Η επίπλαστη ενότητα που προβάλει το Ιράν με την κηδεία του Χαμενεΐ: Οι βαθιές διαιρέσεις των ηγετών και η μάχη για την εύνοια του Μοτζτάμπα

Η μαζική συγκέντρωση των πολιτικών ηγετών και των ανώτατων στρατιωτικών διοικητών του Ιράν κατά την πρώτη ημέρα της - διάρκειας περίπου μιας εβδομάδας και εντυπωσιακά οργανωμένης - κηδείας του Αλί Χαμενεΐ, προκειμένου να αποτίσουν φόρο τιμής στον πρώην θρησκευτικό ηγέτη της χώρας, που σκοτώθηκε την πρώτη μέρα του πολέμου στη διάρκεια κοινής αμερικανοϊσραηλινής επίθεσης στην Τεχεράνη, είχε σαν στόχο να στείλει ένα μήνυμα δύναμης, αντοχής και ενότητας στη Δύση και στους γείτονες του Κόλπου.

Υπό τους ήχους ύμνων που παιάνιζαν στρατιωτικές μπάντες, αξιωματούχοι που δεν είχαν εμφανιστεί μαζί δημοσίως από την έναρξη του πολέμου, περίπου τέσσερις μήνες νωρίτερα, περπάτησαν δίπλα δίπλα: ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, ο πρόεδρος του Κοινοβουλίου Γκαλιμπάφ, ο επικεφαλής της Δικαιοσύνης Ραχίμι και κορυφαίοι στρατηγοί των Φρουρών της Επανάστασης, με προεξάρχοντα τον αρχηγό της οντότητας, Βαχίντι.

Η πιο χαρακτηριστική απουσία ήταν μια: εκείνη του Αγιατολάχ Μοτζταμπά Χαμενεΐ, ο οποίος διαδέχθηκε τον πατέρα του ως νέος ανώτατος ηγέτης και δεν έχει εμφανιστεί δημοσίως από τότε που ανέλαβε τα καθήκοντά του τον Μάρτιο.

Ανοιχτές συγκρούσεις, δημόσιες αντιπαραθέσεις

Η τελετή πρόσφερε μια προσωρινή ανάπαυλα από τις εβδομάδες και τις ημέρες που προηγήθηκαν της κηδείας, κατά τις οποίες ανώτατοι Ιρανοί αξιωματούχοι και εξέχουσες πολιτικές προσωπικότητες συγκρούονταν ανοιχτά και με σφοδρότητα για τις διαπραγματεύσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αντάλλασσαν κατηγορίες περί αυταπάτης, προδοσίας, σχεδίων πραξικοπήματος, αλλά και ανυπακοής και χειραγώγησης του νέου ανώτατου ηγέτη.

«Περιφρονώ αυτή την εποχή όπου σκοτώνουν τον ηγέτη μας και μετά μιλάμε για ειρήνη με τις Ηνωμένες Πολιτείες», είχε πει πρόσφατα σε συγκέντρωση στην Τεχεράνη ο γνωστός σκληροπυρηνικός στρατηγικός αναλυτής Χασάν Ραχιμπούρ-Αζγκαντί, ο οποίος αντί για διαπραγματεύσεις, ζήτησε εκδίκηση.

Ο νέος Αγιατολάχ Χαμενεΐ προσπάθησε να κατευνάσει την αναταραχή εκδίδοντας μια προσεκτικά διατυπωμένη γραπτή ανακοίνωση (αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο κάνει αισθητή την παρουσία - απουσία του) για τη συμφωνία με τις ΗΠΑ, σε μια κίνηση που τελικά όξυνε ακόμη περισσότερο την κατάσταση: οι σκληροπυρηνικοί υποστηρικτές του έβγαιναν στους δρόμους τα βράδια, φωνάζοντας ότι θα υποχωρήσουν μόνο αν ο ανώτατος ηγέτης εμφανιστεί δημοσίως ή δημοσιοποιήσει ένα ηχητικό μήνυμα με τη δική του φωνή.

Μέχρι στιγμής δεν έχει κάνει τίποτα από τα δύο.

Παραμένει ακόμη ασαφές εάν ο 56χρονος θα εμφανιστεί σε κάποια από τις τελετές της κηδείας του πατέρα του μέχρι την Πέμπτη, οπότε και η σορός θα καταλήξει στη Μασχάντ. Μάλιστα, απουσίαζε ακόμη και από την επιμνημόσυνη τελετή της Τετάρτης στην Τεχεράνη για τη σύζυγό του, η οποία σκοτώθηκε μαζί με τον έφηβο γιο τους και άλλους συγγενείς την πρώτη ημέρα του πολέμου, όταν ισραηλινές και αμερικανικές δυνάμεις βομβάρδισαν το οικογενειακό συγκρότημα το πρωί του Σαββάτου 28 Φεβρουαρίου.

Παρόλα αυτά, οι διοργανωτές της κηδείας επιχείρησαν να παρουσιάσουν τις τελετές τόσο ως αποχαιρετισμό στον πατέρα όσο και ως δήλωση πίστης στον γιο του.

Δύο μέλη των Φρουρών της Επανάστασης και ένα πρόσωπο που συμμετείχε στον σχεδιασμό της κηδείας ανέφεραν σε συνεντεύξεις σε τοπικά μέσα ότι ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ έχει ενημερώσει αξιωματούχους πως επιθυμεί να παραστεί. Σύμφωνα με τους ίδιους, θα ήθελε να βρεθεί στην τελετή ταφής στο σιιτικό τέμενος του Ιμάμη Ρεζά, στη Μασχάντ, που έχει προγραμματιστεί για τις 9 Ιουλίου, και να απαγγείλει την προσευχή των νεκρών πάνω από τη σορό του πατέρα του.

Στην πρώτη δημόσια δήλωσή του μετά την ανάληψη της εξουσίας τον Μάρτιο, ο Μοτζτάμπα είχε αναφέρει ότι είχε δει τη σορό του πατέρα του.

Σχολιάζοντας την επιθυμία του νέου ηγέτη της χώρας να βρεθεί στην κηδεία του Αλί Χαμενεΐ, Ιρανοί που μίλησαν υπό καθεστώς ανωνυμίας στους New York Times ανέφεραν ότι οι υπηρεσίες ασφαλείας έχουν μέχρι στιγμής απορρίψει την ιδέα της παρουσίας του, λόγω φόβων πως το Ισραήλ θα μπορούσε να επιχειρήσει να τον δολοφονήσει στην τελετή ή να παρακολουθήσει τις κινήσεις του, ώστε να εντοπίσει την κρυψώνα του.

Ρήγματα στους κόλπους των συντηρητικών

Η απουσία του Αγιατολάχ Χαμενεΐ έχει προκαλέσει ερωτήματα για το ποιος πραγματικά κυβερνά τη χώρα και έχει επιτρέψει να εκδηλωθούν ασυνήθιστα ανοιχτές εσωτερικές συγκρούσεις.

Την περασμένη εβδομάδα, ο Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, πρόεδρος του Κοινοβουλίου, ο οποίος ηγήθηκε των διαπραγματεύσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες και έχει αναδειχθεί σε κεντρικό πολιτικό πρόσωπο, κόπηκε ξαφνικά στον αέρα της κρατικής τηλεόρασης την ώρα που εξηγούσε λεπτομέρειες της συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός.

Ακολούθησε θύελλα αντιδράσεων, με αιτήματα για απομάκρυνση του επικεφαλής της κρατικής ραδιοτηλεόρασης, ο οποίος είχε διοριστεί από τον πρεσβύτερο Χαμενεΐ και προέρχεται από το υπερσυντηρητικό στρατόπεδο.

Εδώ και μήνες, η κρατική τηλεόραση έχει ενισχύσει την κριτική και τις επιθέσεις κατά της ομάδας των διαπραγματευτών. Σε νυχτερινές συγκεντρώσεις στις πλατείες της Τεχεράνης, συντηρητικοί έχουν ζητήσει τη δίωξη, ακόμη και τον θάνατο όσων συμμετέχουν στις συνομιλίες.

Ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί, που συμμετείχε επίσης στις διαπραγματεύσεις, αποδοκιμάστηκε όταν επισκέφθηκε σιιτικό τέμενος στο Ιράκ, όπου οργάνωνε μέρος της κηδείας, με Ιρανούς προσκυνητές να φωνάζουν «θάνατος στους κατευναστές», σύμφωνα με όσα καταγράφηκαν σε βίντεο.

Ο γνωστός στους ιρανικούς κύκλους σκληροπυρηνικός πολιτικός αναλυτής Φοάντ Ιζαντί χαρακτήρισε την κυβέρνηση και την ομάδα του Γκαλιμπάφ στην κρατική τηλεόραση «ηλίθιους χωρίς μυαλό» και «παραπλανημένους».

Το Ιράν είχε πάντα έντονες πολιτικές αντιπαλότητες που κατά καιρούς ξεσπούσαν δημόσια. Παραδοσιακά όμως οι διαχωριστικές γραμμές βρίσκονταν ανάμεσα στους συντηρητικούς και τους μεταρρυθμιστές: από τη μία εκείνους που ήθελαν να διατηρήσουν τη θρησκευτική, αντιδυτική ιδεολογία της Ισλαμικής Επανάστασης και από την άλλη εκείνους που επιδίωκαν, συχνά χωρίς επιτυχία, αλλαγές.

Τώρα, στο κενό που άφησε η δολοφονία του παλαιού ανώτατου ηγέτη, ο οποίος ασκούσε απόλυτη εξουσία σε όλες τις κρίσιμες αποφάσεις, το συντηρητικό στρατόπεδο έχει διχαστεί. Η μία πλευρά αυτοπροσδιορίζεται ως πραγματιστική και υποστηρίζει ότι η επιβίωση της χώρας απαιτεί τον τερματισμό της αντιπαράθεσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το άνοιγμα της οικονομίας. Η άλλη πλευρά, μια μειοψηφία σκληροπυρηνικών, απορρίπτει οποιαδήποτε παραχώρηση προς την Ουάσινγκτον, ακόμη και για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, πιστεύοντας ότι η χώρα μπορεί να επικρατήσει παρατείνοντας τον πόλεμο.

Ερίζουν για την εύνοια του Χαμενεΐ

Οι δημόσιες διαμάχες αποτελούν μόνο την κορυφή του παγόβουνου των βαθύτερων ρήξεων που αναδύονται πίσω από τα παρασκήνια, σύμφωνα με τέσσερις ανώτερους Ιρανούς αξιωματούχους και δύο μέλη των Φρουρών, που επικαλούνται οι New York Times. Όπως περιγράφουν, σε εξέλιξη βρίσκεται μια σφοδρή μάχη που διεξάγει κάθε πλευρά για να εξασφαλίσει την εύνοια του Μοτζτάμπα και να κυριαρχήσει στο πολιτικό μέλλον του Ιράν. Μέχρι στιγμής, όπως λένε, το ρεαλιστικό τμήμα — στο οποίο περιλαμβάνονται ανώτεροι στρατηγοί των Φρουρών, ο Γκαλιμπάφ, ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν και ο στρατηγός Μοχάμαντ Μπαγκέρ Ζολγκάντρ, επικεφαλής του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας — έχει πάρει το πάνω χέρι: Αγνόησαν τον θόρυβο και πήραν κρίσιμες αποφάσεις σχετικά με την αποδοχή εκεχειρίας, τις άμεσες διαπραγματεύσεις με τον αντιπρόεδρο των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς και την υπογραφή συμφωνίας με τον πρόεδρο Τραμπ.

Ιρανοί αξιωματούχοι ανέφεραν ότι ένας από τους λόγους για τους οποίους οι σκληροπυρηνικοί ήταν τόσο αντίθετοι σε μια συμφωνία με Αμερικανούς αξιωματούχους ήταν επειδή αντιλαμβάνονταν πως οι τρέχουσες διαπραγματεύσεις ήταν ευρύτερες από τη συμφωνία του 2015 για το πυρηνικό πρόγραμμα με τις παγκόσμιες δυνάμεις και θα μπορούσαν να ανοίξουν το δρόμο για ριζικές αλλαγές στο καθεστώς, εάν το Ιράν και οι Ηνωμένες Πολιτείες έφταναν σε μια αποκλιμάκωση μετά από 47 χρόνια εχθρότητας. «Θέλουμε μια μεγάλη συμφωνία που θα εξαλείψει την απειλή του πολέμου και θα μας επιτρέψει να ευημερήσουμε οικονομικά», δήλωσε σε συνέντευξή του ο Μεχντί Ραχμάτι, αναλυτής που βρίσκεται κοντά στην ιρανική κυβέρνηση, προσθέτοντας: «Ο λαός απλώς θέλει να ζήσει». Ο Πεζεσκιάν δήλωσε πρόσφατα, από την πλευρά του, ότι ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ ενέκρινε την απόφαση για τη σύναψη διπλωματικής συμφωνίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες και ότι αρνείται «να υποκύψει στη βούληση μιας μειοψηφίας».

Οι σκληροπυρηνικοί μιλούν ακόμα και για «πραξικόπημα σε εξέλιξη»

Ωστόσο, μέχρι στιγμής ακόμη και η ανακήρυξη μιας οριστικής νίκης στις συνομιλίες έχει αποδειχθεί δύσκολη, σύμφωνα με αναλυτές, καθώς οι διαπραγματεύσεις φτάνουν, σχεδόν πάντα, σε κάποιο αδιέξοδο, ο Τραμπ έχει απειλήσει με επιστροφή στον πόλεμο και έχουν ξεσπάσει για σύντομο χρονικό διάστημα ανταλλαγές πυρών στα Στενά του Ορμούζ. Αυτές ακριβώς οι εξελίξεις έχουν «αλείψει βούτυρο στο ψωμί» των σκληροπυρηνικών, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η εμπιστοσύνη στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι «ανόητη» και ότι, δεδομένου πως ο Χαμενεΐ δεν είναι «ανόητος», δεν θα μπορούσε σε καμία περίπτωση να εγκρίνει τη διπλωματική προσέγγιση.

Ένας σκληροπυρηνικός κληρικός και βουλευτής, ο Μαχμούντ Ναμπαβιάν, διερωτήθηκε πρόσφατα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: «Μήπως βρίσκεται σε εξέλιξη ένα πραξικόπημα;». Ο Καμράν Γκαζανφάρι, ένας άλλος βουλευτής του ίδιου στρατοπέδου, δήλωσε σε βιντεομήνυμα ότι η κυβέρνηση συνωμοτεί για να κρατήσει κλειστό το Κοινοβούλιο και πληρώνει ανθρώπους για να μην βγουν στους δρόμους, «ώστε οι βουλευτές να μην μπορούν να αντιταχθούν στο ημι-πραξικόπημα που λαμβάνει χώρα εναντίον του ανώτατου ηγέτη».

Από τον «απόλυτο» Αλί, στον «συλλογικό» Μοτζτάμπα

Στη διάρκεια των τεσσάρων γεμάτων μηνών που πέρασαν από την έναρξη του πολέμου, οι στρατηγοί των Φρουρών έχουν εδραιώσει την εξουσία τους, διοικώντας ουσιαστικά τη χώρα. Μάλιστα, επιβεβαιώνοντας, ουσιαστικά, πώς η λήψη αποφάσεων έχει μετατοπιστεί από την απόλυτη εξουσία του πατέρα σε μια πιο συλλογική διαδικασία υπό τον γιο, ο αντιπρόεδρος του Ιράν για εκτελεστικά θέματα, Μοχάμαντ-Τζαφάρ Γκαεμπανά, δήλωσε πρόσφατα ότι ο νέος ανώτατος ηγέτης δεν έχει τον τελευταίο λόγο.

Η άποψη του Αγιατολάχ, είπε ο Γκαεμπανά, είναι όπως και εκείνες των άλλων αξιωματούχων και πρέπει να συζητείται και να λαμβάνεται υπόψη. «Αν υποτίθεται ότι πρέπει να εφαρμόζουμε μόνο τις απόψεις του ανώτατου ηγέτη, τότε γιατί έχουμε Κοινοβούλιο και Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας;», είπε σε ομιλία του προς ανώτερους κυβερνητικούς ηγέτες. Τέτοιες δηλώσεις θα ήταν αδιανόητες υπό τον προηγούμενο ανώτατο ηγέτη.

Η απουσία της εξουσίας και η απειλή παραίτησης του Πεζεσκιάν

Ο... εξαφανισμένος Αγιατολάχ Χαμενεΐ και η αδυναμία του να κατευνάσει τις συγκρούσεις αυτές έχουν εγείρει ερωτήματα στους πολιτικούς κύκλους του Ιράν σχετικά με το αν η άσκηση εξουσίας εν τη απουσία του είναι βιώσιμη μακροπρόθεσμα, σύμφωνα με τους τέσσερις ανώτερους Ιρανούς αξιωματούχους.

Η μεγαλύτερη «δοκιμασία» για τον ανώτατο ηγέτη μέχρι στιγμής ήταν ο τρόπος με τον οποίο χειρίστηκε τις διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ. Κατά τα τελικά στάδια των συνομιλιών, όταν ο Χαμενεΐ (όπως ο ίδιος ανέφερε σε ανάρτησή του) δίσταζε να εγκρίνει την προκαταρκτική συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, ο Πεζεσκιάν τον επισκέφθηκε για να τον ταρακουνήσει: του ξεκαθάρισε ότι η οικονομική κατάσταση της χώρας ήταν δεινή, ο ναυτικός αποκλεισμός των ΗΠΑ παρέλυε το Ιράν και ότι θα παραιτηθεί αν τελικά εκείνος απορρίψει τη συμφωνία, ανέφεραν οι αξιωματούχοι.

Ο επικεφαλής της Κεντρικής Τράπεζας, Αμπντολνάσερ Χεμάτι, έγραψε επίσης επιστολή στον Αγιατολάχ Χαμενεΐ, αναφέροντας ότι η χώρα αντιμετώπιζε οξεία δημοσιονομική κρίση και ότι τα κρίσιμα εφόδια τροφίμων και ιατρικών προμηθειών θα εξαντλούνταν μέχρι τα τέλη Αυγούστου, εάν ο ναυτικός αποκλεισμός συνεχιζόταν, ανέφεραν οι αξιωματούχοι. Στην επιστολή του, ο Χεμάτι εξήγησε ότι ήταν αδύνατο για το Ιράν να πουλήσει το πετρέλαιό του και να βρει εναλλακτικές εμπορικές διαδρομές στην κλίμακα που χρειαζόταν. Αυτές οι επικοινωνίες, ανέφεραν οι αξιωματούχοι, ήταν καθοριστικές για την τελική απόφαση του Μοτζτάμπα να υποστηρίξει τη συμφωνία.

Στη σύντομη δημόσια δήλωσή του, μετά τις υπογραφές από Τραμπ και Πεζεσκιάν, ανέφερε ότι, αν και αντιτάχθηκε στη συμφωνία «από θέμα αρχής», είχε δώσει εντολή στον πρόεδρο να προχωρήσει, εφόσον είχε την υποστήριξη του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, το οποίο είχε ψηφίσει υπέρ της συμφωνίας.

Μόλις ολοκληρωθεί η κηδεία, ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ πρέπει να λάβει σημαντικές αποφάσεις σχετικά με βασικούς διορισμούς για την ηγεσία του δικαστικού σώματος, της κρατικής ραδιοτηλεόρασης, της πολιτοφυλακής Μπασίτζ και του αρχηγού του επιτελείου του. Αυτές οι αποφάσεις, σύμφωνα με ιρανούς αξιωματούχους, θα δείξουν ποια πλευρά ευνοεί.

Οι Φρουροί και ο Γκαλιμπάφ συγκαταλέγονται μεταξύ των στενότερων συμμάχων του και είχαν συμβάλει στην άνοδό του, ενώ η σκληροπυρηνική παράταξη είχε προωθήσει έναν άλλο υποψήφιο.

«Είμαστε μάρτυρες μιας πραγματικής, τεταμένης πολιτικής κατάστασης και ενός αγώνα για το μέλλον της χώρας», δήλωσε ο Βάλι Νασρ, ειδικός σε θέματα Ιράν και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς. «Αν επικρατήσουν οι ρεαλιστές, οι σκληροπυρηνικοί θα περιθωριοποιηθούν, και γι’ αυτό αντιστέκονται σθεναρά».