Κριμαία 12 χρόνια μετά: Η χερσόνησος που από σύμβολο επιστροφής της μεγάλης Ρωσίας τείνει να μετατραπεί σε σημαντικό πρόβλημα για τον Πούτιν

Η κήρυξη κατάστασης έκτακτης ανάγκης στην Κριμαία είναι πέρα από την πιο πρόσφατη και μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις στον πόλεμο της Ουκρανίας τα τελευταία δύο τουλάχιστον χρόνια. Για πρώτη φορά με τέτοια ένταση από το 2014, η χερσόνησος που η Μόσχα παρουσίασε ως τετελεσμένο, ως ιστορική αποκατάσταση και ως μία από τις κορυφαίες νίκες του Βλαντίμιρ Πούτιν, αντιμετωπίζεται πλέον όχι ως ασφαλές ρωσικό έδαφος, αλλά ως εκτεθειμένη πολεμική ζώνη.

Οι συνεχείς ουκρανικές επιθέσεις με drones και πυραύλους έχουν αλλάξει τη ζωή στην Κριμαία σε βαθμό που μέχρι πριν από λίγο καιρό θα θεωρούνταν αδιανόητος. Πρατήρια χωρίς καύσιμα, απαγορεύσεις πωλήσεων, διακοπές ρεύματος, προβλήματα στην υδροδότηση, ακυρωμένες παιδικές κατασκηνώσεις, εκκενώσεις παιδιών και ουρές χιλιομέτρων στη γέφυρα που ενώνει τη χερσόνησο με τη ρωσική ενδοχώρα. Η εικόνα δεν θυμίζει πλέον τουριστικό προορισμό, αλλά περιοχή που προσπαθεί να προσαρμοστεί σε έναν πόλεμο ο οποίος μέχρι πρόσφατα έμοιαζε μακρινός για τους περισσότερους Ρώσους.


Η Ουκρανία δεν επιτίθεται μόνο σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις ή ενεργειακές υποδομές. Επιτίθεται στην αίσθηση κανονικότητας που το Κρεμλίνο προσπάθησε επί χρόνια αρχικά να οικοδομήσει και στη συνέχεια να διατηρήσει μέσα στη ρωσική κοινωνία. Από την αρχή της εισβολής στα Ουκρανικά εδάφη, ο Πούτιν επιδίωξε να κρατήσει τον πόλεμο μακριά από την καθημερινότητα των περισσότερων Ρώσων. Να είναι ένας πόλεμος που διεξάγεται στην Ουκρανία, από επαγγελματίες στρατιώτες, μισθοφόρους, επιστρατευμένους από περιφέρειες και όχι από τη μεσαία τάξη της Μόσχας ή τους παραθεριστές της Κριμαίας.

Αυτή η απόσταση μικραίνει. Τα ουκρανικά drones φτάνουν όλο και πιο βαθιά, οι επιθέσεις γίνονται μαζικότερες, οι ρωσικές αεράμυνες δοκιμάζονται σε πολλαπλά μέτωπα και η εικόνα ενός κράτους που μπορεί να προστατεύσει πλήρως τα εδάφη του περνά μία σημαντική και κυρίως παρατεταμένη κρίση. Όταν η Μόσχα ανακοινώνει εκατοντάδες καταρρίψεις drones μέσα σε μία νύχτα, επιχειρεί να δείξει αποτελεσματικότητα. Ταυτόχρονα, όμως, αποκαλύπτει και την κλίμακα του προβλήματος: η Ουκρανία μπορεί πλέον να παράγει και να εξαπολύει επιθέσεις τέτοιου όγκου ώστε να υποχρεώνει τη Ρωσία να αμύνεται σε βάθος, όχι μόνο στην πρώτη γραμμή.

Η Κριμαία έχει ξεχωριστή βαρύτητα. Δεν είναι απλώς κατεχόμενο ουκρανικό έδαφος. Για τον Πούτιν είναι σύμβολο. Η προσάρτησή της το 2014 υπήρξε το γεγονός που αναγέννησε το αφήγημα της ρωσικής ισχύος μετά την ταπείνωση της μετασοβιετικής δεκαετίας. Παρουσιάστηκε ως επιστροφή της Ιστορίας, ως διόρθωση αδικίας, ως απόδειξη ότι η Ρωσία μπορεί να αλλάζει σύνορα και να επιβάλλει τετελεσμένα. Γι’ αυτό και η αποσταθεροποίηση της Κριμαίας έχει μεγαλύτερη σημασία από μία ακόμη στρατιωτική επιχείρηση. Χτυπάει την καρδιά του πολιτικού μύθου του Πούτιν.

Η Ουκρανία φαίνεται να ακολουθεί μία στρατηγική σταδιακής απομόνωσης της χερσονήσου. Δεν χρειάζεται απαραίτητα να ανακαταλάβει άμεσα την Κριμαία για να δημιουργεί ζήτημα κόστους και αντοχής για την Μόσχα. Αρκεί να πλήττει τις γραμμές ανεφοδιασμού, να δυσκολεύει τη λειτουργία των βάσεων, να περιορίζει τον τουρισμό, να φθείρει την οικονομική δραστηριότητα και να μετατρέπει την κατοχή της περιοχής σε «βραχνά». Με άλλα λόγια, η Κριμαία από λάφυρο γίνεται βάρος.

Η εικόνα χιλιάδων αυτοκινήτων να εγκαταλείπουν τη χερσόνησο, ενώ ελάχιστοι περιμένουν να εισέλθουν, είναι από μόνη της αποκαλυπτική σε πολλά επίπεδα. Δείχνει ότι η εμπιστοσύνη των Ρώσων πολιτών στην ασφάλεια της περιοχής έχει κλονιστεί. Το ίδιο ισχύει και για την πτώση των τουριστικών κρατήσεων. Η Κριμαία, αγαπημένος καλοκαιρινός προορισμός για Ρώσους παραθεριστές, παύει να είναι τόπος διακοπών και γίνεται τόπος κινδύνου. Για ένα καθεστώς που επενδύει τόσο πολύ στη διαχείριση εικόνων, αυτή η μεταβολή είναι ιδιαιτέρως επώδυνη.

Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης δίνει στις τοπικές αρχές μεγαλύτερη ευχέρεια κινήσεων: συντονισμό εκκενώσεων, ταχύτερη δαπάνη κονδυλίων, παράκαμψη χρονοβόρων διαδικασιών. Οι ρωσικά διορισμένες αρχές έσπευσαν να διαβεβαιώσουν ότι δεν θα υπάρξουν περιορισμοί για τους πολίτες, όπως απαγόρευση κυκλοφορίας. Αλλά η ίδια η ανάγκη καθησυχασμού δείχνει το μέγεθος της ανησυχίας. Όταν μια κυβέρνηση δηλώνει ότι δεν θα περιορίσει την καθημερινότητα, στην πραγματικότητα αναγνωρίζει ότι η καθημερινότητα έχει ήδη αλλάξει.

Για το Κίεβο, οι επιθέσεις αυτές έχουν διπλή σημασία. Στρατιωτικά, πλήττουν ρωσικές δυνατότητες, γραμμές ανεφοδιασμού και υποδομές που στηρίζουν τις επιχειρήσεις στη Μαύρη Θάλασσα και στο νότιο μέτωπο. Πολιτικά, μεταφέρουν το κόστος του πολέμου στο εσωτερικό της ρωσικής εμπειρίας. Η ουκρανική ηγεσία γνωρίζει ότι δεν μπορεί να αντιγράψει τη ρωσική ισχύ σε βαλλιστικούς πυραύλους ή μαζικές επιθέσεις μεγάλης καταστροφικής ισχύος. Μπορεί όμως να επενδύσει στην ασυμμετρία: πολλά drones, μεγάλη ακτίνα δράσης, συχνά χτυπήματα, πίεση σε υποδομές, διαρκής αβεβαιότητα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ουκρανία έχει αντιστρέψει τον συσχετισμό. Η Ρωσία εξακολουθεί να υπερέχει σημαντικά σε βαλλιστικούς πυραύλους, οι οποίοι προκαλούν πολύ μεγαλύτερη καταστροφή και είναι πολύ δυσκολότερο να αναχαιτιστούν. Οι ρωσικές επιθέσεις έχουν πλήξει βαριά το ουκρανικό ενεργειακό δίκτυο, ειδικά μέσα στον χειμώνα, και έχουν επανειλημμένα υπερφορτώσει τις ουκρανικές αεράμυνες. Το Κίεβο γνωρίζει ότι η επιτυχία των drones δεν αρκεί από μόνη της για να ισοφαρίσει αυτή την ανισορροπία. Γι’ αυτό και η προσπάθεια ανάπτυξης ουκρανικών βαλλιστικών δυνατοτήτων αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία.

Ωστόσο, το πολιτικό αποτέλεσμα των ουκρανικών επιθέσεων είναι ήδη ορατό. Η ρωσική κοινωνία, όσο ελεγχόμενη κι αν είναι από την κρατική προπαγάνδα, βλέπει ότι ο πόλεμος δεν είναι πια απολύτως εξωτερικός. Οι επιθέσεις στην περιοχή της Μόσχας, η αναστολή πτήσεων στα διεθνή αεροδρόμια, οι ζημιές σε διυλιστήρια, οι τραυματισμοί και οι θάνατοι αμάχων δημιουργούν ένα αίσθημα ευαλωτότητας.

Η πτώση της δημοτικότητας του Ρώσου προέδρου, ακόμη και σε μετρήσεις που συνδέονται με κρατικά ή φιλοκυβερνητικά περιβάλλοντα, πρέπει να διαβαστεί υπό αυτό το πρίσμα. Δεν σημαίνει ότι απειλείται άμεσα η εξουσία του. Σημαίνει όμως ότι το κοινωνικό συμβόλαιο του πολέμου γίνεται πιο εύθραυστο. Όσο ο πόλεμος έφερνε κατακτήσεις, εδαφικά τετελεσμένα και περιορισμένες επιπτώσεις στην καθημερινότητα, μπορούσε να παρουσιαστεί ως ελεγχόμενη επιχείρηση. Όσο οι επιπτώσεις περνούν τα ρωσικά σύνορα, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να διατηρηθεί η ίδια εικόνα.

Η αντίδραση του Πούτιν μέχρι στιγμής είναι χαμηλών τόνων. Επιχειρεί να μειώσει τη σημασία των χτυπημάτων, παρουσιάζοντάς τα ως προσπάθεια της Ουκρανίας να ταράξει τη ρωσική κοινωνία. Αλλά ακριβώς αυτό είναι το πρόβλημα: η Ουκρανία το πετυχαίνει. Όχι με μία αποφασιστική στρατιωτική ανατροπή, αλλά με τη συσσώρευση πίεσης. Κάθε επίθεση που κλείνει αεροδρόμια, διακόπτει το ρεύμα, αδειάζει πρατήρια ή ακυρώνει διακοπές λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η Ρωσία δεν ελέγχει πλήρως τους όρους του πολέμου που ξεκίνησε. Η ανταλλαγή αιχμαλώτων που πραγματοποιήθηκε την ίδια ημέρα, με τη συμμετοχή 320 στρατιωτών, δείχνει ότι ακόμη και μέσα σε αυτή την κλιμάκωση υπάρχουν κανάλια πρακτικής συνεννόησης. Δεν αλλάζει όμως τη μεγάλη εικόνα. Ο πόλεμος εισέρχεται σε φάση όπου η τεχνολογική προσαρμογή, η παραγωγή drones, η ανθεκτικότητα των αεραμυνών και η ικανότητα πλήγματος σε βάθος έχουν αποκτήσει καθοριστική σημασία. Η πρώτη γραμμή παραμένει κρίσιμη, αλλά δεν είναι πια το μόνο πεδίο.

Η Κριμαία είναι το πιο συμβολικό σημείο αυτής της νέας φάσης. Η Μόσχα την πήρε σχεδόν αναίμακτα το 2014 και την ενσωμάτωσε στο εθνικό της αφήγημα. Δώδεκα χρόνια αργότερα, η ίδια περιοχή αποδεικνύει πόσο δύσκολο είναι να κρατήσεις ένα τετελεσμένο όταν ο αντίπαλος αποκτά μέσα να το αμφισβητεί καθημερινά. Η Ουκρανία μπορεί να μην έχει σήμερα τη δυνατότητα να μπει στρατιωτικά στη Σεβαστούπολη. Μπορεί όμως να κάνει τη Σεβαστούπολη να ζει υπό πίεση.

Αυτό είναι το μήνυμα πίσω από την κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Η Κριμαία δεν είναι πλέον το τρόπαιο ενός παλιού θριάμβου. Είναι ενεργό μέτωπο, πολιτικό τραύμα και επιχειρησιακό βάρος. Για τον Πούτιν, η πρόκληση δεν είναι μόνο να την κρατήσει. Είναι να πείσει τους Ρώσους ότι εξακολουθεί να μπορεί να την προστατεύσει. Και όσο οι ουκρανικές επιθέσεις πολλαπλασιάζονται, αυτή η υπόσχεση γίνεται όλο και πιο δύσκολη.