Richard Avedon: Η αλήθεια πίσω από το βλέμμα

Με την έκθεση «Richard Avedon: Immortal» στο Μουσείο Καλών Τεχνών του Μόντρεαλ, η chief curator Μαίρη Ντέιλι Ντεμαρέ επιχειρεί κάτι περισσότερο από μια αναδρομή. Οι μεγάλες εκτυπώσεις σε υποδέχονται πριν ακόμη προλάβεις να τις διαβάσεις. Το λευκό φόντο, σήμα κατατεθέν του Αμερικανού φωτογράφου, δεν θα μπορούσε να λείπει. «Το λευκό για τον Ρίτσαρντ Αβεντον ήταν ένας τρόπος να αφαιρέσει κάθε άλλοθι», λέει η Ντεμαρέ. «Δεν υπάρχει σκηνικό για να κρυφτείς. Δεν υπάρχει αφήγηση που να σε προστατεύει. Υπάρχει μόνο το βλέμμα του».

Η ίδια μιλά για τον δημιουργό με θαυμασμό, αλλά και διανοητική απόσταση. Δεν τον αντιμετωπίζει ως μύθο της μόδας, ούτε ως τον άνθρωπο που καθόρισε το οπτικό λεξιλόγιο του 20ού αιώνα. Τον βλέπει ως έναν καλλιτέχνη που αμφισβητούσε διαρκώς το ίδιο του το μέσο. «Ηξερε ότι η φωτογραφία είναι κατασκευή», σημειώνει. «Και ακριβώς γι’ αυτό προσπαθούσε να φτάσει σε κάτι που να μοιάζει απροετοίμαστο. Σε μια στιγμή αλήθειας μέσα στην κατασκευή».

Η έκθεση ακολουθεί τη διαδρομή του από τις εκθαμβωτικές εικόνες υψηλής ραπτικής της δεκαετίας του ’50 μέχρι τα ωμά πορτρέτα της σειράς «In the American West». Στις πρώτες, η κίνηση, η κομψότητα και το θεατρικό στοιχείο κυριαρχούν. Στις δεύτερες, το βλέμμα είναι σχεδόν αμείλικτο. «Ο Αβεντον ζούσε μέσα στις αντιφάσεις», λέει η Ντεμαρέ. «Μπορούσε να φωτογραφίζει τη λάμψη και την εξουσία, αλλά αυτό που τον ενδιέφερε πραγματικά ήταν η ρωγμή. Το σημείο όπου η εικόνα παύει να είναι ρόλος και γίνεται αποκάλυψη».

Στα πορτρέτα των διάσημων -πολιτικές και καλλιτεχνικές προσωπικότητες- υπάρχει πάντα μια στιγμή όπου η σκηνοθεσία υποχωρεί. «Συχνά τον ενδιέφερε η παύση ανάμεσα στις λήψεις. Η στιγμή που το πρόσωπο κουράζεται να υποδύεται τον εαυτό του». Αυτή η ευθραυστότητα, που τότε ίσως ξένιζε, σήμερα μοιάζει απολύτως επίκαιρη. Σε μια εποχή όπου η αυτο-αναπαράσταση είναι συνεχής και ελεγχόμενη, το έργο του Αβεντον, ο οποίος έφυγε από τη ζωή το 2004, λειτουργεί σχεδόν σαν αντίδοτο. «Φωτογραφιζόμαστε ασταμάτητα», παρατηρεί η Ντεμαρέ. «Αλλά σπάνια επιτρέπουμε στον αληθινό εαυτό μας να φανεί. Ο Αβεντον μάς υπενθυμίζει ότι το πορτρέτο είναι σχέση. Είναι μια διαπραγμάτευση ευαλωτότητας».

Ιδιαίτερη θέση στην έκθεση κατέχει η σειρά «In the American West». Αγρότες, εργάτες, περιπλανώμενοι, στέκονται στο λευκό φόντο χωρίς σκηνικά. Το αποτέλεσμα είναι σχεδόν εξομολογητικό. «Δεν υπήρχε ιεραρχία. Εδινε την ίδια ένταση σε μια γυναίκα με φόρεμα υψηλής ραπτικής και σε έναν εργάτη εργοστασίου. Αυτή η ισότητα στο βλέμμα είναι βαθιά δημοκρατική». Η επιμελήτρια παραδέχεται ότι η σχέση της με το έργο του εξελίχθηκε όσο προετοίμαζε την έκθεση. «Στην αρχή με εντυπωσίαζε η τεχνική του ακρίβεια. Μετά άρχισα να νιώθω τη σκληρότητα. Και τελικά, μια απροσδόκητη τρυφερότητα. Κάθε φορά βλέπεις κάτι καινούριο». Ισως εκεί να βρίσκεται και η ουσία του τίτλου «Immortal». Οχι απλώς στη διαχρονικότητα, αλλά στην ικανότητα των εικόνων του να παράγουν συνεχώς νέα ερωτήματα. Η Ντεμαρέ δεν αποφεύγει τις αμφισημίες. «Η φωτογραφία μπορεί να είναι πράξη εξουσίας», λέει. «Το ερώτημα είναι πώς χρησιμοποιείς αυτή τη δύναμη. Στην καλύτερη εκδοχή του, ο Αβεντον τη χρησιμοποιούσε για να πλησιάσει, όχι για να επιβληθεί».

Πολλά περισσότερα από μια νοσταλγική αναδρομή, η έκθεση αυτή είναι μια υπενθύμιση ότι η εικόνα δεν είναι ποτέ αθώα και ότι το βλέμμα είναι πράξη. «Η φωτογραφία του Αβεντον δεν υπόσχεται παρηγοριά, υπόσχεται ένταση. Και αυτή η ένταση -η δυνατότητα να νιώσεις ταυτόχρονα θαυμασμό και αμηχανία- είναι η μοναδική του δύναμη», καταλήγει η Ντεμαρέ.

Κοιτάζοντας τα πορτρέτα του σήμερα, γίνεται σαφές ότι ο Αβεντον δεν φωτογράφιζε απλώς ανθρώπους. Φωτογράφιζε τη στιγμή πριν πέσει η μάσκα. Και ίσως εκεί, σε αυτή τη λεπτή παύση ανάμεσα στη δημόσια εικόνα και την ιδιωτική αλήθεια, να βρίσκεται η αθανασία.