Επιτέλους εξαγωγές: Η μεγάλη στροφή από την εσωστρέφεια στην εξωστρέφεια

Σε αυτά τα 21 χρόνια του «Πρώτου Θέματος» η ελληνική οικονομία άλλαξε σε κάτι πολύ πιο ουσιαστικό από τους κύκλους της. Αλλαξε κατεύθυνση. Από μια οικονομία έντονα εσωστρεφής που στηριζόταν σχεδόν αποκλειστικά στην εγχώρια κατανάλωση, πέρασε, ιδίως μετά την κρίση του 2010, σε ένα μοντέλο όπου η εξωστρέφεια αποτελεί βασικό πυλώνα ανάπτυξης.
Η κατάρρευση της εγχώριας ζήτησης λειτούργησε ως καταλύτης, αναγκάζοντας επιχειρήσεις που μέχρι τότε δραστηριοποιούνταν σχεδόν αποκλειστικά στην ελληνική αγορά να στραφούν στο εξωτερικό. Αυτό που ξεκίνησε ως ανάγκη επιβίωσης εξελίχθηκε σταδιακά σε στρατηγική επιλογή, καθώς έγινε σαφές ότι η εγχώρια αγορά δεν μπορούσε να στηρίξει τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη.

«Εχει αλλάξει η εξαγωγική κουλτούρα», σημειώνει ο πρόεδρος του Πανελλήνιου Συνδέσμου Εξαγωγέων Αλκιβιάδης Καλαμπόκης. «Εχει αυξηθεί ο όγκος όχι μόνο σε ποσότητα αλλά και σε αξία, και έχει εμπλουτιστεί ο αριθμός των εξαγωγικών επιχειρήσεων με πολύ μεγάλο αριθμό μικρομεσαίων», συμπληρώνει σε μια πρώτη αποτίμηση της μεγάλης αλλαγής που έχει συντελεστεί στο επιχειρείν, στην αγορά και την ίδια την οικονομία. Οπως επισημαίνει με βεβαιότητα, η μετατόπιση αυτή έχει αποκτήσει πλέον μόνιμα χαρακτηριστικά: «Η οικονομία έχει γίνει πολύ πιο εξωστρεφής. Οχι μόνο στην εξαγωγή προϊόντων, αλλά και υπηρεσιών».

Τα νούμερα

Η μετατόπιση αποτυπώνεται με ακρίβεια στα μεγέθη. Το 2009, λίγο πριν ξεσπάσει ο οικονομικός Αρμαγεδδώνας στη χώρα μας, οι ελληνικές εξαγωγές διαμορφώνονταν σε 14,68 δισ. ευρώ ή 13,39 δισ. ευρώ χωρίς τα πετρελαιοειδή. Μέσα σε λιγότερο από μία δεκαετία, το 2018, είχαν ήδη υπερδιπλασιαστεί, φτάνοντας τα 33,47 δισ. ευρώ.

Το 2022 καταγράφηκε ιστορικό υψηλό στα 55,76 δισ. ευρώ, σε μεγάλο βαθμό λόγω των διεθνών τιμών ενέργειας, ενώ το 2025 το συνολικό μέγεθος διαμορφώθηκε στα 48,6 δισ. ευρώ, επηρεασμένο από την υποχώρηση των πετρελαιοειδών. Εξαιρώντας τον ευμετάβλητο κλάδο των πετρελαιοειδών, που όμως αποτελεί μεγάλο κομμάτι των ελληνικών εξαγωγών, οι πωλήσεις ελληνικών αγαθών στο εξωτερικό έφτασαν στα 36,91 δισ. ευρώ, σημειώνοντας την υψηλότερη επίδοση που έχει καταγραφεί ποτέ. Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνεται και ως ποσοστό του ΑΕΠ, δείχνοντας το βάθος της μεταβολής. «Το 2009 και το 2010 ήμασταν στο 8% και πλέον έχουμε φτάσει στο 21%-22%», σημειώνει ο κ. Καλαμπόκης περιγράφοντας τη μετατόπιση της οικονομίας. Και όπως επισημαίνει, η αλλαγή αυτή δεν αφορά μόνο τα μεγέθη, αλλά και τη σύνθεση της εξαγωγικής βάσης: «Εχει αυξηθεί ο όγκος όχι μόνο σε ποσότητα, αλλά και σε αξία, ενώ έχει εμπλουτιστεί ο αριθμός των εξαγωγικών επιχειρήσεων με πολύ μεγάλο αριθμό μικρομεσαίων».

Ο καταλύτης

Η στροφή προς τις εξαγωγές δεν προέκυψε ομαλά. Ηταν αποτέλεσμα τρομερής πίεσης. Η κατάρρευση της εγχώριας ζήτησης, η απουσία ρευστότητας και η βαθιά ύφεση της προηγούμενης δεκαετίας ανάγκασαν επιχειρήσεις να αναζητήσουν διεξόδους εκτός συνόρων. Σε πολλούς κλάδους η εξωστρέφεια δεν ήταν επιλογή ανάπτυξης, αλλά μονόδρομος επιβίωσης.

Αυτό αποτυπώνεται και στη σταδιακή διεύρυνση της εξαγωγικής βάσης. «Το κομμάτι της εξωστρέφειας μικρομεσαίων επιχειρήσεων δεν έχει καμία σχέση με αυτό του 2010 και πριν», σημειώνει ο Αλκιβιάδης Καλαμπόκης,  περιγράφοντας μια αλλαγή που αφορά πλέον ευρύτερα τμήματα του παραγωγικού ιστού. Επίσης, η μετατόπιση δεν περιορίστηκε στους παραδοσιακούς εξαγωγικούς κλάδους. Νέες κατηγορίες προϊόντων και επιχειρήσεων μπήκαν στο παιχνίδι - από την αρτοποιία και τα κατεψυγμένα προϊόντα έως πιο εξειδικευμένες κατηγορίες. «Υπάρχουν παραδοσιακοί κλάδοι που σήμερα πηγαίνουν καλύτερα, αλλά και άλλοι που έχουν αναπτυχθεί σημαντικά», αναφέρει ο ίδιος.

Οι επενδύσεις που άλλαξαν το μοντέλο

Μάλιστα τα τελευταία χρόνια αυτή η στροφή συνοδεύεται από ένα νέο κύμα επενδύσεων που αλλάζει τη φυσιογνωμία της ελληνικής μεταποίησης. Νέες γραμμές παραγωγής, αυτοματοποίηση και ψηφιοποίηση εργοστασίων, επενδύσεις στην ενεργειακή αποδοτικότητα και ανάπτυξη προϊόντων υψηλότερης προστιθέμενης αξίας συνθέτουν μια διαφορετική εικόνα από αυτήν της προηγούμενης δεκαετίας. Η αλλαγή αποτυπώνεται έντονα και σε κλάδους που στο παρελθόν είχαν περιορισμένη εξαγωγική παρουσία. «Τα δομικά υλικά έχουν ανέβει πάρα πολύ.

Υπάρχουν εταιρείες που ξεκίνησαν πριν από 10-15 χρόνια και σήμερα είναι τοποθετημένες σε αγορές του εξωτερικού», σημειώνει ο κ. Καλαμπόκης αναφερόμενος σε μια σειρά δραστηριοτήτων - από εξειδικευμένες κατασκευές έως ενεργειακές εφαρμογές. Αντίστοιχη εικόνα καταγράφεται και στη βιομηχανία υλικών. «Τα μάρμαρα, τα χημικά, τα πλαστικά, μόνο αν δει κανείς εταιρείες όπως τα Πλαστικά Θράκης ή τα Πλαστικά Κρήτης καταλαβαίνει την ανάπτυξη που έχει γίνει μέσα στην 20ετία», αναφέρει, υπογραμμίζοντας ότι η εξωστρέφεια συνοδεύτηκε από παραγωγική ενίσχυση.

Σε πολλές περιπτώσεις η ανάπτυξη αυτή συνδέθηκε και με διεθνοποίηση της παραγωγής. «Υπάρχουν εταιρείες που έχουν πλέον εργοστάσια σε όλο τον κόσμο», επισημαίνει, δείχνοντας ότι η ελληνική μεταποίηση δεν περιορίζεται πλέον στα σύνορα. Ετσι, η εικόνα της παραδοσιακής βιομηχανίας δίνει σταδιακά τη θέση της σε πιο σύγχρονες, εξαγωγικά προσανατολισμένες μονάδες, με μεγαλύτερη έμφαση στην τεχνολογία, στην αποδοτικότητα και την παρουσία στις διεθνείς αγορές.

Οι «καυτοί» κλάδοι

Η εικόνα των εξαγωγών γίνεται πιο ευκρινής σε επίπεδο κλάδων. Το 2025 ο κλάδος των τροφίμων κατέγραψε τη μεγαλύτερη αύξηση σε απόλυτες τιμές, με άνοδο 775,8 εκατ. ευρώ ή 9,4%, επιβεβαιώνοντας τη σταθερή δυναμική του στις διεθνείς αγορές. Ανοδικά κινήθηκαν επίσης τα χημικά προϊόντα, με ενίσχυση 164,9 εκατ. ευρώ ή 2,7%, καθώς και τα διάφορα βιομηχανικά είδη, τα οποία αυξήθηκαν κατά 146,6 εκατ. ευρώ ή 4,0%. Θετική ήταν και η πορεία των ποτών και καπνών με αύξηση 107,2 εκατ. ευρώ ή 7,7%.

Στον αντίποδα, η συνολική εικόνα επηρεάστηκε καθοριστικά από την πτώση των πετρελαιοειδών, τα οποία υποχώρησαν κατά 2,22 δισ. ευρώ ή 14,9%, συμπαρασύροντας το συνολικό μέγεθος των εξαγωγών. Πτωτικά κινήθηκαν επίσης τα μηχανήματα και ο εξοπλισμός μεταφορών, οι πρώτες ύλες, τα βιομηχανικά προϊόντα και τα λίπη και έλαια. Η κατανομή αυτή αποτυπώνει μια πιο σύνθετη εξαγωγική βάση, με ισχυρή παρουσία της μεταποίησης και αυξανόμενη συμμετοχή προϊόντων υψηλότερης προστιθέμενης αξίας.

Περιθώρια

Παρά τη σαφή πρόοδο των τελευταίων ετών, η ελληνική μεταποίηση εξακολουθεί να υπολείπεται σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η συμμετοχή της στο ΑΕΠ παραμένει χαμηλότερη, το μέγεθος των επιχειρήσεων είναι περιορισμένο και η παραγωγικότητα χαμηλότερη σε σύγκριση με πιο ανεπτυγμένες βιομηχανικές οικονομίες. Η Ελλάδα δεν έχει μετατρέψει ακόμη τη μεταποίηση σε κυρίαρχο πυλώνα ανάπτυξης παρά τη βελτίωση της εξαγωγικής της επίδοσης. Η αντίφαση αυτή αποτυπώνεται και στον τρόπο με τον οποίο είναι δομημένες οι εξαγωγές. «Οι εξαγωγές είναι ισχυρές, αλλά είναι μικρές στο μέγεθος», σημειώνει ο Αλκιβιάδης Καλαμπόκης συνοψίζοντας την εικόνα. Οπως εξηγεί, ένα μεγάλο μέρος της εξαγωγικής δραστηριότητας συγκεντρώνεται σε περιορισμένο αριθμό επιχειρήσεων. «Το εξαγωγικό εμπόριο είναι συγκεντρωμένο σε λίγες και μεγάλες επιχειρήσεις», λέει, επισημαίνοντας ότι το γεγονός αυτό δημιουργεί ζητήματα διασποράς κινδύνου παρά τη συνολική ενίσχυση της βάσης. Την ίδια στιγμή, η συνολική αξία των εξαγωγών, αν και αυξημένη, παραμένει χαμηλή σε σχέση με το δυναμικό της οικονομίας. «Είμαστε γύρω στα 50 δισ. ευρώ - για μένα αυτό πρέπει να είναι η νέα βάση εκκίνησης», τονίζει ο ίδιος, προσθέτοντας ότι ο στόχος για την επόμενη φάση θα πρέπει να είναι σημαντικά υψηλότερος.

Το επόμενο στοίχημα

Βέβαια, η επόμενη φάση της ελληνικής εξωστρέφειας δεν θα κριθεί από το αν οι εξαγωγές θα κινηθούν λίγο υψηλότερα ή χαμηλότερα από τα σημερινά επίπεδα, αλλά από το πόσο ανθεκτικό είναι το μοντέλο που τις παράγει.

Η στρατηγική σημασία των νέων αγορών

Σε αυτό το περιβάλλον, νέες αγορές αποκτούν στρατηγική σημασία. Οι χώρες της Mercosur με πληθυσμό εκατοντάδων εκατομμυρίων και η Ινδία με πάνω από 1 δισεκατομμύριο καταναλωτές αποτελούν δυνητικά πεδία ανάπτυξης για τα ελληνικά προϊόντα. «Είναι μεγάλες ευκαιρίες», σημειώνει ο ίδιος, προσθέτοντας ότι η αξιοποίησή τους απαιτεί χρόνο, προσαρμογή και συστηματική προσπάθεια. Η επόμενη μέρα όμως δεν αφορά μόνο την αύξηση των εξαγωγών, αλλά τη διαφοροποίησή τους. Η διεύρυνση των αγορών, η μείωση της εξάρτησης από συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές και η ενίσχυση της παρουσίας σε νέες αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για τη θωράκιση της εξωστρέφειας. Οπως συνοψίζει ο Αλκιβιάδης Καλαμπόκης, «οι εξαγωγές είναι ισχυρές, αλλά μικρές στο μέγεθος». Και αυτή η φράση αποτυπώνει με ακρίβεια τη νέα πραγματικότητα: η Ελλάδα έχει αλλάξει επίπεδο. Το επόμενο βήμα είναι να το αποδείξει σε μεγαλύτερη κλίμακα.