«Δεν λέω ποτέ ψέματα»: Το ανατριχιαστικό βλέμμα της Ελίζαμπεθ Χολμς και η απάτη των 9 δισ. της Theranos

Με το έντονο, σχεδόν ανατριχιαστικό βλέμμα της καρφωμένο στον συνομιλητή της χωρίς να ανοιγοκλείνει τα μάτια, η Ελίζαμπεθ Χολμς επιμένει: «Δεν λέω ποτέ ψέματα». Η viral σκηνή από το τρέιλερ του νέου ντοκιμαντέρ «You Can See Everything» επαναφέρει δυναμικά στο προσκήνιο τη γυναίκα που κατάφερε κάποτε να πείσει μερικούς από τους ισχυρότερους επιχειρηματίες των ΗΠΑ ότι είχε ανακαλύψει μια τεχνολογία ικανή να αλλάξει την ιατρική επιστήμη.

Η φιλόδοξη και μυστηριώδης ιδρύτρια της Theranos, που είδε την εταιρεία της να αποτιμάται στα 9 δισεκατομμύρια δολάρια προτού αποκαλυφθεί ένα από τα μεγαλύτερα σκάνδαλα στην ιστορία της Silicon Valley, βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο της δημοσιότητας.  Η ταινία των Νέιθαν Φίλντερ και Λανς Όπενχαϊμ, που κυκλοφόρησε στις αμερικανικές κινηματογραφικές αίθουσες στις 16 Οκτωβρίου, καταγράφει τις τελευταίες 34 ημέρες της Χολμς πριν οδηγηθεί στη φυλακή, τον Μάιο του 2023. Σήμερα, στα 42 της χρόνια, η άλλοτε πανίσχυρη επιχειρηματίας εκτίει ποινή για εξαπάτηση επενδυτών, αλλά εξακολουθεί να ισχυρίζεται ότι δεν είπε ποτέ ψέματα και ότι η τεχνολογία της πράγματι λειτουργούσε.

Αυτή ακριβώς η αντίφαση βρίσκεται στον πυρήνα του νέου ντοκιμαντέρ, που έχει προκαλέσει αίσθηση τόσο για τις αποκαλύψεις όσο και για την πρωτότυπη κινηματογραφική προσέγγισή του. Η Χολμς παρουσιάζεται ως μια στοργική μητέρα δύο μικρών παιδιών, που γνωρίζει ότι σύντομα θα αποχωριστεί την οικογένειά της, την ίδια στιγμή που αρνείται κατηγορηματικά την απάτη για την οποία καταδικάστηκε.

Η απήχηση του ντοκιμαντέρ είναι ήδη εντυπωσιακή. Σύμφωνα με διεθνή δημοσιεύματα, συγκέντρωσε περίπου 15 εκατομμύρια δολάρια το πρώτο Σαββατοκύριακο προβολής του στη Βόρεια Αμερική, καταγράφοντας μία από τις μεγαλύτερες εισπρακτικές επιτυχίες για ταινία του είδους τα τελευταία χρόνια.

Από το Στάνφορντ στην αυτοκρατορία των 9 δισεκατομμυρίων

Η Ελίζαμπεθ Χολμς γεννήθηκε στις 3 Φεβρουαρίου 1984 στην Ουάσινγκτον και μεγάλωσε κυρίως στο Χιούστον του Τέξας. Το 2001 εισήχθη στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, όπου σπούδασε χημική μηχανική, αλλά δύο χρόνια αργότερα εγκατέλειψε τις σπουδές της για να δημιουργήσει τη δική της εταιρεία.

Ήταν μόλις 19 ετών όταν άρχισε να αναπτύσσει την επιχειρηματική ιδέα που θα εξελισσόταν στη Theranos. Η υπόσχεσή της ακουγόταν σχεδόν επαναστατική: αντί για τις παραδοσιακές αιμοληψίες, οι ασθενείς θα μπορούσαν να υποβάλλονται σε μεγάλο αριθμό ιατρικών εξετάσεων χρησιμοποιώντας ελάχιστες σταγόνες αίματος από ένα απλό «τσιμπηματάκι» στο δάχτυλο. Το μηχάνημα Edison, όπως ονομάστηκε η συσκευή της εταιρείας, υποτίθεται ότι μπορούσε να αναλύει μικροσκοπικά δείγματα αίματος, περιορίζοντας τον χρόνο, το κόστος και την ταλαιπωρία των εξετάσεων.

Η Χολμς παρουσίαζε την τεχνολογία ως μια ανακάλυψη που θα έκανε τις διαγνωστικές εξετάσεις προσβάσιμες σε εκατομμύρια ανθρώπους. Το μήνυμά της βρήκε ιδιαίτερα πρόσφορο έδαφος στη Silicon Valley, όπου οι επενδυτές αναζητούσαν τον επόμενο επιχειρηματία που θα άλλαζε τον κόσμο.

Σύντομα, η νεαρή ιδρύτρια εξελίχθηκε σε σύμβολο επιχειρηματικής επιτυχίας. Με τα χαρακτηριστικά μαύρα ζιβάγκο - μια στιλιστική επιλογή εμπνευσμένη από το είδωλό της, τον Στιβ Τζομπς - το έντονο βλέμμα, τα κόκκινα χείλη και την μπάσα φωνή της (που την έκανε επίτηδες βαθιά), καλλιέργησε μια αναγνωρίσιμη δημόσια εικόνα.

Η εταιρεία προσέλκυσε επενδυτές όπως ο Ρούπερτ Μέρντοχ, η οικογένεια Γουόλτον, η Μπέτσι ΝτεΒός και ο συνιδρυτής της Oracle, Λάρι Έλισον. Στο διοικητικό συμβούλιο συμμετείχαν προσωπικότητες με τεράστια πολιτική επιρροή, μεταξύ των οποίων ο Χένρι Κίσινγκερ, ο Τζορτζ Σουλτς και ο πρώην υπουργός Άμυνας Τζέιμς Μάτις.

Το 2014 η Theranos αποτιμήθηκε στα 9 δισεκατομμύρια δολάρια. Η Χολμς, με ποσοστό συμμετοχής περίπου 50%, εμφανιζόταν ως μία από τις πλουσιότερες αυτοδημιούργητες γυναίκες στις Ηνωμένες Πολιτείες. Όμως πίσω από το εντυπωσιακό επιχειρηματικό αφήγημα κρυβόταν μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα που σύντομα θα κατέρρεε. 

Τα μηχανήματα που δεν λειτουργούσαν και οι εξετάσεις που έθεταν σε κίνδυνο ασθενείς

Η αρχή του τέλους ήρθε τον Οκτώβριο του 2015, όταν ο δημοσιογράφος Τζον Καϊρού της Wall Street Journal δημοσίευσε μια έρευνα που αποκάλυπτε σοβαρά προβλήματα στην τεχνολογία της Theranos. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, η εταιρεία δεν μπορούσε να πραγματοποιήσει με αξιόπιστο τρόπο τον τεράστιο αριθμό εξετάσεων που διαφήμιζε. Αντί να χρησιμοποιεί αποκλειστικά τα δικά της μηχανήματα, βασιζόταν σε συμβατικό εργαστηριακό εξοπλισμό άλλων κατασκευαστών για μεγάλο μέρος των αναλύσεων.

Ακόμη πιο ανησυχητικό ήταν ότι ορισμένες από τις εξετάσεις της μπορούσαν να δώσουν ανακριβή αποτελέσματα, δημιουργώντας κινδύνους για την υγεία των ασθενών. Εκείνο που παρουσιαζόταν ως μια τεχνολογική επανάσταση άρχισε να αποκαλύπτεται ως ένας συνδυασμός υπερβολικών υποσχέσεων, παραπλανητικών παρουσιάσεων και απόκρυψης των πραγματικών δυνατοτήτων της εταιρείας.

Οι αμερικανικές ρυθμιστικές αρχές ξεκίνησαν ελέγχους. Τον Ιανουάριο του 2016 οι αρμόδιες υπηρεσίες διαπίστωσαν σοβαρές ελλείψεις σε εργαστήριο της Theranos στην Καλιφόρνια, οι οποίες μπορούσαν να θέσουν σε άμεσο κίνδυνο την υγεία και την ασφάλεια των ασθενών. Η Walgreens, που είχε συνεργαστεί με τη Theranos για τη λειτουργία διαγνωστικών κέντρων μέσα στα καταστήματά της, διέκοψε τη συνεργασία τον Ιούνιο του 2016. Ακολούθησαν καταγγελίες, αγωγές, διοικητικές κυρώσεις και η κατάρρευση της εμπιστοσύνης των επενδυτών.

Η Χολμς αρχικά απέρριπτε τις αποκαλύψεις. Εμφανιζόταν αποφασισμένη να υπερασπιστεί το επιχειρηματικό της όραμα, επικαλούμενη τον «πόλεμο» που, όπως υποστήριζε, αντιμετωπίζουν μοιραία όσοι προσπαθούν να αλλάξουν τον κόσμο. Ωστόσο, το 2018 η Theranos οδηγήθηκε στην οριστική διάλυση.

Η καταδίκη, τα εκατομμύρια των επενδυτών και ο ρόλος του πρώην συντρόφου της

Τον Ιούνιο του 2018, οι αμερικανικές εισαγγελικές αρχές απήγγειλαν κατηγορίες στη Χολμς και στον πρώην σύντροφό της και πρόεδρο της Theranos, Ραμές «Σάνι» Μπαλουάνι. Οι δύο τους κατηγορήθηκαν ότι παραπλάνησαν επενδυτές σχετικά με την αποτελεσματικότητα της τεχνολογίας, παρουσίασαν ανακριβή οικονομικά στοιχεία και χρησιμοποίησαν παραπλανητικά έγγραφα και επιδείξεις για να εξασφαλίσουν χρηματοδότηση.

Η Χολμς αρνήθηκε τις κατηγορίες και στη δίκη της υποστήριξε, μεταξύ άλλων, ότι ο Μπαλουάνι υπήρξε χειριστικός και κακοποιητικός απέναντί της, επηρεάζοντας την κρίση και τις αποφάσεις της. Εκείνος αρνήθηκε τις σχετικές κατηγορίες. Τον Ιανουάριο του 2022, οι ένορκοι έκριναν τη Χολμς ένοχη για τρεις κατηγορίες ηλεκτρονικής απάτης και μία κατηγορία συνωμοσίας για τη διάπραξη απάτης σε βάρος επενδυτών. Για άλλες τέσσερις κατηγορίες αθωώθηκε, ενώ για τρεις οι ένορκοι δεν κατέληξαν σε ετυμηγορία. Τον Νοέμβριο του ίδιου έτους καταδικάστηκε σε 11 χρόνια και τρεις μήνες φυλάκισης.

Μαζί με τον Μπαλουάνι διατάχθηκε να καταβάλουν αποζημιώσεις ύψους περίπου 452 εκατομμυρίων δολαρίων σε θύματα της απάτης. Στις 30 Μαΐου 2023 η Χολμς πέρασε τις πύλες της γυναικείας ομοσπονδιακής φυλακής χαμηλής ασφαλείας στο Μπράιαν του Τέξας.

«Δεν λέω ποτέ ψέματα»

Το στοιχείο που κάνει το νέο ντοκιμαντέρ ιδιαίτερα αποκαλυπτικό είναι ότι οι δημιουργοί του δεν περιορίστηκαν στις μαρτυρίες των θυμάτων ή στα δικαστικά έγγραφα. Απέκτησαν πρόσβαση στην ίδια τη Χολμς, στον σύντροφό της Μπίλι Έβανς και στα δύο μικρά παιδιά τους, κατά τις τελευταίες εβδομάδες πριν από τον εγκλεισμό της.

Ο Νέιθαν Φίλντερ, γνωστός για τις ιδιαίτερες τηλεοπτικές παραγωγές του, δεν είχε αρχικά σχεδιάσει να γυρίσει ένα ντοκιμαντέρ για την υπόθεση. Όπως ανέφερε στην πρεμιέρα του Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Νέας Υόρκης, ήθελε κυρίως να γνωρίσει από κοντά τη γυναίκα που είχε προκαλέσει τόσο μεγάλη δημόσια συζήτηση. Η Χολμς τον καλωσόρισε στο σπίτι της και του επέτρεψε να κινηματογραφήσει στιγμές της οικογενειακής της ζωής.

Στις εικόνες του ντοκιμαντέρ δεν εμφανίζεται πλέον η αυστηρή επιχειρηματίας με το μαύρο ζιβάγκο και το έντονο μακιγιάζ. Είναι μια γυναίκα που κυκλοφορεί ξυπόλυτη στο σπίτι, κρατά στην αγκαλιά το μωρό της και μιλά για τον επικείμενο αποχωρισμό από τα παιδιά της. Όμως, παρά την αλλαγή εικόνας, οι τοποθετήσεις της για το σκάνδαλο παραμένουν αμετακίνητες.

Η Χολμς ισχυρίζεται ότι η τεχνολογία της λειτουργούσε και ότι δεν εξαπάτησε κανέναν. Απορρίπτει την εικόνα που έχει διαμορφωθεί για εκείνη και μιλά για όσα θεωρεί ότι της έχουν καταλογιστεί άδικα. Σε μια χαρακτηριστική σκηνή, ο Φίλντερ τη ρωτά με εμφανή δυσπιστία εάν πράγματι δεν έχει πει ποτέ ψέματα. Η απάντησή της είναι αρνητική, την ώρα που η έκφρασή της αποτελεί έναν «γρίφο», σχεδόν αδύνατον να αποκρυπτογραφηθεί.

Η σκηνή συμπυκνώνει το βασικό ερώτημα του ντοκιμαντέρ: Πώς μπορεί μια γυναίκα που έχει καταδικαστεί για εξαπάτηση επενδυτών να συνεχίζει να παρουσιάζει τον εαυτό της ως θύμα μιας τεράστιας παρεξήγησης; Οι δημιουργοί δεν δίνουν οριστική απάντηση αλλά χρησιμοποιούν τις συζητήσεις με τη Χολμς για να εξερευνήσουν τα όρια της προσωπικής αφήγησης, της δημόσιας εικόνας και της αλήθειας.

«Ακόμη προσπαθώ να καταλάβω τι έζησα»

Ο Φίλντερ παραδέχθηκε ότι η εμπειρία της κινηματογράφησης τον άφησε με περισσότερα ερωτήματα παρά απαντήσεις. Στην παρουσίαση της ταινίας ανέφερε ότι, ακόμη και σήμερα, δυσκολεύεται να κατανοήσει όσα συνέβησαν κατά τις συναντήσεις του με τη Χολμς. Ο συμπαραγωγός και συνσκηνοθέτης Λανς Όπενχαϊμ περιέγραψε ένα διαρκές αίσθημα «γνωστικής ασυμφωνίας», καθώς οι συντελεστές της παραγωγής σχημάτιζαν συχνά εντελώς διαφορετικές εντυπώσεις για την πρωταγωνίστριά τους.

Η ταινία αφήνει ανοιχτό το ερώτημα αν η Χολμς επιμένει στην αθωότητά της ως στρατηγική υπεράσπισης της δημόσιας εικόνας της ή εάν πιστεύει πραγματικά τη δική της εκδοχή των γεγονότων. Σε κάθε περίπτωση, η επιμονή της έρχεται σε αντίθεση με όσα διαπιστώθηκαν στη δικαστική διαδικασία για την παραπλάνηση των επενδυτών.

Η ζωή στη φυλακή, τα δύο παιδιά και η προσπάθεια για απονομή χάριτος

Σήμερα η Ελίζαμπεθ Χολμς εκτίει το τέταρτο κατά σειρά έτος κάθειρξής της στο Τέξας. Με τον σύντροφό της Μπίλι Έβανς έχει αποκτήσει δύο παιδιά, τον Γουίλιαμ, που γεννήθηκε το 2021, και την Ινβίκτα, που γεννήθηκε το 2023. Σύμφωνα με δημοσιεύματα του αμερικανικού Τύπου, ο Έβανς και τα παιδιά τους την επισκέπτονται στη φυλακή δύο φορές την εβδομάδα. Η ίδια έχει περιγράψει τον αποχωρισμό τους μετά το επισκεπτήριο ως μία από τις δυσκολότερες εμπειρίες της ζωής της.

Η Χολμς συνεχίζει να διαμηνύει την αθωότητά της όλα αυτά τα χρόνια. Ωστόσο, οι δικαστικές προσφυγές της δεν είχαν το επιθυμητό αποτέλεσμα, ενώ τον Ιανουάριο του 2026 έγινε γνωστό ότι είχε ζητήσει από τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ να της απονείμει χάρη. Παράλληλα, η διάρκεια της ποινής της έχει μειωθεί βάσει των ισχυόντων κανόνων υπολογισμού του χρόνου κράτησης και η προβλεπόμενη ημερομηνία αποφυλάκισής της είναι η 22α Φεβρουαρίου 2030.

Τον Σεπτέμβριο του 2026 έγινε γνωστό ότι εγκρίθηκε η μεταφορά της, στις 23 Αυγούστου 2027, στο Austin Transitional Center, μια δομή σταδιακής επανένταξης στο Ντελ Βάλε του Τέξας. Η μεταφορά αυτή δεν ισοδυναμεί με απονομή χάριτος ή ακύρωση της καταδίκης της, αλλά αποτελεί μέρος της διαδικασίας προετοιμασίας για την επιστροφή στην κοινωνία. Σε τέτοιες εγκαταστάσεις οι κρατούμενοι μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να εργάζονται εκτός της δομής και να έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα επαφής με τις οικογένειές τους. Η προγραμματισμένη ημερομηνία αποφυλάκισής της είναι η 22α Φεβρουαρίου 2030.