Παπάγος - Ζαχαριάδης: Δύο "ξένοι" στο Νταχάου

Μια φωτογραφία του εμφανώς καταβεβλημένου Στρατάρχη Παπάγου από το Νταχάου αποτέλεσε την αφορμή για το σημερινό μας άρθρο. Δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό ότι ο Παπάγος και άλλοι υψηλόβαθμοι Έλληνες αξιωματικοί που δεν δέχτηκαν να συνεργαστούν με τους ναζί βρέθηκαν, με το πρόσχημα μιας φιλικής, σύντομης συζήτησης με τους Γερμανούς, από την Ελλάδα σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Γερμανία.

Αντίθετα, κάποιοι άλλοι συνάδελφοί τους προτίμησαν τη συνεργασία με τους ναζί και στιγματίστηκαν ανεπανόρθωτα. Δυστυχώς πέρα από τον Τσολάκογλου, ανάμεσά τους ήταν και ο Χαράλαμπος Κατσιμήτρος, που, όπως έχω ακούσει κι από ανθρώπους που πολέμησαν στην Ήπειρο υπό τις διαταγές του ήταν αυτός που με την επιμονή του, για άμυνα στη γραμμή Ελαίας – Καλαμά, τα εξαιρετικά οχυρωματικά έργα, που είχαν ξεκινήσει πριν το 1939 και την πίστη για νίκη που μετέδιδε στους στρατιώτες, είχε ύψιστη συμβολή στην απόκρουση των Ιταλών και την επική αντεπίθεση των Ελλήνων στη Βόρειο Ήπειρο. Υπουργός της κυβέρνησης Τσολάκογλου, για λίγους μήνες, καταδικάστηκε ως δωσίλογος, αποφυλακίστηκε, αποκαταστάθηκε, αλλά πέθανε στο περιθώριο, με τη ρετσινιά του «δωσίλογου»...

Πώς βρέθηκε ο Αλέξανδρος Παπάγος στο Νταχάου;

Ο Γεώργιος Τσολάκογλου από τη στιγμή που έγινε πρωθυπουργός της δωσιλογικής κυβέρνησής του στοχοποίησε τους μεταξικούς αξιωματικούς, ανάμεσά τους και τον Αρχιστράτηγο του 1940-41 Αλέξανδρο Παπάγο. Με εντολή του Τσολάκογλου συντάχθηκε η «έκθεση Καθενιώτη». Βασική κατηγορία σε βάρος του Παπάγου ήταν ότι δεν εμπόδισε την κήρυξη πολέμου κατά του Άξονα, «τον οποίον (πόλεμον) άλλωστε χείριστα οργάνωσε»...

Αργότερα, ο Τσολάκογλου προσπάθησε να προσεγγίσει τον Παπάγο και να τον δελεάσει μέσω μιας τιμητικής σύνταξης, όμως ο Παπάγος αρνήθηκε κατηγορηματικά. Παρέμεινε σε αυστηρό κατ' οίκον περιορισμό μέχρι το 1943. Όταν η επιτήρηση χαλάρωσε, ο Παπάγος κάλεσε στο σπίτι του τους Στρατηγούς Ι. Πιτσίκα, Δ. Παπαδόπουλο, Π. Δέδε, Γ. Κοσμά, Μ. Δράκο και Κ. Μπακόπουλο. Όλοι πήγαν εκτός από τον Μ. Δράκο που αντιμετώπιζε προσωπικό πρόβλημα. Και αυτός όμως αργότερα υπέγραψε την ιδρυτική πράξη της οργάνωσης «Στρατιωτική Ιεραρχία». Σταδιακά άρχισαν να προσχωρούν σε αυτή και άλλοι αξιωματικοί. Όμως κάποιοι «κακοί Έλληνες», κατά τον Αντιστράτηγο Μπακόπουλο ενημέρωσαν τους Γερμανούς για τις κινήσεις των Στρατηγών.

Στις 16 Ιουλίου 1943, γύρω στις 5 π.μ., ο Παπάγος ξύπνησε από δυνατά χτυπήματα στην πόρτα και παρατεταμένα χτυπήματα του κουδουνιού στο σπίτι του. Η σύζυγός του άνοιξε. Στο κατώφλι βρισκόταν ένας Γερμανός αξιωματικός και δύο στρατιώτες. Ο αξιωματικός ζήτησε να δει αμέσως τον Παπάγο. Πραγματικά, σύντομα ο Παπάγος πήγε στην πόρτα, όπου ο Γερμανός του είπε ότι ο Στρατιωτικός Διοικητής Αθηνών Στρατηγός Σπάιντελ ήθελε να τον δει, για να του υποβάλει μερικές ερωτήσεις. Μάλιστα, τόνισε στον Παπάγο ότι δεν χρειάζεται να πάρει τίποτα μαζί του, καθώς σε μία ώρα θα επέστρεφε σπίτι του. Οι ναζί τον οδήγησαν με αυτοκίνητο σε μία έπαυλη στο Ψυχικό. Οδηγήθηκε σε μια μεγάλη αίθουσα όπου με έκπληξη αντίκρισε τους Αντιστράτηγους Μπακόπουλο, Κοσμά και Δέδε. Σύντομα έφτασε εκεί και ο Αντιστράτηγος Πιτσίκας. Στις 7 π.μ. τους ανακοινώθηκε ότι θα μεταβούν στη Θεσσαλονίκη, γιατί εκεί θα γίνει η ανάκρισή τους. Όλοι πλέον ήταν βέβαιοι ότι επόμενος προορισμός τους θα ήταν κάποιο στρατόπεδο συγκέντρωσης... Για τρεις μέρες στη Θεσσαλονίκη οι Στρατηγοί παρέμειναν κρατούμενοι χωρίς να τους ειπωθεί τίποτα.

Στις 3 π.μ. της τέταρτης μέρας, τους είπαν να ντυθούν και τους οδήγησαν στον σιδηροδρομικό σταθμό της συμπρωτεύουσας. Εκεί τους έκλεισαν σε ένα βαγόνι, με φρουρά 15 στρατιωτών και δύο υπαξιωματικών. Ο σταθμάρχης που αναγνώρισε τον Παπάγο, με πολλές προφυλάξεις τον πλησίασε και του είπε ότι τελικός προορισμός της αμαξοστοιχίας ήταν η Βιέννη. Τραγική ειρωνεία: την ίδια μέρα που ο Στρατηγός Μπαντόλιο ανέτρεπε τον Μουσολίνι και τον φυλάκιζε, πέντε σπουδαίοι Έλληνες στρατιωτικοί οδηγούνταν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης...

Η... περιοδεία των Ελλήνων Στρατηγών στα στρατόπεδα συγκέντρωσης

Αρχικά, οι Έλληνες Στρατηγοί οδηγήθηκαν στο Φλόσενμπουργκ και μετά από 4 ημέρες στον πύργο του Φόλκενμπεργκ. Εκεί έμειναν 8 μέρες. Έπειτα επέστρεψαν στο Φλόσενμπουργκ, όπου φυλακίστηκαν σε κελιά, με μόνιμη πλέον τη φρουρά των 15 ανδρών των SS και δύο αξιωματικών. Ακολούθησε μεταφορά τους στη Γερμανία. Κλείστηκαν διαδοχικά στα στρατόπεδα: Κένιχσταϊν, Σαξενχάουζεν, Οράνιενμπουργκ (απ' όπου και η φωτογραφία), Φλίσενμπουργκ, Νταχάου και Ντίντερντορφ. Από αυτό το στρατόπεδο τους απελευθέρωσαν οι Αμερικανοί.

Το οξύμωρο είναι ότι οι πέντε Έλληνες Στρατηγοί, όπως και επιφανείς ξένοι είχαν τον τίτλο του «επίτιμου κρατούμενου του Φίρερ»! Είχαν βέβαια κάποια «προνόμια», αλλά δεν έπαυαν να είναι αιχμάλωτοι. Ο Χίτλερ τους προόριζε ως ανταλλάγματα για δικούς του αιχμαλώτους. Για τη διαβίωσή τους υπάρχουν αναφορές και από ξένους, όπως ο Αυστριακός καγκελάριος Σούσνιγκ.

«Συνέβαιναν ασυνήθιστα πράγματα. Μια ημέρα εμφανίστηκε ξαφνικά σε ένα στενό δωμάτιο,σαν να ερχόταν από το πουθενά, ένας άνθρωπος με τριμμένη στολή ξένου στρατηγού και συστήθηκε ως ο Έλληνας αρχιστράτηγος-στρατηγός Παπάγος». Έτσι περιέγραψε κάποτε ο Αυστριακός Καγκελάριος Κουρτ Σούσνιγκ τη συνάντησή του με τον Παπάγο στο στρατόπεδο Σαξενχάουζεν.

Το «από το πουθενά» σημαίνει ότι ο Παπάγος ζούσε σχετικά απομονωμένος. Αυτό εξάγεται και από την περιγραφή ενός άλλου κρατουμένου, του Βρετανού αξιωματικού Τζίμι Τζέιμς. «Δίπλα από το στρατόπεδό μας ήταν ένα άλλο μικρότερο, όπου έμενε ο Παπάγος μαζί με τέσσερις Έλληνες στρατηγούς. Δεν τους βλέπαμε ποτέ». Ο λόγος για την απομόνωση δεν είναι γνωστός. Η ομάδα Παπάγου υπαγόταν κατευθείαν στον διοικητή του στρατοπέδου, ο οποίος την επισκεπτόταν τακτικά. «Ηταν σχετικά προνομιούχοι: μπορούσαν να παίζουν μπάλα, να φορούν στρατιωτικές στολές και να έχουν προσωπικό γιατρό», κατά τον Γκίντερ Μορς, διευθυντή του Ιστορικού Μουσείου Σαξενχάουζεν. Απελευθερώθηκαν από τους Αμερικανούς στις 4 Μαΐου 1945 και επέστρεψαν στην Ελλάδα στις 13 Μαΐου 1945.

Ο Ζαχαριάδης στο Νταχάου

Βέβαια, στο Νταχάου έμεινε ως αιχμάλωτος (;) και ο Γ.Γ. του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης, από τον Νοέμβριο του 1941 ως τον Μάιο του 1945. Έχουμε αναφερθεί εκτενώς στη διαμονή του Ζαχαριάδη στο Νταχάου σε άρθρο μας στις 25/10/2020. Επαναλαμβάνουμε λίγα στοιχεία και προσθέτουμε και καινούργια από το άρθρο αυτό. Στις 27 Απριλίου 1941, ο Ζαχαριάδης παραδόθηκε στην Γκεστάπο. Μεταφέρθηκε αρχικά στο Τατόι. Από εκεί αεροπορικώς στη Θεσσαλονίκη. Έπειτα στο Βελιγράδι και τελικά στη Βιέννη, στις φυλακές Λέζελ. Στις 30 Νοεμβρίου 1941 μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Νταχάου, στη Βαυαρία.

Σύμφωνα με στοιχεία που προέρχονται από το αρχείο του μουσείου στρατοπέδου Νταχάου (Gedenkstatte Dachau), ο Ν. Ζαχαριάδης έφτασε εκεί στις 30 Νοεμβρίου 1941. Ήταν ο δεύτερος Έλληνας που περνούσε την πύλη του στρατοπέδου, καθώς είχε προηγηθεί μια μεταγωγή στις 26 Μαΐου 1941. Στην προσωπική του καρτέλα, που φυλάσσεται ως σήμερα στο Νταχάου, αναγράφονται τα εξής: Ζαχαριάδης Νικόλαος (Zachariadis Nikolaos) / ημερομηνία γέννησης: 27/4/1903 στην Αδριανούπολη / διεύθυνση: Αθήνα, οδός Μαραθώνος 26/ αριθμός άφιξης: 28777 / αιτία σύλληψης: προληπτική κράτηση (Schutzhaft) / εθνικότητα: Έλληνας / ημερομηνία άφιξης: 30/11/1941 / ημερομηνία λήξης της κράτησης: befr(eit)Dachau, δηλαδή απελευθερώθηκε στο Νταχάου. Το 1942 δεν φαίνεται να μεταφέρθηκε στο Νταχάου κανένας Έλληνας. Αυτό έγινε μετά την ιταλική συνθηκολόγηση (Σεπτέμβριος 1943). Το 1943 μεταφέρθηκαν 359 Έλληνες όμηροι και πολιτικοί κρατούμενοι. Το 1944, 600 και τους πρώτους μήνες 134. Συνολικά 1.108 άτομα απ’ τους οποίους οι 518 ήταν Έλληνες Εβραίοι. 93 έχασαν τη ζωή τους στο Νταχάου, 260 μεταφέρθηκαν κατά διαστήματα σε άλλα στρατόπεδα, ενώ υπήρξαν και 47 που απολύθηκαν. Για τον Ζαχαριάδη στο Νταχάου μίλησε και η κυρία Φωτεινή Τομαή, στον Δημήτρη Δανίκα πριν λίγο καιρό.

Παραθέτουμε δύο χαρακτηριστικά αποσπάσματα.

«Ο Ζαχαριάδης, με καταγωγή από την Αδριανούπολη, καθολικός στο θρήσκευμα -το είδα στα γερμανικά αρχεία-, συλλαμβάνεται, κρατείται στο Νταχάου και έχει δικό του κατάλυμα, μονόκλινο. Του επιτρέπεται να έχει βιβλία Φυσικής, Γεωγραφίας, Ιστορίας και λεξικά. Τότε που όταν οι ναζί σε πιάνανε με ένα φύλλο δέντρου στο κρεβάτι σου, σε εκτελούσαν. Η δουλειά που έκανε μέσα στο στρατόπεδο ήταν να οδηγεί επικεφαλής, με στολή Βρετανού, τα τάγματα εργασίας έξω από το Νταχάου. Γιατί του φερόντουσαν έτσι; Για έναν λόγο: οι Γερμανοί -και ακόμα ισχύει αυτό- έχουν έναν σεβασμό στους ηγέτες. Ο Ζαχαριάδης ήταν ηγέτης τότε, και γι’ αυτό του φέρθηκαν όπως του φέρθηκαν. Δεν ήταν ότι τον είχαν για να τους καρφώνει τους άλλους, τον αντιμετώπιζαν με τον σεβασμό ενός ηγέτη.

Οτι ήταν ηγετική φυσιογνωμία, ότι έμενε μόνος του στο κελί του, ότι του επιτρεπόταν να έχει βιβλία. Δεν έλεγε ότι συνεργάστηκε μαζί τους, δεν νομίζω ότι θα έφτανε ως εκεί. Το μεγάλο θέμα του Ζαχαριάδη -που γελούσε και ο Στάλιν και έλεγε «αυτός ο πόλεμος είναι μία βλακεία» και άφηνε τον Εμφύλιο να εκτυλίσσεται παρά τη Συμφωνία της Γιάλτας- είναι ότι ακριβώς επειδή δεν είχε περγαμηνές αγωνιστικές, ήθελε μέσω του Εμφυλίου να τις αποκτήσει. Αλλά ήταν μία πραγματικά τραγική φιγούρα. Και αυτό φάνηκε αργότερα, τη δεκαετία του ’60, όταν ζητούσε απεγνωσμένα μέσω της πρεσβείας μας στη Μόσχα να του επιτραπεί να γυρίσει στην Ελλάδα και ας μείνει ισόβια στη φυλακή. Γιατί καταλάβαινε ότι ο κλοιός στένευε γύρω του στη Σοβιετία. Και πράγματι βρέθηκε νεκρός. Δεν αυτοκτόνησε.»

Ας δούμε όμως τι γράφει για τον Ζαχαριάδη ο Γερμανός συγγραφέας Christoph U. Schminck-Gustavus, στο βιβλίο του «ΝΤΑΧΑΟΥ: Έλληνες κρατούμενοι και ο Νίκος Ζαχαριάδης»:

«Για την κράτηση του Ζαχαριάδη στο Νταχάου κυκλοφορούσαν πάντα απίστευτες φήμες. Από τους πολιτικούς του εχθρούς διαδίδεται πως εκεί έγινε αμέσως συνεργάτης και διερμηνέας της ναζιστικής διοίκησης του στρατοπέδου. Η δουλειά του –έλεγαν– ήταν η καταγραφή των προσωπικών στοιχείων των νεοφερμένων στο στρατόπεδο Ελλήνων. Δεν κατέγραφε όμως μόνο τα ατομικά στοιχεία, αλλά και Εβραίους και συγγενείς τους, τους οποίους θα σημείωνε ξεχωριστά στο δελτίο των κρατουμένων.

Επίσης λεγόταν πως ο Ζαχαριάδης εργαζόταν στις ομάδες που αφαιρούσαν από τους κρατούμενους τα χρυσαφικά και τα χρυσά δόντια. Τα χρυσαφικά αφαιρούνταν αμέσως, ενώ τα χρυσά δόντια απλά καταγράφονταν. Αργότερα ο Ζαχαριάδης, πάντα σύμφωνα με τις ίδιες φήμες, ορίστηκε υπεύθυνος για την παράδοση εργαλείων εκτός του στρατοπέδου. Μπορούσε έτσι να κυκλοφορεί αφρούρητος έξω από το στρατόπεδο».

Εκείνος πάντως που ήταν έξαλλος με τον Ζαχαριάδη ήταν ο Μάρκος Βαφειάδης, ο οποίος μίλησε στον ίδιο συγγραφέα. Ας δούμε τι είπε λίγο πριν φύγει από τη ζωή για τη συνάντησή του με τον Ζαχαριάδη όταν αυτός επέστρεψε από το Νταχάου:

«Αργότερα, όταν ο Ζαχαριάδης γύρισε από το Νταχάου, τον γνώρισα από κοντά. Κάποτε μου είπε: “Να σου πω κάτι; Στο στρατόπεδο δεν ήταν καθόλου όπως νομίζεις. Οι Γερμανοί δεν έριχναν τους εύρωστους στα κρεματόρια, αλλά μόνο τους αδύναμους και τους άρρωστους, οι οποίοι δεν μπορούσαν πλέον να δουλέψουν”».

»Με κατέλαβε φρίκη και του είπα: “Σύντροφε Νίκο, τι λες εκεί; Ποιος έφταιγε για το γεγονός ότι οι άνθρωποι εξασθενούσαν και αρρώσταιναν και δεν μπορούσαν πλέον να δουλέψουν; Όταν ένας άνθρωπος τρέφεται σωστά, δεν αρρωσταίνει και δεν εξασθενεί, ακόμη και όταν κάνει βαριές δουλειές”. Αυτό ήταν το ένα.

«Μια άλλη φορά είπε: “Οι Γερμανοί έχουν έναν ανώτερο πολιτισμό! Και ξέρεις γιατί; Διότι έχουν μία εξαιρετικά ανεπτυγμένη επιστημονική στρατιωτική τεχνική!” Αυτό το είπε σ’ εμένα προσωπικά! Εγώ ο ίδιος το άκουσα από εκείνον! Αυτή την κουβέντα είπε. Και κάτι άλλο ακόμη, το οποίο είναι χαρακτηριστικό. Πολλοί από τους συντρόφους μας δολοφονήθηκαν εν ψυχρώ στην Κατοχή. Ακόμη και ο σύντροφος, ο οποίος του είχε κάνει την πρόταση την οποία απέρριψε να διαφύγει στα βουνά, ακόμη και αυτός θανατώθηκε!»"

Τέλος, ας δούμε τι είπε για τον Ζαχαριάδη ο συγκρατούμενός του στο Νταχάου, Κοσμάς Τζίφος. Αφού αναφέρει ότι οι συγκρατούμενοί του ήταν βέβαιοι ότι εξυπηρετούσε τους Γερμανούς και αδιαφορούσε γι' αυτούς και ότι σταματούσαν κάθε συζήτηση μόλις έμπαινε στον θάλαμο όπου κοιμόταν μαζί με τους άλλους κρατούμενους, συνεχίζει:

«Οι Γερμανοί βέβαια δεν χωράτευαν – συνεχίζει ο Τζίφος – αλλ’ όμως τότε φάνηκαν μαλακοί (ίσως επειδή έβλεπαν πως πλησιάζει το τέλος τους) και μας έδωσαν από μια κουραμάνα και δύο κονσέρβες κατ’ άτομο. Αυτά στα λέω φίλε μου για να τα ξέρεις – τονίζει ο Τζίφος – κι αν θες πέσ’ τα σ’ όλο τον κόσμο. Εγώ λέω την αλήθεια και δεν φοβάμαι τίποτα. Ξέρεις τι πράμα είναι να παίρνουμε με τα καμιόνια τους συντρόφους μας για τους φούρνους και αυτός (ο Ζαχαριάδης) να χασκογελά και να πίνει μπίρες με τους Γερμαναράδες! Δεν ξέρω τι θα πεις εσύ φίλε μου, εμείς πάντως οι συγκρατούμενοί του τον είχαμε (τον Ζαχαριάδη) για ρουφιάνο των Γερμανών! Πολλές φορές μάλιστα λέγαμε μεταξύ μας: «Ολόκληρο αρχηγό του ΚΚΕ και τον κρατάνε ζωντανό οι φασίστες; Κάποιο λάκκο θα ’χει η φάβα!»"

Επίλογος

Πολύς λόγος έχει γίνει για το ότι όταν επέστρεψε στην Ελλάδα έδινε την εντύπωση ενός καλοθρεμμένου ανθρώπου. Όπως γράφει όμως ο Schminck-Gustavus, αυτό δεν αποδεικνύει τίποτα, γιατί πολλοί κρατούμενοι σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, κατά τις εβδομάδες που μεσολαβούσαν από την απελευθέρωσή τους ως την επιστροφή στις πατρίδες τους πάχαιναν με αφύσικα γρήγορο ρυθμό. Βέβαια ο Ζαχαριάδης λίγο πριν φτάσουν οι Αμερικανοί στο Νταχάου, κατάφερε και έφυγε, άγνωστο πώς, για το Μόναχο. Στο στρατόπεδο ακούστηκε ότι "ο Ζαχαριάδης καταζητείται". Ίσως είχε βρεθεί κάτι επιβαρυντικό γι' αυτόν. Ήταν ο μόνος που κατάφερε να "δραπετεύσει", έστω και λίγο πριν την είσοδο των Αμερικανών στο Νταχάου, είπε ο Τζίφος.

Όταν επέστρεψε στο Νταχάου, είπε ότι εκεί είχε κάποιες συναντήσεις με άλλους κομμουνιστές. Την Πρωτομαγιά του 1945, όλοι οι κρατούμενοι στο Νταχάου ήταν ελεύθεροι. Ο Ζαχαριάδης έφυγε πρώτος. Με αεροπλάνο πήγε στο Παρίσι και με τη μεσολάβηση του ηγέτη του γαλλικού Κ.Κ. Maurice Thorez, με μεταγωγικό αεροσκάφος της RAF, έφτασε στην Ελευσίνα στις 29 Μαΐου 1945. Ο Β. Παπανίκος, γράφει ότι συναντήθηκε στην Ιταλία με τον ηγέτη του Κ.Κ. της γειτονικής χώρας Palmiro Togliatti. Τονίζει μάλιστα, ότι τόσο ο Thorez όσο και ο Togliatti του είπαν: «Προς Θεού, μην δημιουργήσετε καμία κατάσταση στη χώρα σας». Αυτό, του το είπε ο ίδιος ο Ζαχαριάδης.

Βέβαια, ο Ζαχαριάδης δεν άκουσε τους Τορέζ και Τολιάτι, με τα γνωστά, ολέθρια αποτελέσματα για τη χώρα…