Η μυστική αποστολή της CIA για να σωθούν οι αρχαίοι θησαυροί από τους Nαζί

Στο κεφάλαιο όπου περιγράφεται η προκαταρκτική στρατολόγηση Αμερικανών αρχαιολόγων για το «Greek Desk», ο συγγραφέας του άρτι εκδοθέντος δοκιμίου «The American School of Spies» Στέφαν Τάλτι γράφει: «Συνολικά, περίπου δύο δωδεκάδες κλασικιστές (σ.σ.: αρχαιολόγοι, ιστορικοί και φιλόλογοι με ειδίκευση στην Αρχαία Ελλάδα) αποδέχθηκαν την κλήση για κατάταξη. Το κίνητρο για πολλούς από αυτούς ήταν μια αίσθηση πατριωτισμού και “noblesse oblige” (σ.σ.: ευγενής υποχρέωση). Τότε, το 1942, ο κύκλος των Αμερικανών αρχαιολόγων δεν ήταν παρά ένας μικρός ερμητικός όμιλος. Το να αρνηθεί κάποιος να παλέψει για την Ελλάδα δεν συνεπαγόταν μόνο μια προδοσία για τη χώρα και το καθήκον, αλλά και της κοινωνικής του τάξης τρόπον τινά. Για τους κλασικιστές ήταν απολύτως ξεκάθαρο ότι τα αρχαιοελληνικά ερείπια και τα έργα τέχνης διέτρεχαν κίνδυνο διαρκώς, κάθε λεπτό που η Ελλάδα τελούσε υπό γερμανική κατοχή, μια ιεροσυλία που οι αρχαιολόγοι δεν μπορούσαν να αγνοήσουν εφόσον αφορούσε στο έργο της ζωής τους. Yστερα ήταν κι ο συμβολισμός: Η εικόνα της σβάστικας που ανέμιζε πάνω από την Ακρόπολη των Αθηνών προκαλούσε θλίψη πολύ περισσότερο από τη σβάστικα πάνω από τη Ρώμη ή τη Βαρσοβία. Η Ελλάδα δεν ήταν μόνο ομορφιά. Ηταν η δημοκρατία η ίδια σε μορφή χρυσαλλίδας».

Το «The American School of Spies» («Η Αμερικανική Σχολή των Κατασκόπων», εκδ. Dutton / Penguin Random House) του Στέφαν Τάλτι είναι η αναδιήγηση μιας ιστορίας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μιας ιστορίας που παραμένει συγκλονιστική και εντελώς παράδοξη καθώς εκτυλίσσεται γύρω από τη δράση μιας ομάδας Αμερικανών κατασκόπων που είχαν αναπτυχθεί στην Ελλάδα της Κατοχής και μοιράζονταν μία εξαιρετικά ασυνήθιστη ιδιότητα: ήταν όλοι αρχαιολόγοι με βαθιά γνώση της αρχαιοελληνικής ιστορίας. Μάλιστα, κάποιοι εξ αυτών είχαν εργαστεί σε ανασκαφές επί ελληνικού ή μικρασιατικού εδάφους, μιλούσαν ελληνικά απταίστως και ήταν ελληνολάτρες.

Θυμίζοντας αρκετά την ταινία του Τζορτζ Κλούνεϊ «Μνημείων Ανδρες», η οποία βασιζόταν σε μια πραγματική ιστορία και αναπαριστούσε τη δράση ενός λόχου Αμερικανών με ειδική αποστολή την ανάκτηση έργων τέχνης που είχαν κλαπεί από τους ναζί, το βιβλίο «The American School of Spies» φωτίζει μια διαφορετική πτυχή τού, λόγω πολέμου, συνδυασμού ανάμεσα στη μελέτη της πολιτιστικής κληρονομιάς και τη στρατιωτική δράση. Και αυτή η πτυχή είναι η κατασκοπεία, η συλλογή όσο το δυνατόν περισσότερων και με τη μέγιστη ακρίβεια πληροφοριών γύρω από τον εχθρό.

Διότι ,όπως αναδεικνύει ο Στέφαν Τάλτι, τα μέλη της ειδικής μονάδας με την κωδική ονομασία «Greek Desk» ήταν πρωτίστως κατάσκοποι και δευτερευόντως αρχαιολόγοι. Οπότε, υπ’ αυτό το πρίσμα είναι κάπως υπερ-ενθουσιώδης ο επεξηγηματικός υπότιτλος «Οι αρχαιολόγοι που πολέμησαν τους ναζί και έσωσαν τους θησαυρούς της Αρχαίας Ελλάδας». Διότι στην ουσία για τη διάσωση των ανεκτίμητων ελληνικών αρχαιοτήτων είχαν φροντίσει, σε πολύ μεγάλο και καθοριστικό βαθμό, οι ίδιοι οι Ελληνες.

Διανοούμενοι κατάσκοποι

H αρμόδια υπηρεσία που επιφορτίστηκε με τη συγκρότηση του μυστικού κατασκοπευτικού μηχανισμού «Greek Desk» ήταν ο πρόδρομος της CIA. Ονομαζόταν OSS (αρκτικόλεξο του Office of Strategic Services, Γραφείο Στρατηγικών Επιχειρήσεων), ιδρύθηκε το 1942 και λειτούργησε έως το 1945. Μετά το τέλος του πολέμου αντικαταστάθηκε από την Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών (Central Intelligence Agency).

Το OSS είχε μια προτίμηση στη στρατολόγηση ατόμων με πανεπιστημιακή παιδεία -ή και σταδιοδρομία- βάσει της πεποίθησης ότι η αμερικανική κατασκοπεία θα ήταν αποτελεσματική έναντι της γερμανικής αντικατασκοπείας μόνο εάν υιοθετούσε ανορθόδοξες μεθόδους. Για τις οποίες ιδανικοί ήταν, βάσει της ίδιας συλλογιστικής, ανορθόδοξοι χαρακτήρες.

Ιθύνων νους του OSS ήταν ο στρατηγός Γουίλιαμ Ντόνοβαν, πρώην δικηγόρος παρά τη Wall Street. Ιδρυσε επισήμως το OSS το 1942, δύο χρόνια αφότου ο πρόεδρος των ΗΠΑ Φράνκλιν Ρούζβελτ είχε αναθέσει στον Ντόνοβαν να δημιουργήσει ένα ισχυρό δίκτυο κατασκόπων επικεντρώνοντας στην Ευρώπη. Μεταξύ των άλλων πρωτοβουλιών που ανέλαβε προετοιμάζοντας το OSS, ο Ντόνοβαν ήρθε στην Ελλάδα. Συναντήθηκε με πολιτικούς, ταξίδεψε σε διάφορα σημεία της ενδοχώρας, συνεργάστηκε στενά με τον πρεσβευτή των ΗΠΑ στην Αθήνα, Λίνκολν ΜακΒέι, ο οποίος ετύγχανε -και όχι ακριβώς κατά σύμπτωση- αρχαιολόγος, μελετητής και ερωτευμένος, από κοινού με τη σύζυγό του, με τον ελληνικό πολιτισμό.

Στη διάρκεια της επίσκεψής του στην εμπόλεμη Ελλάδα, ο Ντόνοβαν συνάντησε έναν περιπετειώδη συμπατριώτη του ονόματι Ρόντνεϊ Γιανγκ. Μεταξύ πολλών άλλων, ο Γιανγκ ήταν αρχαιολόγος με ντοκτορά από το Πρίνστον, είχε συμμετάσχει σε ανασκαφές στην Αρχαία Αγορά των Αθηνών και όταν ξέσπασε ο πόλεμος έγινε ο πρώτος αλλοδαπός που έθεσε τον εαυτό του στην υπηρεσία του Ελληνικού Στρατού, όπου δεν έγινε δεκτός. Ομως, πείσμων και ξεροκέφαλος ων, στράφηκε στον Ερυθρό Σταυρό, όπου κατάφερε να γίνει οδηγός πολεμικού ασθενοφόρου στο μέτωπο. Ριψοκίνδυνος και εξαρτημένος από την αδρεναλίνη της πρώτης γραμμής, ο Γιανγκ τραυματίστηκε σοβαρά, αλλά επέζησε. Κάτι που βεβαίως εξυπηρέτησε θαυμάσια τον Ντόνοβαν, ο οποίος διέκρινε στον Γιανγκ τον ιδανικό διοικητή του «Greek Desk».

Η εμμονή του Χίτλερ

Ο πρεσβευτής ΜακΒέι, προτού καν κηρυχθεί επισήμως ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος, είχε λάβει εντολές από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ να μεριμνήσει για την προστασία της εν Αθήναις Αμερικανικής Αρχαιολογικής Σχολής. Αυτό μεταφράστηκε σε μια συντονισμένη προσπάθεια των Αμερικανών σε στενή συνεργασία με την Ελληνική Αρχαιολογική Εταιρεία, τους συναρμόδιους κρατικούς φορείς και κυρίως τους ανθρώπους των μουσείων για την προληπτική προστασία των αρχαιοτήτων.

«Ο Χίτλερ και η κουστωδία του είχαν εμμονή με την Αρχαία Ελλάδα και τα καλλιτεχνήματά της», γράφει ο Στέφαν Τάλτι στο «The American School of Spies». Εξηγώντας περαιτέρω ότι «ο Χίτλερ, ο οποίος είχε μαγευτεί από τον Δισκοβόλο του Μύρωνα, είχε αγοράσει ένα ρωμαϊκό αντίγραφο του χαμένου πρωτότυπου αριστουργήματος, το οποίο και εξέθετε σε μουσείο του Μονάχου. Πίστευε πως ο Αρειος πολιτισμός είχε γεννήσει τον αρχαιοελληνικό, ειδικά δε το απόγειό του, τον 5ο αιώνα π.Χ., όταν επί Περικλέους κτίστηκε η Ακρόπολη, με τον Παρθενώνα κ.ο.κ. Στο μανιφέστο “Ο Αγών μου”, ο Αδόλφος Χίτλερ έγραφε ότι υπάρχει φυλετική συγγένεια, σε ευθύγραμμη διαδοχή, ανάμεσα στους αρχαίους Ελληνες, τους Ρωμαίους και τους ναζί».

Το πρόβλημα με τη συγκεκριμένη πεποίθηση ήταν ότι υπήρχε αποκλειστικά και μόνο στο μυαλό και τα απωθημένα του Χίτλερ. Κάτι που, βεβαίως, ουδόλως πτόησε τους επιτελείς του. Αντιθέτως, όσο πιο αστήρικτη ήταν η θεωρία περί φυλετικής σύνδεσής τους με τους Αρχαίους Ελληνες, τόσο πιο λυσσασμένα επιχειρούσαν να σφετεριστούν την αρχαιοελληνική κληρονομιά. Και όχι μόνο θεωρητικά, αλλά και με καθαυτή τη λεηλασία μνημείων.

Στο «The American School of Spies» ο Τάλτι παραθέτει πλήθος περιστατικών κατά τα οποία Γερμανοί βαθμοφόροι εισέβαλαν σε μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους ανά την Ελλάδα και συμπεριφέρονταν, όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Αμερικανός συγγραφέας, «σαν να πήγαιναν για ψώνια». Παρότι υπήρχε άνωθεν και αυστηρή εντολή για σεβασμό των αρχαιοτήτων, οι ναζί δεν σταμάτησαν να υπεξαιρούν ό,τι μπορούσαν: από θραύσματα αγαλμάτων και κινητά σκεύη μέχρι ολόκληρα αγάλματα, τα οποία έστελναν είτε στη Γερμανία είτε στην Αυστρία.

«Θάψτε τα ξανά»

Ωστόσο, πέρα από τις ριψοκίνδυνες κατασκοπευτικές αποστολές και τις περιπλανήσεις των αρχαιολόγων-πρακτόρων του «Greek Desk» μεταξύ Αιγύπτου, Τουρκίας και Ελλάδας για την απόσπαση πολύτιμων πληροφοριών κάτω από τη μύτη των Γερμανών, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα θέματα που καλύπτει το βιβλίο «The American School of Spies» είναι οι απεγνωσμένες προσπάθειες που κατέβαλαν, συχνά με κίνδυνο να εκτελεστούν επιτόπου από τους ναζί, κάποιοι ταγμένοι στην αποστολή τους επιμελητές μουσειακών συλλογών στην Αθήνα, στην Κρήτη, στους Δελφούς κ.α.

Στις 11 Νοεμβρίου 1940 η διεύθυνση της Ελληνικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας εξέδωσε κατεπείγουσα εντολή προς άπαντες τους εμπλεκόμενους. Η διατύπωση ήταν διαφορετική, αλλά το νόημα ήταν «κρύψτε τις αρχαιότητες όσο καλύτερα γίνεται, σώστε όσες περισσότερες μπορείτε». Και πράγματι, όπως αποδίδεται με κινηματογραφικό ρυθμό στο «The American School of Spies», μέσα σε ελάχιστο διάστημα μουσεία ανά την Ελλάδα, ακόμη και το εμβληματικό Αρχαιολογικό της Αθήνας, έμειναν με άδειες αίθουσες. Τα περίφημα εκθέματα απλώς εξαφανίστηκαν. Κυριολεκτικώς τα είχε καταπιεί η γη, καθώς τα περίτεχνα μαρμάρινα πατώματα ανασκάφτηκαν, δημιουργήθηκαν ad hoc κατακόμβες και οι αρχαιότητες που κάποτε είχαν αναδυθεί από το χώμα καταδύθηκαν ξανά σε αυτό.

Στη νέα τους κατάχωση, βέβαια, είχαν ληφθεί όλα τα απαραίτητα μέτρα ώστε να περιτυλιχθούν με μονωτικά και αντιδιαβρωτικά υλικά, να εγκιβωτιστούν κ.ο.κ. Ομως, όπως επισημαίνει ο Στέφαν Τάλτι, οι υπεύθυνοι αυτής της απίστευτης αντίστροφης ανασκαφής των αρχαιοελληνικών θησαυρών δεν σταμάτησαν να αγωνιούν για τυχόν αλλοιώσεις από βακτήρια και μικροοργανισμούς του εδάφους, τα οποία θα μπορούσαν να καταστρέψουν τα μονάκριβα κειμήλια του έθνους. Είτε αλλοιώνοντας τους επιχρωματισμούς τους -όπου υπήρχαν τέτοιοι-, είτε κατατρώγοντας το μάρμαρο των γλυπτών.

Θα έλεγε κανείς ότι μία από τις εκπλήξεις του βιβλίου «The American School of Spies» είναι ότι οι παράλληλες ιστορίες των επιμελητών που ανέλαβαν τη διάσωση των αρχαιοτήτων αποδεικνύονται πιο συναρπαστικές ακόμη και από εκείνες των de facto πρωταγωνιστών, δηλαδή των αρχαιολόγων-κατασκόπων του «Greek Desk». Ιδιαίτερα στο πώς, με έναν κωμικοτραγικό τρόπο και παίζοντας κυριολεκτικά με τη φωτιά, οι υπεύθυνοι των μουσείων παρίσταναν τους ανήξερους -και τους ανήμπορους- κάθε φορά που κάποιος ναζί αξιωματικός διέταζε να του παρουσιάσουν τις κρυμμένες αρχαιότητες.

Αψογοι στον ρόλο του «δεν ξέρω, δεν είδα, δεν άκουσα» κ.λπ., οι Ελληνες curators κατόρθωσαν να αποκρύψουν από τους Γερμανούς κατακτητές ακόμη και τους καταλόγους των ξαναθαμμένων αρχαιοτήτων. Δεν πτοήθηκαν ποτέ και δεν υπέκυψαν σε απειλές, παρουσιάζοντας όλων των ειδών τις προφάσεις και τις δικαιολογίες έτσι ώστε οι Γερμανοί να απογοητευτούν, διαπιστώνοντας και οι ίδιοι ότι η ανάσυρση αγαλμάτων και αντικειμένων από τα έγκατα της ελληνικής γης ήταν κενή νοήματος - αν όχι ανέφικτη υπό τις δεδομένες συνθήκες. Υποτίθεται επειδή κανείς δεν ήξερε ακριβώς πού ήταν θαμμένο τι.

Η συμβολή του Greek Desk

Αν, λοιπόν, οι πραγματικοί ήρωες ήταν οι Ελληνες, οι οποίοι με τη βοήθεια Αμερικανών, Βρετανών κ.ά. αρχαιολόγων διέσωσαν τις αρχαιότητες, τότε γιατί το βιβλίο αποδίδει τιμή σε μια ομάδα ανθρώπων, όπως αναγράφεται στο εξώφυλλο: «Οι αρχαιολόγοι που πολέμησαν τους ναζί και έσωσαν τους θησαυρούς της Αρχαίας Ελλάδας»;

Κι όμως, έστω και εάν οι μεμονωμένες παρεμβάσεις τους δεν έχουν καταγραφεί, στα στελέχη του «Greek Desk», στους άφοβους άντρες και γυναίκες αυτής της μυστικής αποστολής, πιστώνεται μια κρίσιμης σημασίας συμβολή στην προφύλαξη της χώρας έναντι των καταστροφών που θα μπορούσαν να έχουν προξενήσει οι ναζί κατά τη φάση της αποχώρησής τους.

Στη μελέτη του ο Στέφαν Τάλτι παρακολουθεί βήμα προς βήμα την κατάστρωση και την εφαρμογή του «Σχεδίου Γιανγκ» και όλες τις μεθοδεύσεις προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι οι Γερμανοί δεν θα βομβάρδιζαν την Αθήνα, δεν θα κονιορτοποιούσαν την Ακρόπολη και δεν θα ισοπέδωναν τους αρχαιολογικούς χώρους και τα μουσεία... εν είδει σουβενίρ για το πέρασμά τους από τη χώρα που υποτίθεται ότι θαύμαζαν. Ετσι, μέσα από το «Σχέδιο Γιανγκ», το «The American School of Spies» αποτυπώνει τη στρατηγική του Ρόντνεϊ Γιανγκ, ενός ανθρώπου ο οποίος στη διάρκεια του πολέμου αφοσιώθηκε ολόψυχα στην κατασκοπεία, μετρώντας όμως τις ημέρες έως ότου τα πολυβόλα θα σιγούσαν και εκείνος θα επέστρεφε, επιτέλους, στον διανοητικό έρωτα της ζωής του, την Αρχαιολογία.

Κάτι που, τελικώς, ευτύχησε να ζήσει μεταπολεμικά ανασκάπτοντας το Γόρδιον, τη θρυλική πρωτεύουσα της Φρυγίας, στα βάθη της Τουρκίας. Εκεί όπου ο Γιανγκ μοιράστηκε την ανεπανάληπτη χαρά της ανακάλυψης αρχαιοτήτων με την παλιά και αξιόπιστη συνάδελφό του στο «Greek Desk», την αρχαιολόγο/νομισματολόγο Ντόροθι Κοξ. Μια γυναίκα που, κατά κοινή ομολογία, θεωρούνταν η πιο ικανή κατάσκοπος του OSS, αλλά που αμειβόταν λιγότερο από τους άνδρες για τις υπηρεσίες της.