Διατροφικές διαταραχές: Δύο γυναίκες μιλούν για τις αόρατες μάχες τους - Ειδικός εξηγεί πώς αντιμετωπίζονται

Μία ζυγαριά που αποτελεί μέτρο αξίας και ένα πιάτο που δημιουργεί ενοχές αντί για απόλαυση. Οι διατροφικές διαταραχές δεν αφορούν μία ακραία «μειοψηφία» ούτε έχουν πάντα ορατά σημάδια. Πολλές φορές κρύβονται πίσω από φαινομενικά «φυσιολογικές συμπεριφορές», από δίαιτες χωρίς τέλος και από μία καθημερινότητα στην οποία το σώμα επικρίνεται με σκληρό και άδικο τρόπο.

Οι Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής αποτελούν ένα από τα πιο σύνθετα ζητήματα ψυχικής υγείας της σύγχρονης εποχής. Παρότι συχνά συνδέονται με την εικόνα του σώματος και την εμφάνιση, στην πραγματικότητα πρόκειται για ψυχικές διαταραχές, που σχετίζονται με βαθύτερες συναισθηματικές διεργασίες.

Η ψυχολόγος, εκπαιδευόμενη ψυχαναλύτρια και επιστημονικά υπεύθυνη του Κέντρου Ημέρας της Ανάσα, Σταθοπούλου Ανδρονίκη Ρόζα, εξηγεί ότι η τροφή συχνά λειτουργεί ως μέσο έκφρασης συναισθημάτων και εσωτερικών συγκρούσεων και όχι απλώς ως βιολογική ανάγκη.

Όπως αναφέρει, ο όρος «διατροφικές διαταραχές» παραπέμπει μεν στη διατροφή, όμως στην ουσία πρόκειται για ψυχικές διαταραχές με πολύπλοκη αιτιολογία. Σήμερα συναντώνται συχνότερα τρεις βασικές μορφές: η διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας, η ψυχογενής βουλιμία και η ψυχογενής ανορεξία.

Στην πρώτη περίπτωση το άτομο καταναλώνει επανειλημμένα μεγάλες ποσότητες τροφής σε σύντομο χρονικό διάστημα, κάτι που συχνά οδηγεί σε σημαντική αύξηση βάρους.

Στη βουλιμία εμφανίζονται επίσης υπερφαγικά επεισόδια, τα οποία συνοδεύονται από αντισταθμιστικές συμπεριφορές, όπως αυτοπροκαλούμενος εμετός ή χρήση καθαρτικών.

Στην ανορεξία, αντίθετα, παρατηρείται έντονος περιορισμός της τροφής, πολύ χαμηλό σωματικό βάρος και έντονος φόβος πάχυνσης, ενώ συχνά το άτομο έχει διαστρεβλωμένη εικόνα του σώματός του. Είναι σημαντικό να αναφερθεί πώς η ψυχογενής ανορεξία θεωρείται μία από τις πιο επικίνδυνες ψυχικές διαταραχές, καθώς παρουσιάζει από τα υψηλότερα ποσοστά θνησιμότητας.

 «Μόνο όταν το σώμα μου βάραινε αρκετά, ηρεμούσε το μέσα μου»

Η Σήλια Σαρέσκου 26 χρονών παλεύει χρόνια με τη σχέση της με το φαγητό και με υπερφαγικά επεισόδια που κρύβουν πολύ ενοχή από πίσω. «Η σχέση μου με το φαγητό δεν ήταν ποτέ μια απλή σχέση με την τροφή. Από πολύ νωρίς συνδέθηκε με το συναίσθημα και με μια ανάγκη για πληρότητα που συχνά δεν μπορούσα να βρω αλλού» εξηγεί.
 
 Από τότε που θυμάται τον εαυτό της, το φαγητό είχε έναν τρόπο να τη μουδιάζει  και όπως λέει «μόνο όταν το σώμα μου βάραινε αρκετά, ηρεμούσε το μέσα μου, μέσα σε μια εσωτερική αστάθεια έγινε κάτι σταθερό, ένας εύκολος τρόπος να βρίσκω προσωρινή ανακούφιση όταν όλα έμοιαζαν δύσκολα».

 Οι διαταραχές αυτές εμφανίζονται, συχνότερα κατά την εφηβεία, μια περίοδο όπως περιγράφει η ψυχολόγος ιδιαίτερα ευάλωτη, λόγω των μεγάλων αλλαγών που βιώνει ο άνθρωπος σε ψυχοσυναισθηματικό, σωματικό και κοινωνικό επίπεδο. Οι νέες σχέσεις, οι φιλίες και τα πρώτα ερωτικά βιώματα μπορεί να φέρουν στην επιφάνεια εμπειρίες απόρριψης, ματαίωσης ή υποτίμησης. Σύμφωνα με την ειδικό, ο έφηβος συχνά εκφράζει τον θυμό ή την ανασφάλειά του, μέσω της τροφής, είτε με την άρνησή της, είτε με υπερβολική κατανάλωση, είτε ακόμη και με αυτοπροκαλούμενο εμετό.

Η Αναστασία Τσόκα, 26 ετών σήμερα, μίλησε για τη δική της εμπειρία με τα βουλιμικά επεισόδια, τα οποία όπως εξηγεί, ξεκίνησαν ήδη από την εφηβεία. Τότε άρχισε να γίνεται ολοένα και πιο εμμονική με το φαγητό και το βάρος της, ενώ η ανάγκη να χάσει ή να μην πάρει κιλά έγινε σταδιακά κεντρική σκέψη στην καθημερινότητά της.

 Η εμφάνιση των διατροφικών διαταραχών δεν οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα. Όπως επισημαίνει η κ. Σταθοπούλου, στη γένεσή τους συμβάλλουν βιολογικοί, ιδιοσυγκρασιακοί, συναισθηματικοί, οικογενειακοί και κοινωνικοί παράγοντες. Η σχέση του ανθρώπου με την τροφή ξεκινά ήδη από τη βρεφική ηλικία, όταν η τροφή συνδέεται με την αυτοσυντήρηση και την ικανοποίηση βασικών αναγκών. Σε αυτή τη φάση το παιδί σιγά σιγά βιώνει και τις πρώτες ματαιώσεις, οι οποίες μπορεί να δημιουργήσουν ένα αίσθημα συναισθηματικού ελλείμματος που αργότερα γιγαντώνεται και εκφράζεται μέσω της διατροφής. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο θυμός ή το άγχος «κολλά» στη διατροφή και εκφράζεται είτε με επιθετική κατανάλωση τροφής, είτε με επιθετική αποβολή της, μέσω εμετού.

Ένας άνθρωπος που βρίσκεται αντιμέτωπος με διατροφικές δυσκολίες βιώνει έντονα και πολλές φορές μη διαχειρίσιμα συναισθήματα. «Υπήρχαν φορές που δεν έτρωγα μέχρι να χορτάσω αλλά μέχρι να πονάω, μέχρι να μην μπορώ να κουνηθώ, μέχρι να έρθει εκείνο το μούδιασμα που σε προστατεύει από το να νιώσεις. Όταν το σώμα γεμίζει τόσο, το μυαλό σταματά για λίγο». Για τη Σήλια η παύση αυτή συνδεόταν με γνώριμα και ασφαλή συναισθήματα μέχρι που ακολουθούσε η ενοχή, ο θυμός, η ντροπή και όλο αυτό ήταν ένας φαύλος κύκλος.
 
«Μεγαλώνοντας, η σχέση μου με το φαγητό καθόρισε τη σχέση που είχα με το σώμα μου. Ένιωθα ότι κουβαλά βάρη που δεν είναι μόνο σωματικά και που δεν ήταν στον έλεγχο μου».
 
Παράλληλα, ένα από τα πιο επικίνδυνα στερεότυπα γύρω από τις διατροφικές διαταραχές σχετίζεται με την εξωτερική εμφάνιση. Στους άνδρες συχνά προβάλλεται ως ένα ιδανικό σώμα μυώδες και γυμνασμένο, ενώ στις γυναίκες ένα πολύ λεπτό και σφιχτό σώμα. Αυτή η υπερβολική έμφαση στην εξωτερική εικόνα οδηγεί σε μια επιφανειακή αντίληψη της ομορφιάς και της αξίας του ατόμου, αγνοώντας τις εσωτερικές του ποιότητες, αναφέρει η κ. Σταθοπούλου.

Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση αυτών των προτύπων παίζουν και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τα social media αναπαράγουν γρήγορα και μαζικά συγκεκριμένα πρότυπα σώματος και ομορφιάς, τα οποία συχνά είναι μη ρεαλιστικά. Τα τελευταία χρόνια έχουν εμφανιστεί ακόμη και διαδικτυακά φόρουμ που προωθούν την ανορεξία ως τρόπο ζωής, τα λεγόμενα «Anorexic Forums». Ωστόσο, όπως τονίζει η ψυχολόγος, αυτά τα μέσα δεν δημιουργούν από μόνα τους τη διαταραχή, αλλά επηρεάζουν περισσότερο άτομα που ήδη έχουν κάποια ευαλωτότητα ή προδιάθεση.

Η Αναστασία επιβεβαιώνει μέσα από τη δική της ιστορία πως οι συγκρίσεις με άλλα σώματα γύρω της, αλλά και η είσοδος στον κόσμο των social media, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ενίσχυση της ανασφάλειας για το σώμα και για την εικόνα της. Ωστόσο, όπως τονίζει η ίδια, η βουλιμία δεν είχε να κάνει μόνο με την εξωτερική εμφάνιση. «Δεν είναι απλώς θέμα επιφάνειας», λέει, εξηγώντας ότι τα επεισόδια συνδέονταν συχνά με μια βαθύτερη ανάγκη αυτοκαταστροφής και μια τιμωρητική στάση απέναντι στον εαυτό της. Για την ίδια, το φαγητό και η αποβολή του έγιναν για ένα διάστημα ένας τρόπος να διαχειρίζεται δύσκολα συναισθήματα, σε έναν κύκλο που, όπως περιγράφει, ήταν ιδιαίτερα επώδυνος τόσο σωματικά όσο και ψυχικά.

Σήμερα μπορεί και συζητάει ανοιχτά για το προσωπικό της βίωμα παρότι όπως υποστηρίζει ακόμη υπάρχει στίγμα γύρω από τις διατροφικές διαταραχές. Η σχέση της με το φαγητό έχει φτιάξει το τελευταίο διάστημα αλλά όπως λέει πρόκειται «για μια καθημερινή προσπάθεια» και μια υπενθύμιση ότι το σώμα μας είναι κομμάτι του εαυτού μας και είναι σημαντικό να το φροντίζουμε και να το αγκαλιάσουμε.
 
Τα σημάδια που μπορούν να ανησυχήσουν το περιβάλλον είναι αρκετά σύμφωνα με την κ.Σταθοπούλου. Ένα από τα πιο εμφανή είναι η έντονη απώλεια βάρους, αν και αυτό δεν συμβαίνει πάντα, ιδιαίτερα στην περίπτωση της βουλιμίας, όπου το βάρος μπορεί να παραμένει φυσιολογικό με ελάχιστες ή και καθόλου αυξομειώσεις, κάτι που καθιστά τη διαταραχή ύπουλη, αφού μπορεί να περάσει απαρατήρητη για μεγάλο χρονικό διάστημα. Άλλα ανησυχητικά σημάδια είναι η τριχόπτωση, οι ζαλάδες, η διακοπή της εμμήνου ρύσεως στα κορίτσια, το πρήξιμο στους σιελογόνους αδένες, μικρές εκδορές στα χέρια από επαναλαμβανόμενο εμετό, ένα σύμπτωμα που στην ιατρική βιβλιογραφία είναι γνωστό ως «Russell’s sign», καθώς και αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες, όπως η αποφυγή γευμάτων με άλλους ή η συστηματική επίσκεψη στην τουαλέτα, μετά το φαγητό. Επιπλέον, συχνά παρατηρούνται υπερβολική άσκηση, υπερδραστηριότητα και χαμηλή αυτοεκτίμηση.
 

Η αντιμετώπιση των διαταραχών πρόσληψης τροφής είναι σύνθετη και απαιτεί διεπιστημονική προσέγγιση. Η θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοθεραπεία, ιατρική παρακολούθηση, διατροφολογική συμβουλευτική και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ψυχιατρική παρακολούθηση. Υπάρχουν διάφορες θεραπευτικές προσεγγίσεις, όπως η γνωσιακή, η ψυχοδυναμική ή ψυχαναλυτική, η οικογενειακή θεραπεία, αλλά και θεραπευτικές πρακτικές, μέσω των τεχνών, όπως η εικαστική ψυχοθεραπεία και η χοροθεραπεία. Η επιλογή της κατάλληλης προσέγγισης γίνεται συνήθως σε συνεργασία μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε περίπτωσης.
 
Σε αυτή τη διαδικασία σημαντικός είναι και ο ρόλος της οικογένειας και των κοντινών ανθρώπων. Η ψυχολόγος τονίζει ότι το πιο σημαντικό είναι να ακούσουν πραγματικά τον άνθρωπο που πάσχει, χωρίς πίεση και χωρίς να προσπαθήσουν να του επιβάλουν λύσεις. Η υπερβολική αγωνία ή η πίεση μπορεί να αυξήσει το άγχος του πάσχοντα. Αντίθετα, η κατανόηση, η αποδοχή και η καθοδήγηση προς εξειδικευμένη βοήθεια αποτελούν ουσιαστική υποστήριξη.

Στην περίπτωση της Σήλιας, όπως εξηγεί η ίδια συνειδητοποίησε πως πολεμούσε το σώμα της σαν να ήταν ο μεγαλύτερος  εχθρός της. «Ήθελα να το διορθώσω, να το μικρύνω, να εξαφανίσω το βάρος από πάνω του σαν να ήταν κάτι ξένο το οποίο φταίει για όλα. Αυτό που τελικά με βοήθησε είναι σκέψη ότι, ό,τι κι αν συμβαίνει, αυτό είναι το σώμα μου και δεν είναι απέναντι μου αλλά μαζί μου». Στην πορεία αναζήτησε επαγγελματική βοήθεια και μέσω της ψυχοθεραπείας μετά από πολλά χρόνια που βρισκόταν σε αυτό το φαύλο κύκλο έχει κατορθώσει για πρώτη φορά να νιώθει πως δεν πολεμάει το σώμα της. «Είμαστε για πρώτη φορά στην ίδια πλευρά με το σώμα μου και ότι χρειαστεί να αλλάξει θα το λύσουμε σταδιακά μαζί».
 
Παρότι οι διαταραχές πρόσληψης τροφής έχουν συνδεθεί στο μυαλό πολλών με τις γυναίκες, τα στοιχεία δείχνουν ότι τα τελευταία χρόνια αυξάνεται και ο αριθμός των ανδρών που ζητούν βοήθεια. Στο Κέντρο Ημέρας ΑΝΑΣΑ περίπου το 90% των περιστατικών αφορά γυναίκες και το 10% άνδρες, ωστόσο παρατηρείται σταδιακή αύξηση των ανδρών που απευθύνονται για υποστήριξη. Στους άνδρες συχνά εμφανίζεται μια διαφορετική μορφή ανησυχίας για το σώμα, με έμφαση στην αύξηση της μυϊκής μάζας και τη συνεχή άσκηση, ενώ μπορεί να παρατηρηθεί και υπερβολική χρήση πρωτεϊνικών συμπληρωμάτων. Να σημειωθεί πως πάνω από 4.600 άνθρωποι έχουν λάβει θεραπεία από την ΑΝΑΣΑ, ενώ έχουν ζητήσει βοήθεια πάνω από 8.000 άτομα.
 
Τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μετά την πανδημία του COVID-19, έχει καταγραφεί σημαντική αύξηση των περιστατικών στο ΚΗ ΑΝΑΣΑ. Σύμφωνα με τα νεότερα στοιχεία του ΚΗ ΑΝΑΣΑ, οι διαταραχές εμφανίζονται όλο και πιο συχνά πλέον σε μικρότερες ηλικίες. Ο μικρότερος ωφελούμενος του ΚΗ ΑΝΑΣΑ είναι οχτώ χρόνων.  

Συγχρόνως καταγράφεται και αύξηση των περιστατικών στο ανδρικό φύλο. Ο εγκλεισμός, η κοινωνική απομόνωση, το άγχος και η απώλεια της καθημερινής ρουτίνας λειτούργησαν ως επιβαρυντικοί παράγοντες, εντείνοντας συναισθήματα θυμού, φόβου, ενοχής και ματαίωσης. Η πανδημία και ο εγκλεισμός φαίνεται ότι επιδείνωσαν τα προβλήματα που σχετίζονται με τη διατροφή.
 
 Όπως περιγράφει η κ. Σταθοπούλου, κατά τη διάρκεια της καραντίνας υπήρξαν περιπτώσεις οικογενειών που εμφάνισαν έντονο ανταγωνισμό γύρω από το φαγητό ανάμεσα στα μέλη τους και κάποιοι γονείς προσπάθησαν να ελέγξουν τη διατροφή των παιδιών τους με ακραίους τρόπους. Σε μία χαρακτηριστική περίπτωση, πατέρας κλείδωνε τα ντουλάπια της κουζίνας, ώστε να περιορίσει τα υπερφαγικά επεισόδια της κόρης του, γεγονός που τελικά αύξησε ακόμη περισσότερο το άγχος, την ένταση και τα αρνητικά συναισθήματα μέσα στο σπίτι.
 
Το Κέντρο Ημέρας ΑΝΑΣΑ λειτουργεί από το 2007 και παρέχει δωρεάν υπηρεσίες διάγνωσης, εξειδικευμένης ψυχοθεραπείας και διεπιστημονικής αντιμετώπισης των διαταραχών πρόσληψης τροφής. Παράλληλα προσφέρει συμβουλευτική υποστήριξη και ψυχοεκπαίδευση στις οικογένειες των πασχόντων, ενώ πραγματοποιεί δράσεις ενημέρωσης και πρόληψης σε σχολεία, πανεπιστήμια και σε χώρους υγείας στην ευρύτερη κοινότητα.
 
Όσοι αναγνωρίζουν ότι αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη σχέση τους με το φαγητό μπορούν να απευθυνθούν σε εξειδικευμένες δομές υποστήριξης, όπως το Κέντρο Ημέρας ΑΝΑΣΑ, το ΚΗ «Ελπιζώ», αλλά και σε νοσοκομειακές μονάδες που ασχολούνται με τις διαταραχές πρόσληψης τροφής, όπως το Αιγινήτειο Νοσοκομείο, το Σισμανόγλειο και το Αττικόν.
 
Παρά τη δυσκολία τους, οι διατροφικές διαταραχές μπορούν να αντιμετωπιστούν. Η ειδικός επισημαίνει ότι η πραγματική ανάρρωση είναι εφικτή, μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία, και στις περισσότερες περιπτώσεις απαιτείται μακροχρόνια ψυχοθεραπεία. Όπως εξηγεί η ψυχολόγος στη θεραπευτική διαδικασία είναι συχνό να εμφανίζεται αντίσταση από την πλευρά του ασθενούς. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, η κατάσταση μπορεί προσωρινά να επιδεινωθεί, πριν αρχίσει να βελτιώνεται, γεγονός που αποτελεί μέρος της θεραπευτικής πορείας.

Το μήνυμα που στέλνει η κ.Σταθοπούλου σε όσους παλεύουν σιωπηλά είναι απλό, αλλά ουσιαστικό: κανείς δεν είναι μόνος. Η αναγνώριση του προβλήματος και η αναζήτηση βοήθειας αποτελούν το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα προς τη θεραπεία και την αποκατάσταση της ψυχικής ισορροπίας.