Ευγενία Μανωλίδου

Oι τεχνολογικές εξελίξεις επιταχύνονται με ρυθμό πρωτοφανή στην ιστορία του ανθρώπου με την τεχνητή νοημοσύνη - σε μορφές που αντιλαμβανόμαστε άμεσα και σε άλλες που λειτουργούν αθόρυβα στο παρασκήνιο της καθημερινότητάς μας - να αποτελεί πλέον μέρος της ζωής μας από τα πιο απλά, μέχρι τα πιο σύνθετα προβλήματα. Συστήματα που γράφουν, αναλύουν, προτείνουν, κρίνουν και επηρεάζουν αποφάσεις δισεκατομμυρίων ανθρώπων αναπτύσσονται από εταιρείες υψηλής τεχνολογίας. Και όμως, στο κέντρο αυτής της φαινομενικά τεχνικής επανάστασης, πρωταγωνιστεί η επιστήμη που γεννήθηκε στην Ελλάδα για να μάθει στον άνθρωπο να σκέφτεται: η φιλοσοφία.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίπτωση της Amanda Askell, φιλοσόφου που εργάζεται στην εταιρεία Anthropic, όπου ηγείται ομάδας που ασχολείται με την «ευθυγράμμιση προσωπικότητας» των μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης. Ο ρόλος της δεν είναι προγραμματιστικός με τη στενή έννοια, αλλά βαθύτατα φιλοσοφικός. Η ομάδα της εκπαιδεύει τα συστήματα ώστε να είναι ειλικρινή, να αποφεύγουν επιβλαβές ή προσβλητικό περιεχόμενο και να ενσωματώνουν αρχές που σχετίζονται με τον χαρακτήρα και την ηθική συμπεριφορά. Η Askell είναι διδάκτωρ φιλοσοφίας με ειδίκευση στην ηθική και στη θεωρία απόφασης. Το έργο της δείχνει καθαρά ότι τα μεγάλα ερωτήματα της φιλοσοφίας επανέρχονται σήμερα με νέα ένταση: Τι είναι το αγαθό; Πώς ορίζεται η δικαιοσύνη; Πώς λαμβάνονται ορθολογικές αποφάσεις όταν τα δεδομένα είναι ατελή ή αβέβαια; Πριν από την εργασία της στην Anthropic, η Askell εργάστηκε στην OpenAI, όπου ασχολήθηκε με ζητήματα ασφάλειας και πολιτικής της τεχνητής νοημοσύνης. Το γεγονός ότι εταιρείες παγκοσμίου εμβελείας προσλαμβάνουν φιλοσόφους σε καίριες θέσεις δεν αποτελεί σύμπτωση: Η τεχνολογία παράγει ισχύ. Και η φιλοσοφία καλείται να της προσδώσει κατεύθυνση.

Ανάλογη πορεία ακολουθεί και ο Iason Gabriel, πολιτικός φιλόσοφος που εργάζεται στην Google DeepMind και ερευνά πώς μπορούν να ενσωματωθούν ηθικοί περιορισμοί και αρχές υπευθυνότητας στα αυτόνομα συστήματα. Η εργασία του αφορά την κανονιστική διάσταση της τεχνητής νοημοσύνης, δηλαδή όχι απλώς τι μπορεί να κάνει ένα σύστημα, αλλά τι πρέπει να κάνει.
Στον ευρωπαϊκό χώρο, η Mariarosaria Taddeo έχει αναδειχθεί σε μία από τις σημαντικότερες φωνές στον τομέα της ψηφιακής ηθικής, με έρευνα που εστιάζει στη διακυβέρνηση της τεχνητής νοημοσύνης και στις επιπτώσεις της στις δημοκρατικές κοινωνίες. Παράλληλα, ο Nick Bostrom, φιλόσοφος γνωστός για το έργο του σχετικά με τους υπαρξιακούς κινδύνους της τεχνητής νοημοσύνης, συνέβαλε καθοριστικά στο να τεθεί το ζήτημα της μακροπρόθεσμης ασφάλειας της AI στο επίκεντρο της παγκόσμιας συζήτησης.

Τι σημαίνουν τώρα όλα αυτά για εμάς;

Πρώτον, ότι η φιλοσοφία όχι μόνον δεν αποτελεί ένα διακοσμητικό στοιχείο του ελληνικού πολιτισμού, αλλά εξελίσσεται σε έναν θεμελιώδη μηχανισμό κατανόησης και ρύθμισης της ισχύος. Η τεχνητή νοημοσύνη εγείρει ερωτήματα που είναι κατεξοχήν φιλοσοφικά, όπως για παράδειγμα: Τι σημαίνει συνείδηση. Τι είναι ευθύνη. Πώς ορίζεται η αλήθεια. Ποια είναι τα όρια της ανθρώπινης και της μηχανικής απόφασης.

Δεύτερον, ότι η ελληνική φιλοσοφική σκέψη αποτελεί ενεργό εργαλείο προσανατολισμού μέσα στη σύγχρονη τεχνολογική πραγματικότητα. Ο Σωκράτης έθεσε στο κέντρο της σκέψης του τον έλεγχο των προϋποθέσεων της γνώσης. Ο Πλάτων ανέλυσε τη σχέση δικαιοσύνης και πολιτικής οργάνωσης. Ο Αριστοτέλης θεμελίωσε τη λογική και την αρετολογική ηθική. Σήμερα, όταν συζητούμε για «ευθυγράμμιση αξιών» στα συστήματα AI, επανερχόμαστε ουσιαστικά σε αριστοτελικές και πλατωνικές προβληματικές. Η έννοια της αρετής, για παράδειγμα, επανεμφανίζεται με νέο περιεχόμενο. Όταν οι εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης μιλούν για συστήματα που πρέπει να είναι «χρήσιμα» και «αβλαβή», μεταφράζουν σε τεχνικούς όρους την κλασική διάκριση ανάμεσα στο αγαθό και στο επιβλαβές. Όταν αναζητούν τρόπους να εκπαιδεύσουν μοντέλα να αποφεύγουν προκαταλήψεις, εισέρχονται στο πεδίο της ηθικής φιλοσοφίας και της θεωρίας της δικαιοσύνης.

Τρίτον, ότι η εκπαίδευση στις ανθρωπιστικές επιστήμες αποτελεί στρατηγική επένδυση και όχι πολυτέλεια. Για χρόνια συνηθίσαμε να αντιμετωπίζουμε τη φιλοσοφία ως περιττή θεωρητική άσκηση, αποκομμένη από την «πραγματική» ζωή της τεχνολογίας και της αγοράς. Κι όμως, ενώ οι τεχνικοί μπορούν να σχεδιάσουν ισχυρούς αλγορίθμους, οι φιλόσοφοι είναι εκείνοι που θέτουν τα ερωτήματα που καθορίζουν προς ποια κατεύθυνση θα χρησιμοποιηθούν. Σε μια εποχή όπου δισεκατομμύρια άνθρωποι περνούν ώρες μπροστά σε μια οθόνη, κυλώντας την ροή των εικόνων «σκρολάροντας» αδιάκοπα, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πόσο «έξυπνα» θα γίνουν τα συστήματα, αλλά αν ο άνθρωπος θα παραμείνει ικανός να σκέφτεται πέρα από τον αλγόριθμο. Χωρίς φιλοσοφική παιδεία, η τεχνολογία κινδυνεύει να εξελιχθεί με τεράστια ισχύ αλλά χωρίς αξιακό προσανατολισμό.

Η εποχή της τεχνητής νοημοσύνης επαναφέρει τη φιλοσοφία στο κέντρο. Και ίσως αυτό να αποτελεί μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ιστορικές ειρωνείες: η επιστήμη που γεννήθηκε στις αγορές και στις σχολές της αρχαίας Ελλάδας, ως αναζήτηση της αλήθειας και του αγαθού, αποδεικνύεται σήμερα αναγκαία για να διαμορφώσει το μέλλον της πιο προηγμένης τεχνολογίας. Δεν είναι τυχαίο ότι οι βασικές έννοιες με τις οποίες συζητούμε την τεχνητή νοημοσύνη, λογική, ηθική, ανάλυση, θεωρία, κριτήριο, δημοκρατία, αυτονομία, είναι ελληνικές, και έχουν μεταφερθεί αυτούσιες σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Η φιλοσοφία μιλάει ακόμη, στα Ελληνικά. Και εμείς έχουμε το σπάνιο προνόμιο να προσεγγίζουμε και να κατανοούμε αυτές τις έννοιες ως ζωντανή γλωσσική και πολιτισμική συνέχεια.

Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη τεχνολογική πρόκληση του 21ου αιώνα να απαιτεί την παιδεία που θεμελίωσε την έννοια του λόγου: την καλλιέργεια της σκέψης μέσα από τη γλώσσα που τη γέννησε.

Η Ευγενία Μανωλίδου είναι μουσικός και διευθύντρια της σχολής Αρχαίων Ελληνικών «Ελληνική Αγωγή»