Είδαμε το «Ρέκβιεμ για το Τέλος του Έρωτα», μία παράσταση-σφραγίδα για τη Λυρική

Ένας ανάποδος κώνος, που, σε πολλές αναπαραστάσεις, παίρνει τη μορφή της κλίμακας, είναι το σχήμα που ενέπνευσε την Κόλαση του Δάντη. Σε αυτό το ανάποδο σχήμα, χωρισμένο σε κύκλους, κυκλοφορούσαν, σύμφωνα με τον κορυφαίο ποιητή, οι ψυχές: ειδικά στο δεύτερο κύκλο της λαγνείας δέσποζε το τέρας του Μίνωα που ήταν υπεύθυνο για τις ποινές που αποδίδονταν στους κολασμένους: ανάλογα με το πόσες φορές τύλιγε την ουρά του οι ψυχές στροβιλίζονταν σε έναν τρομερό τυφώνα. Ψυχές και σάρκες λαβωμένες, πλήρωναν το μεγάλο τίμημα της επιθυμίας, καταδικασμένες να χτυπιούνται αενάως στους κύκλους, σαν το μύθο του Σισύφου που ήθελε τον ομώνυμο ήρωα να βιώνει διαρκώς το ίδιο μαρτύριο. Μια αντίστοιχη κλίμακα του μαρτυρίου φαίνεται να βίωναν οι χτυπημένοι από το Aids τις δεκαετίες του 80 και του 90 ως την πιο αδιανόητη τιμωρία για την ανάγκη του έρωτα, ως μια λακανική επιβεβαίωση της ερωτικής απόλαυσης και συνορεύει σχεδόν πάντα με τον θάνατο.

Αν, όμως, σε εκείνο το Ρέκβιεμ, που είχαν ανεβάσει ο Δημήτρης Παπαιωάννου με τον Γιώργο Κουμεντάκη τριάντα χρόνια πριν, ο βιωμένος πόνος έπαιρνε τη μορφή μιας δραματουργικά επεξεργασμένης διαμαρτυρίας, σήμερα αυτό το “Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα” που βλέπουμε στην κατακόκκινη σαν το αίμα αίθουσα της Λυρικής Σκηνής επαναφέρει την ίδια συνθήκη σε μεγάλη, όμως, κλίμακα: η μαύρη θεόρατη σκάλα, σαν εκείνη του Δάντη, μοιάζει να οδηγεί στο πουθενά, η θεία λειτουργία του πένθους μας ενέχει πλέον όλους, η ενός λεπτού σιγή που μας ζητάνε οι συντελεστές στο τέλος ενέχει ατελείωτες ώρες εσωτερικού πένθους, που δεν εκδηλώθηκαν ποτέ και έρχονται τώρα να εκραγούν σε μύχια σύμπαντα. Δεν είναι μόνο η επιβλητική μαύρη σκάλα με τα σώματα-ψυχές που κατρακυλάνε διαρκώς ή η εξαίσια αφαιρετική μουσική του Κουμεντάκη που μοιάζει να συνοδεύει τελετουργικά την πτώση-ούτε καν η επιβλητική αύρα του Κουρεντζή που δίνει τη ρομαντική διάσταση του μέγιστου μαρτυρίου: είναι η σκέψη ότι αυτή η περιπέτεια του θανάτου αφορά σχεδόν συνενοχικά μια ολόκληρη κοινότητα αλλά και τον καθένα μας χωριστά. Σε κάθε πτώση, χωράει, άλλωστε, το σκηνικό της ζωής μας.

“Ο χτύπος αυτός σημαίνει θάνατο. Τον άκουσα άλλη μια φορά πριν ως αγωνιζόμουν να θυμηθώ ένα,/μονάχα ένα,/μονάχα ένα πράγμα που φώναζε στον πυρετό μου για βοήθεια, βοήθεια”. Τότε η θύρα άνοιξε, μα κανείς Υιός/δεν μπήκε να ψιθυρίσει αυτό που έπρεπε να ξέρω” γράφει το ποιητικό λιμπρέτο του Δημήτριου Καπετανάκη, ο οποίος είχε (παρα)δώσει πριν πεθάνει από λευχαιμία, το δικό του μερτικό, στο Ρέκβιεμ. Η σωτηρία δεν θα έρθει, ο χτύπος του θανάτου θα ακουστεί και όλα στρέφονται πλέον στη μεγάλη τελετουργία: σαν έναν μυστικό δείπνο με παρόντες όλους τους εραστές. “Λάβετε, φάγετε, τούτο μου εστί το σώμα, το υπέρ υμών κλώμενον” και εμείς βλέπουμε ένα σώμα να στέκεται πάνω στην τράπεζα της επιθυμίας, έτοιμο να θυσιαστεί για πάντα. Ή μάλλον καλύτερα να γίνει μέρος αυτής της θείας λειτουργίας που έστηναν για χρόνια οι θνητοί που αγάπησαν, δόθηκαν και τώρα ξέρουν ότι ήρθε η σειρά τους. Ο πόνος δεν είναι πλέον ατομικός αλλά καθολικός, όπως και η διάσταση που δίνει στο έξτρα scale, σε αυτή την υπερβατική μετατόπιση στη δική του μουσική διεύθυνση ο Κουρεντζής: ένας νεο-ρομαντικός σε εξαίσια παράκρουση. Η μουσική είναι η θεία έμπνευση του, η πτώση η νέα κανονικότητα. Καμία Ανάσταση δεν θα έρθει ακριβώς γιατί όπως έγραφε ο Σαίξπηρ η κόλαση είναι άδεια και όλοι οι δαίμονες είναι εδώ. Όπως οι Απόστολοι μοιράζονταν το θείο σώμα στον μυστικό δείπνο-αυτό δεν συμβολίζει η θεία λειτουργία;-έτσι και οι άνθρωποι της κοινότητας κλαίνε μαζί: “οι αδελφές μου με βρέχανε με δάκρυα” γράφει ο Καπετανάκης και η αλήθεια είναι ότι πρώτη φορά βλέπουμε τον Παπαιωάννου τόσο πολιτικό-και τόσο πολύ ανθρώπινο.

Γι αυτό ακριβώς με “Το Ρέκβιεμ για το Τέλος του Έρωτα” θυμηθήκαμε ότι η εμμονή στο σώμα έχει θεία έμπνευση, όπως σε κάθε τέχνη που βάζει στη θέση του θεού τον άνθρωπο αφού μόνο ο δημιουργός δικαιούται-μονάχα αυτός-να επικοινωνεί με το θείο. Η Pieta στο τέλος με τον άνδρα στον θείο ρόλο να κρατάει στα χέρια τον νεκρό σώμα για να τον ακουμπήσει τελετουργικά στο τραπέζι και να κοινωνήσει από το αίμα του παραπέμπει σε αιώνες καλλιτεχνικής δημιουργίας και θνητής απόγνωσης. Το ίδιο και το γυμνό σώμα που κείται νεκρό, σαν αυτό ενός ήρωα, παραπέμποντας κατευθείαν στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη. Ο θάνατος και ο έρωτας είναι που σε κάνουν ταυτόχρονα απελπισμένο και δημιουργό, ήρωα και συνωμότη: τι πιο συγκλονιστικό από το τελετουργικό του θανάτου, αυτό που σαν τις αρχαίες τελετές εξαγνίζει το σώμα και αφού πει το αίμα του, φιλάει το νεκρό; Μετά από αυτό το τελετουργικό όλα τα σώματα θα πέσουν ένα ένα και ο γδούπος που θα ακούγεται από την πτώση θα φέρνει στο φως ταυτόχρονα τη λίστα των νεκρών του Ομήρου, τα δημοτικά άσματα, το πολυανδρίο (κοινό τάφο) με τους μαχητές και εραστές στη μάχη της Χαιρώνειας, τους άνδρες που αγαπήθηκαν και δεν πρόλαβαν καν να θρηνήσουν-ακόμα και τους πρόσφατους νεκρούς της πανδημίας.

Μετά από αυτό, όλοι έχουμε το δικό μας Ρέκβιεμ και η Λυρική Σκηνή μπορεί να είναι περήφανη που γέννησε το δικό της έργο-σφραγίδα για τα επόμενα. Το παρατεταμένο χειροκρότημα στο τέλος είναι απλώς η ελάχιστη πεποίθηση ότι αυτός ο θάνατος-σε αντίθεση με τους άλλους που συμβαίνουν στις διάφορες γωνιές του κόσμου και στην Αμερική-θα ακουστεί και θα αντηχήσει μέχρι τις διάφορες πόλεις, όπου αναμένεται να περιοδεύσει. Αναρίθμητα εύγε.