Ευγενία Μανωλίδου

Σε κοινωνίες όπου οι ρόλοι ήταν συχνά αυστηρά καθορισμένοι, δεν έλειψαν μορφές που με την παιδεία, τη θέληση και την αποφασιστικότητά τους τόλμησαν να υπερβούν τα όρια της εποχής τους. Τα αρχαία κείμενα είναι εκείνα που διέσωσαν τη μνήμη αυτών των μορφών και μετέφεραν έως σήμερα το παράδειγμα του θάρρους τους.

Η ιστορία της Καλλιπάτειρας παραδίδεται από τον Παυσανία (Ἑλλάδος Περιήγησις 6.7.2-3) και τον Φιλόστρατο (Γυμναστικός, 17). Κόρη του περίφημου Ολυμπιονίκη Διαγόρα του Ροδίου, η Καλλιπάτειρα ανήκε σε ένα από τα ενδοξότερα αθλητικά γένη της αρχαιότητας. Όταν ο γιος της Πεισίροδος επρόκειτο να αγωνιστεί στην πυγμαχία, μεταμφιέστηκε σε γυμναστή ώστε να εισέλθει στο στάδιο της Ολυμπίας και να παρακολουθήσει τον αγώνα, καθώς στις γυναίκες δεν επιτρεπόταν η παρουσία στους Ολυμπιακούς Αγώνες («γυμνάζουσα τὸν υἱὸν ἐν Ὀλυμπίᾳ παρεισῆλθεν»). Τη στιγμή της νίκης του, η συγκίνησή της την οδήγησε να υπερπηδήσει το χώρισμα των γυμναστών και τότε αποκαλύφθηκε η ταυτότητά της («ὑπερπηδῶσα τὸ ἔρυμα ἡ Καλλιπάτειρα ἐγυμνώθη»). Οι Ελλανοδίκες την άφησαν τελικά ατιμώρητη, τιμώντας το ένδοξο γένος από το οποίο καταγόταν.

Μια διαφορετική αφήγηση διασώζεται στη λατινική γραμματεία. Ο Γάιος Ιούλιος Υγίνος (Fabulae 274) αφηγείται την ιστορία της Αγνοδίκης, μιας Αθηναίας που επιθυμούσε να σπουδάσει ιατρική σε μια εποχή όπου αυτό δεν επιτρεπόταν στις γυναίκες. Μεταμφιεσμένη σε άνδρα, μαθήτευσε κοντά στον γιατρό Ηρόφιλο. Όταν αποκαλύφθηκε η ταυτότητά της και οδηγήθηκε σε δίκη, η υποστήριξη των γυναικών της Αθήνας οδήγησε, σύμφωνα με την αφήγηση, σε αλλαγή του νόμου, ώστε να επιτρέπεται και στις γυναίκες να ασκούν την ιατρική («Athenienses legem emendarunt, ut ingenuae arte medicinam disceren»). Ενώ στην περίπτωση της Καλλιπάτειρας η κοινωνία αναγνώρισε το θάρρος της και την άφησε ατιμώρητη, στην περίπτωση της Αγνοδίκης η αφήγηση παρουσιάζει ακόμη και μεταβολή του νόμου.

Τα παραδείγματα αυτά, αλλά και πολλά άλλα στην ιστορία, δείχνουν πώς τα κλασικά κείμενα διατηρούν τη μνήμη ανθρώπων που με θάρρος τόλμησαν να διευρύνουν τα όρια της εποχής τους. Χωρίς αυτά, μορφές όπως η Καλλιπάτειρα και η Αγνοδίκη θα είχαν ίσως χαθεί στη σιωπή της ιστορίας. Συνεπώς, η ολοένα και πιο περιορισμένη επαφή των νεοτέρων γενεών με τα κείμενα της κλασικής γραμματείας ευλόγως αποτελεί σήμερα αντικείμενο προβληματισμού στη διεθνή εκπαιδευτική κοινότητα, καθώς μέσα από αυτά μεταδίδονται αξίες που εξακολουθούν να μας αφορούν οι οποίες ολοένα και απομακρύνονται. Στη σημερινή Ημέρα της Γυναίκας, η μνήμη αυτών των μορφών μάς υπενθυμίζει πόσο σημαντικό είναι να γνωρίζουμε τα κείμενα που διέσωσαν τις ιστορίες τους ώστε το παράδειγμά τους να συνεχίσει να λειτουργεί ως πρότυπο για τις επόμενες γενιές.

Η Ευγενία Μανωλίδου είναι μουσικός και διευθύντρια της σχολής Αρχαίων Ελληνικών «Ελληνική Αγωγή».