σπάσουν, από το άζυμο ψωμί, που τρωγόταν με το κρέας του αρνιού, μαζί με πικρά χόρτα και από την προσφορά ενός μικρού δεματιού σταχυών ως απαρχή της συγκομιδής.

Το Πάσχα αυνδέεται επίσης με τη βιβλική αφήγηση της απελευθέρωσης των Ισραηλιτών από την αιγυπτιακή αιχμαλωσία. Σύμφωνα με τον Γεώργιο Μπαμπινιώτη (ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ): Πάσχα: ελνστ. <αραμ. pasha < εβρ. pesah (ελνστ=ελληνιστικός, -ή, -ό, 3ος αι. π.Χ. - 6ος αι. μ.Χ.). Η εβραϊκή λέξη pesah σημαίνει ‘’διάβαση’’. Όπως αναφέρεται στο βιβλίο «Έξοδος» της Παλαιάς Διαθήκης, ο Γιαχβέ (Θεός), τη νύχτα κατά την οποία θα περνούσε τα πρωτότοκα των ανθρώπων και των ζώων των Αιγυπτίων, θα προσπερνούσε τα σπίτια των Εβραίων, οι πόρτες των οποίων είχαν σημαδευτεί με το αίμα των αρνιών που είχαν θυσιάσει.

Το πρόβλημα με τον εορτασμό του Πάσχα

Μετά την ανάσταση του Ιησού, η γιορτή του Πάσχα «πέρασε» και στον Χριστιανισμό. Κατά μια εκδοχή η γιορτή του Πάσχα καθιερώθηκε από τους μαθητές του Χριστού, τους Αποστόλους, σε ανάμνηση της σταυρικής θυσίας Του. Πάντως υπήρξαν αμφισβητήσεις για τον χαρακτήρα της γιορτής. Ορισμένοι, ακολουθώντας την αποστολική παράδοση θεωρούσαν τη γιορτή ως αναμνηστική της σταύρωσης του Μεσσία, του νέου Αμνού που θυσιάστηκε για τη σωτηρία της ανθρωπότητας, ενώ εσφαλμένα είχε θεωρηθεί ότι η λέξη Πάσχα προέρχεται από το ελληνικό «πάσχειν».

Άλλοι γιόρταζαν το Πάσχα σε ανάμνηση της ανάστασης του Μεσσία, που έγινε τρεις μέρες μετά τη σταύρωσή Του. Αντίθετα δημιουργήθηκε πρόβλημα για το αν το Πάσχα έπρεπε να γιορτάζεται Παρασκευή ή Κυριακή. Οι ιουδαΐζοντες πρώτοι Χριστιανοί τόνιζαν στην εορτή του Πάσχα, το γεγονός της σταύρωσης του Χριστού και επέμεναν να το γιορτάζουν στις 14 του μήνα Νισάν. Αυτό έγινε στις ανατολικές επαρχίες. Οι Χριστιανοί της Μικράς Ασίας έλαβαν το όνομα «τεσσαρεσκαιδεκατίτες». Στα τέλη του 2ου μ.Χ. αιώνα, ο επίσκοπος Ρώμης Βίκτωρ αφόρισε τις κοινότητες της Ασίας που δεν ήθελαν να συμμορφωθούν με το δυτικό έθιμο.

Η λύση δόθηκε από την Α’ Οικουμενική Σύνοδο που συγκάλεσε το 325 μ.Χ. στη Νίκαια της Βιθυνίας ο Μέγας Κωνσταντίνος. Αυτή επέβαλε τον κοινό εορτασμό του Πάσχα από όλες τις Εκκλησίες, την Κυριακή που ακολουθεί μετά την πανσέληνο της εαρινής ισημερίας (21 Μαρτίου). Κοινοποίησε την απόφασή της σε όλες τις τοπικές Εκκλησίες και ανέθεσε στην Εκκλησία της Αλεξάνδρειας τη σύνταξη ενιαίων πασχάλιων κύκλων για ολόκληρη την Εκκλησία.

Νέο πρόβλημα δημιουργήθηκε με την καθιέρωση του Γρηγοριανού Ημερολογίου. Η Ορθόδοξη Εκκλησία επέμεινε στον υπολογισμό του εορτασμού της μέρας του Πάσχα με βάση το Ιουλιανό Ημερολόγιο. Αυτό σημαίνει ότι οι Ορθόδοξοι γιορτάζουν, συνήθως, το Πάσχα σε διαφορετική ημερομηνία από τους Καθολικούς.

Υπάρχουν βέβαια έτη όπου το Ορθόδοξο και το Καθολικό Πάσχα συμπίπτουν. Πάντως, γίνονται συζητήσεις μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας για την καθιέρωση κοινής ημερομηνίας εορτασμού του Πάσχα, των Ορθοδόξων και των Καθολικών. Συνώνυμη της λέξης Πάσχα είναι η λέξη «Λαμπρή», με αρχαία ελληνική προέλευση, που χρησιμοποιείται πολύ συχνά από τον λαό.

Οι «τρεις Αναστάσεις»

Με τον όρο «Ανάσταση» εννοούμε γενικά την ημέρα του Πάσχα και ειδικότερα την ώρα του «Χριστός Ανέστη», τα μεσάνυχτα του Μεγάλου Σαββάτου. Γίνονται όμως τρεις «Αναστάσεις». Η πρώτη, το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου που αποτελεί προάγγελο της «κυρίως Ανάστασης» που γίνεται τα μεσάνυχτα του Μεγάλου Σαββάτου. Να σημειώσουμε εδώ ότι μέχρι σχετικά πρόσφατα, σε πολλά μέρη της επαρχίας, η «κυρίως Ανάσταση» γινόταν τα χαράματα της Κυριακής του Πάσχα. Η αναστάσιμη λειτουργία ξεκινούσε πολύ πριν την ανατολή του ήλιου και ολοκληρωνόταν όταν είχε ξημερώσει.

Ο Δ. Λουκάτος αναφέρει ότι αυτό γινόταν στα χρόνια της τουρκοκρατίας και κατά τη γερμανοιταλική κατοχή, ενώ και μετά τον Β’ ΠΠ συνεχίστηκε σε μερικά μέρη, όπως τα Επτάνησα. Μαρτυρίες υπάρχουν και για την Ήπειρο (δεκαετίες 1930-1940). Δεν γνωρίζουμε αν η «εωθινή Ανάσταση» συνεχίζει να λαμβάνει χώρα σε κάποιες περιοχές, όμως σίγουρα γίνεται μέχρι σήμερα στις μονές του Αγίου Όρους. Τέλος η «δεύτερη Ανάσταση» γίνεται το απόγευμα της Κυριακής του Πάσχα.

Η Ανάσταση τα μεσάνυχτα του Μεγάλου Σαββάτου

Η Ανάσταση το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου δεν παρουσιάζει μεγάλες διαφορές στο «τελετουργικό» της σε όλη την Ελλάδα. Οι πιστοί μεταβαίνουν στην εκκλησία πριν τα μεσάνυχτα «λαμπροντυμένοι» (φορώντας τα γιορτινά τους ρούχα) και κρατώντας αναμμένα κεριά, λαμπάδες. Λίγο πριν τις 12 σβήνουν όλα τα φώτα μέσα στον ναό. Ο ιερέας στη συνέχεια προτρέπει τους πιστούς: «Δεύτε λάβετε φως». Το φως αυτό συμβολίζει και αντιπροσωπεύει το «άκτιστο φως» της Ανάστασης που φωτίζει την ανθρωπότητα. Οι ιερείς βγαίνουν από την Ωραία Πύλη με αναμμένη την λαμπάδα τους και μεταδίδουν φως στους πιστούς. Στη συνέχεια, το φως μοιράζεται μεταξύ των πιστών. Παλαιότερα υπήρχε η συνήθεια να προσέχουν οι εκκλησιαζόμενοι από ποιον παίρνουν φως, οι δε ανύπαντρες κοπέλες έπαιρναν φως από άντρες για να παντρευτούν μέσα στον ίδιο χρόνο.

Ακολούθως, ο ιερέας βγαίνει από τον ναό ακολουθούμενος από τους πιστούς. Ο ιερέας διαβάζει το Ιερό Ευαγγέλιο της Αναστάσεως και ακολούθως ψάλλει το «Χριστός Ανέστη». Οι πιστοί αγκαλιάζονται και φιλιούνται με χριστιανική χαρά και το «Χριστός Ανέστη» ακούγεται παντού, όπως και η απάντηση σε αυτό: «Αληθώς Ανέστη» ή «Αληθώς ο Κύριος». Την ώρα του «Χριστός Ανέστη» οι καμπάνες χτυπούν χαρμόσυνα, δυνατά και παρατεταμένα. Πυροτεχνήματα και βεγγαλικά, καθώς και μια έντονη οχλαγωγία δημιουργούν μια εκρηκτική ατμόσφαιρα. Τα πυροτεχνήματα και τα βεγγαλικά, που ορισμένες φορές δημιουργούν σοβαρά προβλήματα, όσο κι αν φαίνεται απίστευτο έχουν τις ρίζες τους στην αρχαιότητα. Οι πρόγονοί μας χρησιμοποιούσαν χάλκινα σκεύη και λέβητες για την εκδίωξη δαιμονίων και πνευμάτων.

Ο λαός θεωρεί ότι με την αρχή της άνοιξης τα δαιμόνια αφθονούν. Όχι μόνο αυτά που απέμειναν από τον χειμώνα, αλλά και τα δαιμόνια της άνοιξης που καιροφυλακτούν για να βλάψουν τους ανθρώπους, την υγεία τους και τη σοδειά τους, αλλά και τη βλάστηση. Είναι χαρακτηριστικό, ότι παλαιότερα, όταν οι χωρικοί επέστρεφαν με το αναστάσιμο φως στα σπίτια τους, το περνούσαν στα δωμάτια ξορκίζοντας τα ζωύφια. Μετά την Επανάσταση του 1821 και την απελευθέρωση, οι μπαρουτοκαπνισμένοι αγωνιστές, μετά το πολυπόθητο «Χριστός Ανέστη», που είχε γίνει πραγματικότητα με την ανεξάρτητη Ελλάδα έριχναν στον αέρα τουφεκιές και, στα νησιά, μπουρλότα. Όλα αυτά εξελίχθηκαν και φτάσαμε στη σημερινή ρίψη κροτίδων και σε έθιμα όπως ο ρουκετοπόλεμος στον Βροντάδο της Χίου.

Επιστρέφοντας στο σπίτι οι πιστοί, με τη φλόγα της λαμπάδας που φέρνουν αναμμένη από την εκκλησία σταυρώνουν το ανώφλι της εξώπορτας του σπιτιού και στη συνέχεια ανανεώνουν το φως της καντήλας στο εικονοστάσι και τη φωτιά στο τζάκι (η φωτιά έχει σβηστεί πριν την αναχώρηση των πιστών για την εκκλησία, κάτι ανάλογο γινόταν στην αρχαία Ελλάδα και την αρχαία Ρώμη!). Στη συνέχεια, μεταδίδεται από τους πιστούς το άγιο φως στα ζώα, ιδιαίτερα τα στείρα και τα άκαρπα δέντρα. Αυτό γίνεται από μια νεαρή γυναίκα. Βλέπουμε λοιπόν, ότι στο αναστάσιμο φως αποδίδεται όχι μόνο αποτρεπτική δύναμη των κακών, αλλά και γονιμοποιός δύναμη.

Ακολουθεί το αναστάσιμο γεύμα, με βασικό έδεσμα τη μαγειρίτσα, απαραίτητη μετά τη νηστεία (παλαιότερα η νηστεία της Σαρακοστής τηρούνταν σχεδόν από όλους, σήμερα από λίγους, πάντως τηρείται από αρκετούς η ολιγοήμερη νηστεία της Μεγάλης Εβδομάδας). Παράλληλα γίνεται και το τσούγκρισμα των κόκκινων αβγών που η βαφή τους έγινε τη Μεγάλη Πέμπτη κ.ά.

Η Κυριακή του Πάσχα με... αγώνες

Από τις πρώτες πρωινές ώρες της Κυριακής του Πάσχα αρχίζει το σούβλισμα του αρνιού και η παρασκευή και άλλων “συνοδευτικών” κρεατικών (κοντοσούβλι κοκορέτσι, κ.ά.). Η χαρά των Χριστιανών είναι μεγάλη. Ευχές δίνουν και παίρνουν. Τραγούδια και χοροί είναι συνδεδεμένα άρρηκτα με την ημέρα. Το πασχαλινό τραπέζι είναι γεμάτο από φαγητά και ποτά. Σ’ αυτό έχουν θέση όχι μόνο τα μέλη μιας οικογένειας, αλλά και συγγενείς και φίλοι.

Η «δεύτερη Ανάσταση» γίνεται το απόγευμα της Κυριακής και είναι γνωστή και ως «αγάπη», επειδή ο Χριστός σταυρώθηκε για την αγάπη των ανθρώπων. Οι πιστοί, μετά το τέλος της Θείας Λειτουργίας δίνουν πάλι το «φιλί της αγάπης», όπως άλλωστε και το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου.

Συνήθως παλαιότερα, μετά την απόλυση της εκκλησίας ακολουθούσε χορός στον αυλόγυρο του ναού με μεγάλη ιεροπρέπεια, με τον ιερέα να σέρνει τον χορό και τους ενορίτες ν’ ακολουθούν κατά ηλικία και να τραγουδούν ειδικά για την περίσταση τραγούδια. Έτσι, στη Σκυλόγιαννη της Εύβοιας, χορεύουν γύρω από την εκκλησία τραγουδώντας:

«Σήμερον Χριστός ανέστη /και στους ουρανούς ευρέθη,

σήμερα τα παλικάρια / στέκονται σαν τα βλαστάρια…»

Παλαιότερα ακολουθούσαν αγώνες: ιπποδρομίες χωρίς σέλα, άλμα, τρέξιμο, λιθάρι (λιθοβολία), πάλη. Τα έπαθλα ήταν π.χ. στην Πελοπόννησο λαμπριάτικες κουλούρες (λαμπροκουλούρες) ή κεντημένα μαντίλια που φορούσαν έπειτα περήφανες οι σύζυγοι των νικητών. Ένα, φαινομενικά, παράξενο έθιμο ήταν το κρέμασμα μιας κούνιας (ή και περισσότερων) στα δέντρα, στις οποίες αιωρούνταν νέες κοπέλες. Όμως κατά τον Ε. Fehrle η κούνια εξηγείται ως ανοιξιάτικος καθαρμός (purgatio per aerem), δηλαδή απαλλαγή από τα κακά που απειλούν τον άνθρωπο το καλοκαίρι. Ανάλογη είναι η πίστη για την «αιώρα» και στην Ανατολική Ευρώπη. Αλλά οι κούνιες θυμίζουν την αιώρα των Αθηναίων παρθένων στ’ Ανθεστήρια, μία από τις λαϊκότερες γιορτές στις αρχές της άνοιξης.

«Ξεχασμένα» πασχαλινά έθιμα

Ας αναφέρουμε, διάσπαρτα μερικά ακόμα παλιά πασχαλινά έθιμα. Αν συνεχίζονται κάπου και το αγνοούμε, θα παρακαλούσαμε τους αναγνώστες μας να μας ενημερώσουν.

Παλιότερα, το πρώτο αβγό που έβαφαν, το παράχωναν στα αμπέλια. Ένα άλλο αβγό το τοποθετούσαν στο εικονοστάσι, ενώ τη βαφή που έμενε την παράχωναν στο χώμα, κάτι που αποτελεί σαφή αναφορά σε πρωτόγονες δοξασίες. Σε κάποια χωριά της Μακεδονίας, όπως στις Ελευθερές, με την μπογιά που έβαφαν τα αβγά σημάδευαν («μαρκάριζαν») το κεφάλι και την πλάτη των μικρών αρνιών. Στα Μαργαρίτα Έδεσσας πίστευαν ότι αν μια χρονιά δεν σπάσουν κόκκινα αβγά σ’ έναν βράχο, η σοδειά τους θα καταστραφεί.

Από την Ανατολική Θράκη προέρχεται το έθιμο που υπήρχε στο Αμύνταιο Φλώρινας, με τα αγιασμένα αβγά να τοποθετούνται δίπλα στο εικονοστάσι του σπιτιού. Ένα από αυτά έμενε όλο τον χρόνο κοντά στην εικόνα, ενώ όταν έπεφτε καταιγίδα, η οικοδέσποινα το έβγαζε στο μπαλκόνι μαζί με την πυροστιά και προσευχόταν να απομακρυνθούν οι κεραυνοί, το χαλάζι και οι πλημμύρες. Τα υπόλοιπα αγιασμένα αβγά θάβονταν μετά τη γιορτή της Ζωοδόχου Πηγής (Παρασκευή μετά το Πάσχα), στα αμπέλια και στα χωράφια για να δώσουν καλή σοδειά. Συμβολικά χρησιμοποιείται και το ψωμί, με τη μορφή της λαμπροκουλούρας (Λαμπρή + κουλούρα) και του λαμπρόψωμου (Λαμπρή + ψωμί). Όταν ευλογούνται, θεωρούνται ότι είναι μαγικά και φέρνουν δύναμη στο σπίτι. Συμβολικά και με παγανιστικές καταβολές ήταν τα διάφορα σήματα που χάραζαν πάνω σ’ αυτά.

Σε χωριά της Φθιώτιδας, την ώρα της Ανάστασης, τη νύχτα, ένας επίτροπος της εκκλησίας έπαιρνε μια σκλίδα (καλάμι σίκαλης), αγιασμένη από τα Θεοφάνεια ανέβαινε ψηλά στο καμπαναριό και την άναβε. Τα μέρη στα οποία ήταν ορατό το φως της φωτιάς αυτής δεν κινδύνευαν από χαλάζι. Γενικότερα, υπήρχε η πίστη ότι το φως της Ανάστασης έχει θαυματουργές, αλλά κυρίως, αποτρεπτικές ιδιότητες. Όπως γράφει ο Γ.Α. Μέγας: «Την έννοια αυτή έχει πιθανότατα και η μεγάλη φωτιά που ανάβουν σε υψώματα των χωριών τη νύχτα της Ανάστασης». Στα χωριά της Λήμνου, όλοι οι άντρες πήγαιναν στην εκκλησία από μία κληματσίδα. Τις κληματσίδες όλες, τις έστηναν όρθιες και τους έβαζαν φωτιά.

Το «φιλί της αγάπης», είτε στη νυχτερινή Ανάσταση είτε στη δεύτερη Ανάσταση είχε ξεχωριστή σημασία. Στα χωριά της Πυλίας, ένας ένας έβγαιναν από την εκκλησία και φιλούσαν τους υπόλοιπους. Έπειτα στέκονταν στη σειρά για να τους ασπαστούν και όσοι έβγαιναν στη συνέχεια. Ακόμα κι όσοι ήταν τσακωμένοι μεταξύ τους, ασπάζονταν ο ένας τον άλλον, τα πάντα ξεχνιόταν. Στα Νένητα της Χίου, την ώρα της Ανάστασης οι εκκλησιαζόμενοι αλληλοασπάζονταν και «αντάλλασσαν» τα στασίδια τους ως ένδειξη εγκάρδιας αγάπης.

Στο Λασίθι, όταν ένα δέντρο δεν καρποφορούσε, πήγαιναν το Πάσχα και έλεγαν μπροστά του τρεις φορές το «Χριστός Ανέστη». Έπειτα, το πέτρωναν. Του έβαζαν δηλαδή μια πέτρα στη ρίζα και το δέντρο καρποφορούσε. Σε πολλές περιοχές, ο ιερέας επισκεπτόταν τα σπίτια και αγίαζε το πασχαλινό αρνί. Έτσι, στη Ρόδο, όλοι, πλούσιοι και φτωχοί έσφαζαν τη Λαμπρή ένα κατσικάκι ή αρνί. Το παραγέμιζαν με σιτάρι αλεσμένο στον χειρόμυλο και το έβαζαν στον φούρνο. Μετά το τέλος της λειτουργίας της Ανάστασης, ο ιερέας γύριζε όλα τα σπίτια και ευλογούσε όλα τα αρνιά.

Τέλος, μετά τη δεύτερη Ανάσταση γίνονταν στο παρελθόν οι περισσότερες αδελφοποιίες (έτσι γινόταν δύο άντρες αδελφοποιτοί). Η επιλογή της συγκεκριμένης ημέρας γινόταν γιατί έδινε ιερότητα στην όλη τελετή.

Πηγές: Γ.Α. ΜΕΓΑΣ, «ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ ΤΗΣ ΛΑΪΚΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ», Έκτη έκδοση, ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ “ΕΣΤΙΑΣ”, 2007.

Δημ. Σ. Λουκάτος, «Πασχαλινά και της Άνοιξης», Γ’ Έκδοση, Εκδόσεις ΦΙΛΙΠΠΟΤΗ, 1995.

Εγκυκλοπαίδειες ΠΑΠΥΡΟΣ- ΛΑΡΟΥΣ - ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ, ΔΟΜΗ.