Στο τραπέζι νέες επιδοτήσεις σε πετρέλαιο, βενζίνη και επίδομα θέρμανσης: Τι έρχεται μετά τη νίκη στις Βρυξέλλες για τη ρήτρα διαφυγής

Μάχη για τα καύσιμα του χειμώνα δίνει η Αθήνα, με στόχο να μεγαλώσει ο «κουμπαράς» που έχει ήδη στα χέρια της για επιδοτήσεις στο πετρέλαιο ή άλλα μέτρα ενεργειακής στήριξης, πέραν των μέτρων που προγραμματίζεται να ανακοινωθούν ως πρώτη δόση την ερχόμενη Τετάρτη για τον Οκτώβριο.

Στην κατεύθυνση αυτή, σύμφωνα με πληροφορίες του Πρώτου Θέματος, στη Σύνοδο Κορυφής της ερχόμενης Πέμπτης ο Κυριάκος Μητσοτάκης θα επιχειρήσει να επιτύχει συμφωνία σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ώστε ένα σημαντικό μέρος των επιπλέον δαπανών που επιτρέπεται να κάνει η χώρα —συνολικά περίπου 1 δισ. ευρώ έως το 2028— μέσω της ενεργειακής ρήτρας διαφυγής, να μπορεί να κατευθυνθεί σε περαιτέρω στήριξη νοικοκυριών και επιχειρήσεων, αντί αποκλειστικά για επενδύσεις, όπως ισχύει σήμερα.

Η διαπραγμάτευση όμως δεν είναι εύκολη. Η ένταση στις αγορές ομολόγων της ευρωζώνης, με επίκεντρο τη Γαλλία, κάνει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή πιο επιφυλακτική απέναντι σε νέες γενικευμένες εξαιρέσεις από τους δημοσιονομικούς κανόνες, ενώ οι τελικές αποφάσεις αναμένεται να ληφθούν στη Σύνοδο της 15ης και 16ης Οκτωβρίου.

Η πρώτη νίκη

Η αρχή έχει ήδη γίνει. Η Ελλάδα είναι από τις ελάχιστες χώρες της ΕΕ που έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσει την ειδική ρήτρα λόγω κρίσης στην ενέργεια και η πρώτη —και μόνη έως τώρα— που κατέθεσε εθνικό σχέδιο δαπανών για την αξιοποίησή της.

«Η ενεργειακή ρήτρα διαφυγής μάς επιτρέπει να προχωρήσουμε σε κρίσιμες επενδύσεις που θα μειώσουν το κόστος της ενέργειας», τόνισε την Παρασκευή ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Κυριάκος Πιερρακάκης, μετά την έγκριση του ελληνικού σχεδίου.

Στη φάση αυτή, όμως, η χρήση του περίπου 1 δισ. ευρώ είναι αυστηρά προορισμένη σε επενδύσεις ενεργειακής ανθεκτικότητας. Στο σχέδιο περιλαμβάνονται 200 εκατ. ευρώ για μπαταρίες σε ΑΠΕ, 250 εκατ. ευρώ για αντλίες θερμότητας, ηλιακούς θερμοσίφωνες και φωτοβολταϊκά με μπαταρία σε 110.000 νοικοκυριά, 162 εκατ. ευρώ για ενεργειακή αναβάθμιση 355 δημόσιων κτιρίων, σχολείων και πανεπιστημίων, σιδηροδρομικά έργα και σταθμοί φόρτισης λεωφορείων.

Αν και τέτοια έργα συμβάλλουν στην εξοικονόμηση ενέργειας και χρημάτων, τίποτα από το 1 δισ. για τις δαπάνες αυτές δεν επιτρέπεται να δοθεί για επιδοτήσεις σε φθηνότερα καύσιμα, φυσικό αέριο ή ρεύμα που χρειάζονται νοικοκυριά και επιχειρήσεις τον χειμώνα που ξεκινά.

Η δύσκολη διαπραγμάτευση

Έχοντας εξασφαλίσει 1 δισ. για δαπάνες στην τριετία 2026-2028, η κυβέρνηση ξεκινά νέα διαπραγμάτευση. Το επόμενο βήμα αναμένεται στη Σύνοδο Κορυφής 15 16 Οκτωβρίου στις Βρυξέλλες, με στόχο -μεταξύ άλλων- να συμφωνηθεί «αλλαγή χρήσης» ενός μέρους του πακέτου που προορίζεται για ενεργειακές επενδύσεις.

Η διαπραγμάτευση δεν είναι εύκολη. Από το Λουξεμβούργο προχθές ήδη, ο αντιπρόεδρος της Κομισιόν και επίτροπος Οικονομίας Βάλντις Ντομπρόβσκις έβαλε «ψαλίδι» στις προσδοκίες χωρών του Νότου —και κυρίως της Ιταλίας— για χαλάρωση των δημοσιονομικών κανόνων, εμφανιζόμενος επιφυλακτικός σε νέες γενικευμένες εξαιρέσεις.

«Δεν μπορούμε να προτείνουμε συνεχώς νέες δημοσιονομικές ευελιξίες», προειδοποίησε, επισημαίνοντας πως στέλνουν «λάθος μήνυμα» στις αγορές.

Διπλωματικά, όμως, παραδέχθηκε ότι η Επιτροπή θα εξετάσει «πιο διεξοδικά» τις προτάσεις Ελλάδας και Ιταλίας, καθώς οι τελικές αποφάσεις θα ληφθούν στη Σύνοδο Κορυφής σε λίγες ημέρες.

Τι θα ζητήσει ο Μητσοτάκης

Η μάχη έχει ξεκινήσει πολύ πριν τη Σύνοδο. Με επιστολή του προς την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ο Κυριάκος Μητσοτάκης ζήτησε ειδική ευελιξία στους ευρωπαϊκούς κανόνες, ώστε η Αθήνα να μπορεί να ανταποκρίνεται στην ενεργειακή κρίση χωρίς να παραβιάζει τον δημοσιονομικό της χώρο. Το αίτημα δεν αφορά συγκεκριμένη μείωση φόρου. «Δεν ζητάμε φόρο, ζητάμε χώρο», έχει πει χαρακτηριστικά ο πρωθυπουργός, προκειμένου η κυβέρνηση να στηρίζει τους πολίτες ανάλογα με την ένταση της κρίσης.

Η «γραμμή» της Αθήνας

Ο Κυριάκος Πιερρακάκης έχει συνδέσει ρητά το αίτημα για έξτρα χώρο με τις έκτακτες καταστάσεις και την ανάγκη να μην υπάρχει ανασφάλεια στους πολίτες. «Έχουμε πει ότι αφενός υπάρχουν αντοχές, αφετέρου θα είμαστε δίπλα στην κοινωνία και στους ανθρώπους σε κάθε βήμα», έχει δηλώσει, προσθέτοντας ότι η χώρα έχει συγκεκριμένες οικονομικές αντοχές που χτίστηκαν ακριβώς για να αξιοποιηθούν σε τέτοιες συγκυρίες.

Στην ίδια κατεύθυνση, η Αθήνα τονίζει ότι, δεν αντιμετωπίζει δημοσιονομικά προβλήματα όπως άλλες χώρες. Το «όπλο» της Ελλάδας είναι ότι κινείται με πλεονάσματα και όχι με ελλείμματα.
Επιπλέον, μια αλλαγή κατεύθυνσης μέρους των δαπανών που επιτρέπονται λόγω της ενεργειακής ρήτρας δεν συνιστά δημοσιονομική υπέρβαση, ούτε απόκλιση από τον κεντρικό στόχο της ρήτρας για ενεργειακή θωράκιση της οικονομίας και των νοικοκυριών. Πάντοτε όμως για μέτρα «προσωρινά, στοχευμένα, εξατομικευμένα», μέσα στο ευρωπαϊκό πλαίσιο και τηρώντας το «τριπλό Τ» (temporary, targeted, tailored).

Πότε ανακοινώνονται οι αποφάσεις

Ωστόσο, η Αθήνα δεν ξεκινά τη διαπραγμάτευση από το μηδέν. Έχει ήδη δεσμεύσει 400 εκατ. ευρώ για ενεργειακή στήριξη: 200 εκατ. ευρώ για το τέλος του 2026 και άλλα 200 εκατ. ευρώ για το πρώτο τρίμηνο του 2027.

Με αυτά θα χρηματοδοτηθεί το πρώτο κύμα μέτρων που θα την Τετάρτη 14 Οκτωβρίου, μία ημέρα πριν από την έναρξη της διάθεσης του πετρελαίου θέρμανσης -αλλά και τη Σύνοδο Κορυφής- στις 15 Οκτωβρίου. Τότε θα επισημοποιηθεί το ύψος της επιδότησης για το πετρέλαιο θέρμανσης και η παρέμβαση για το πετρέλαιο κίνησης για το διάστημα 15-30 Οκτωβρίου, καθώς και το ποσοστό αύξησης του επιδόματος θέρμανσης για ολόκληρο τον χειμώνα.

Πρώτος στόχος της κυβέρνησης είναι η τιμή του πετρελαίου θέρμανσης να διατηρηθεί κάτω από 1,75 ευρώ το λίτρο, με την κρατική παρέμβαση να συμπληρώνεται, εφόσον κριθεί αναγκαίο, από έκπτωση των διυλιστηρίων.

Με τα 400 εκατ. αυτά όμως έχει εξαντλήσει πλήρως κάθε δημοσιονομικό περιθώριο για το 2026-2027. Το αν θα εξασφαλίσει πρόσθετο χώρο για άμεση στήριξη εξαρτάται από τις αποφάσεις στη Σύνοδο Κορυφής, σε επίπεδο ηγετών.

Λόγω των ευμετάβλητων συνθηκών —και εν αναμονή των αποφάσεων της Συνόδου— οι ανακοινώσεις μέτρων θα γίνονται ανά δεκαπενθήμερο. Στις επόμενες ανακοινώσεις στα τέλη Οκτωβρίου για τα μέτρα του Νοεμβρίου θα φανεί πώς μπορεί να αξιοποιηθεί το όποιο περιθώριο τυχόν προκύψει για τη χώρα μας την Πέμπτη στις Βρυξέλλες.

Πού μπορούν να πάνε τα χρήματα

Αν η Αθήνα πετύχει μεγαλύτερη ευελιξία ή πρόσβαση σε επιπλέον πόρους από την ενεργειακή ρήτρα, τα σενάρια χρήσης είναι τουλάχιστον τέσσερα:

· Μεγαλύτερη επιδότηση ή μείωση φόρου στο πετρέλαιο θέρμανσης στην αντλία, με στόχο η τιμή να μείνει κάτω από 1,75 ευρώ το λίτρο, ενδεχομένως προς 1,5 ευρώ ή χαμηλότερα.

· Αύξηση του επιδόματος θέρμανσης, με ίδια κριτήρια δικαιούχων αλλά μεγαλύτερα ποσά, ειδικά για τις βόρειες και ψυχρότερες περιοχές.

· Επέκταση της στήριξης στη βενζίνη, η οποία σήμερα καλύπτεται μόνο από έκπτωση των διυλιστηρίων ύψους 10 λεπτών, σε αντίθεση με το ντίζελ που έχει και κρατική επιδότηση.

· Στοχευμένη στήριξη σε ευάλωτα νοικοκυριά ή επιχειρήσεις και κλάδους που πιέζονται από το κόστος καυσίμων, όπως οι μεταφορές, η εφοδιαστική, η αλιεία και η αγροτική παραγωγή λόγω λιπασμάτων.