Η σφαγή των Κερδυλίων στις 17 Οκτωβρίου 1941 με την εκτέλεση 230 αμάχων από τους Γερμανούς

Ένα από τα τραγικότερα γεγονότα της γερμανικής Κατοχής στη Βόρεια Ελλάδα ήταν η σφαγή (ή ολοκαύτωμα) των Κερδυλίων Σερρών. Στις 17 Οκτωβρίου 1941 οι Γερμανοί εκτέλεσαν τουλάχιστον 215 (θα δούμε στη συνέχεια περισσότερες λεπτομέρειες) άρρενες, από το Άνω και το Κάτω Κερδύλιο Σερρών ηλικίας 16-60 ετών. Πρόκειται για μια πραγματική σφαγή, ένα ολοκαύτωμα, το πρώτο στη Βόρειο Ελλάδα. Είχαν προηγηθεί οι εκτελέσεις αθώων πολιτών και οι πυρπολήσεις χωριών, με πρώτες αυτές στο Κοντομαρί Χανίων (εκτελέστηκαν 25 άμαχοι, στις 2 Ιουνίου 1941, πρόκειται για την πρώτη μαζική εκτέλεση αμάχων στην Ευρώπη).

Το ολοκαύτωμα των Κερδυλίων δεν έγινε από τη μια στιγμή στην άλλη. Είχαν προηγηθεί ενέργειες ανταρτών, ιδιαίτερα στην ευρύτερη περιοχή των Σερρών και οι Γερμανοί για αντίποινα εκτέλεσαν τουλάχιστον 215 αθώους... Αναλυτικά τα γεγονότα περιγράφονται από τον κύριο Ευστράτιο Δορδανά, έναν από τους κορυφαίους ιστορικούς της νεότερης γενιάς, καθηγητή Ιστορίας του ΑΠΘ, στο βιβλίο του «Το αίμα των αθώων», που κυκλοφορεί από το «Βιβλιοπωλείον της Εστίας». Ας δούμε περισσότερες λεπτομέρειες, με βάση τα τεκμηριωμένα στοιχεία που παραθέτει ο κύριος Δορδανάς στο βιβλίο του.

Η αρχή της αντιστασιακής δράσης στη Βόρεια Ελλάδα

Το Μακεδονικό Γραφείο του ΚΚΕ (στο εξής ΜΓ) είχε αναδιοργανωθεί από το 1939. Τον Μάιο του 1941 έλαβε την απόφαση για τη συγκρότηση ανταρτικών ομάδων στα βουνά της Μακεδονίας και την έναρξη ένοπλου αγώνα κατά των κατακτητών. «Ωστόσο, το γεγονός εκείνο που αναμφίβολα λειτούργησε καταλυτικά ήταν η επίθεση της Γερμανίας εναντίον της Ρωσίας, στις 22 Ιουνίου 1941. Οι εκκλήσεις της Μόσχας προς τα κομμουνιστικά κόμματα των άλλων κρατών για την υπεράσπιση της ‘’σοβιετικής πατρίδας’’ και την έναρξη ένοπλου αγώνα στα κατεχόμενα από τους Γερμανούς εδάφη, έγιναν δεκτές στην Ελλάδα από ένα αναδιοργανωμένο και ενισχυμένο ΚΚΕ, με την προσθήκη των μέχρι πρόσφατα εκτοπισμένων στελεχών του», γράφει ο κύριος Δορδανάς. Η «προσθήκη» αφορά τους 27 κρατούμενους της Ακροναυπλίας, κυρίως καταγόμενους από τη Μακεδονία (όπως ο Ανδρέας Τζήμας ή Σαμαρινιώτης) ή σλαβόφωνους (όπως ο Λάζαρος Τερπόφσκι), που απελευθερώθηκαν στα τέλη Ιουνίου-αρχές Ιουλίου 1941, με βουλγαρική παρέμβαση.

Ωστόσο, η εκτέλεση των εντολών του ΜΓ δεν ήταν καθόλου εύκολη. Στις 5 Ιουλίου 1941, οι Γερμανοί συνέλαβαν 278 άτομα στη Θεσσαλονίκη με κατηγορίες για κομμουνιστική δράση, παροχή βοήθειας σε Άγγλους στρατιώτες, ως μασόνους ή ως ύποπτους για διενέργεια δολιοφθορών. Αρχικά φυλακίστηκαν στο στρατόπεδο «Παύλος Μελάς» και στη συνέχεια δικάστηκαν, με ορισμένους να αφήνονται ελεύθεροι.

Το ΜΓ πρωτοστάτησε στην ίδρυση της εθνικοαπελευθερωτικής φοιτητικής οργάνωσης «Ελευθερία» για τη Μακεδονία και τη Θράκη. Αυτή η ενέργεια οδήγησε μέσα στο καλοκαίρι του 1941 στον σχηματισμό των πρώτων ανταρτικών ομάδων: του «Οδυσσέα Ανδρούτσου» στην περιοχή της Νιγρίτας Σερρών, του «Αθανασίου Διάκου» στα ορεινά του Κιλκίς και μιας τρίτης ομάδας, δέκα ανδρών, με επικεφαλής τον Ταγματάρχη Πυροβολικού Βασίλειο Μερκουρίου.

Η δράση των ομάδων αυτών ξεκίνησε με τη ρίψη προκηρύξεων και την καταστροφή των καλωδίων επικοινωνιών. Από τις αρχές του φθινοπώρου του 1941 όμως, επεκτάθηκε σε ανατινάξεις τμημάτων σιδηροδρομικών γραμμών (όπως στις 11 και 18/9/1941), ανατινάξεις αμαξοστοιχιών (όπως η ανατίναξη σταθμευμένης ατμομηχανής στο 7ο χιλιόμετρο της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης-Γευγελής), αλλά και η ανατίναξη της σιδηροδρομικής γέφυρας κοντά στον ΣΣ Μουριών Κιλκίς, στις 14/9/1941, από μέλη του «Αθανασίου Διάκου». Στις 22/9/1941, μέλη της ίδιας ομάδας στο 62ο χιλιόμετρο του δρόμου Θεσσαλονίκης – Σερρών επιτέθηκαν σε φορτηγό της μονάδας πληροφοριών των Γερμανών (Nachrichten Regiments 521) και σκότωσαν δύο στρατιώτες των ναζί αφαιρώντας τον οπλισμό τους. Δύο Έλληνες που βρίσκονταν μαζί με τους Γερμανούς τραυματίστηκαν. Αφού τους παρείχαν τις πρώτες βοήθειες, οι αντάρτες έκαψαν το φορτηγό. Από τότε οι Γερμανοί ξεκίνησαν τις μαζικές, συνήθως, συλλήψεις Ελλήνων. Στις αρχές Σεπτεμβρίου 1941, οι γερμανικές Αρχές της Θεσσαλονίκης, με τη συνεργασία της ελληνικής Ειδικής Ασφάλειας εξάρθρωσαν την «Ελευθερία», στην οποία αναφερθήκαμε παραπάνω. Επρόκειτο για φοιτητική οργάνωση, που έφτασε να διανέμει προκηρύξεις στη γερμανική γλώσσα, ακόμα και μέσα σε γερμανικές στρατιωτικές μονάδες! Στις 4/9/1941 η Ειδική Ασφάλεια συνέλαβε αρχικά τον τελειόφοιτο της Φυσικομαθηματικής Ηλία Καπέση και την ίδια μέρα τον Σωκράτη Διορινό και άλλους εφτά φοιτητές. Οι Καπέσης και Διορινός καταδικάστηκαν σε θάνατο, για εσχάτη προδοσία στις 23/10/1941 και εκτελέστηκαν στις 13 Νοεμβρίου 1941.

Η διαταγή Keitel για τη μέθοδο των ποσοστιαίων αναλογιών και την αντιμετώπιση των ανταρτών

Η αυξανόμενη αντίσταση από ανταρτικές ομάδες σε όλη την Ευρώπη ανάγκασαν τους Γερμανούς να λάβουν αυστηρά μέτρα. Ο Στρατάρχης Wilhelm Keitel (Βίλχελμ Κάιτελ), Αρχηγός της Ανώτατης Διοίκησης των Γερμανικών Ενόπλων Δυνάμεων (OKW), με διαταγή του στις 16 Σεπτεμβρίου 1941 εισήγαγε τη μέθοδο των ποσοστιαίων αναλογιών και επέβαλε μια ενιαία γραμμή στην αντιμετώπιση των αντιστασιακών κινημάτων της Ευρώπης. Ο Κάιτελ ξεκινά αναφέροντας ότι όλες οι αντιστασιακές ενέργειες στην Ευρώπη ξεκίνησαν μετά τη γερμανική εισβολή στην ΕΣΣΔ και τις χαρακτηρίζει «κομμουνιστικές εξεγέρσεις».

«Θα πρέπει να εξηγήσουμε πως στις περιπτώσεις αυτές πρόκειται για ένα συντονισμένο και κατευθυνόμενο από τη Μόσχα μαζικό κίνημα, το οποίο ευθύνεται για τα ασήμαντα και μεμονωμένα περιστατικά στις, κατά τα άλλα μέχρι τώρα ήσυχες περιοχές». Στη συνέχεια εξηγεί τη νέα στρατηγική: «Τα μέχρι τώρα μέτρα που ελήφθησαν για την αντιμετώπιση αυτής της γενικευμένης κομμουνιστικής εξέγερσης αποδείχθηκαν ανεπαρκή. Ως εκ τούτου, ο Φύρερ διέταξε εφεξής να επεμβαίνουμε παντού με τη χρησιμοποίηση των σκληρότερων μέσων για να κατασυντρίψουμε σε σύντομο χρονικό διάστημα το κίνημα».

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι κατευθυντήριες οδηγίες: «α) σε κάθε εκδήλωση ανταρσίας εναντίον των γερμανικών κατοχικών δυνάμεων, ανεξάρτητα από το πώς εμφανίζονται τα περιστατικά σε κάθε περίπτωση, πρέπει να συμπεραίνουμε πως είναι κομμουνιστικής προέλευσης, β)... Για εξιλασμό για την απώλεια ενός Γερμανού στρατιώτη θα πρέπει γενικά σε αυτές τις περιπτώσεις να ισχύει αναλογικά η εκτέλεση 50-100 κομμουνιστών. Το είδος της εκτέλεσης πρέπει να αυξάνει ακόμα περισσότερο τον εκφοβισμό...».

«Ένα κατάλληλο μέσο για τον εκφοβισμό στις περιπτώσεις αυτές είναι μόνο η θανατική ποινή. Ιδιαίτερα πρέπει κατά κανόνα να επιβάλλεται η θανατική ποινή σε περιπτώσεις κατασκοπείας, δολιοφθορών και προσπάθεια προσχώρησης σε εχθρικό στρατό. Επίσης θα πρέπει να επιβάλλεται γενικά η ποινή του θανάτου και σε περιπτώσεις παράνομης κατοχής όπλων...».

Η αλλαγή στάσης των Γερμανών απέναντι στις ελληνικές αντιστασιακές ομάδες

Μετά τη διαταγή Κάιτελ και την εκτέλεση των δύο Γερμανών στρατιωτών, ο Διοικητής της 164ης Μεραρχίας (164 Infanterie Division) Αντιστράτηγος Josef Folttmann έδωσε τις εξής οδηγίες: «Οι επιχειρήσεις εναντίον των συμμοριών θα πρέπει να έχουν ως αντικειμενικό στόχο τη γρήγορη και με σκληρό τρόπο καταπολέμησή τους. Τονίζω κατηγορηματικά πως δεν θα διστάσω να λάβω μια σειρά μέτρων πέρα από τη δεσμευτική επίδραση μερικών τυπικών ενδοιασμών». Η 164η Μεραρχία ήταν αυτή που είχε εισβάλει στην Ελλάδα στις 6 Απριλίου 1941. Πλέον, η έδρα της βρισκόταν στη Θεσσαλονίκη. Η διαταγή Κάιτελ και η Οδηγία No. 31 του Χίτλερ, με την οποία επιφόρτιζε τον Wilhelm List Διοικητή των δυνάμεων της ΝΑ Ευρώπης με την καταπολέμηση της αντίστασης σ' αυτή άλλαξαν τις μεθόδους των Γερμανών.

Ωστόσο, ο «Αθανάσιος Διάκος» έστησε ενέδρα σε απόσπασμα Χωροφυλακής, ανάμεσα στα χωριά Αδράνεια και Μουριές του Κιλκίς και ελευθέρωσε ένα μέλος της Περιφερειακής Επιτροπής Κιλκίς του ΚΚΕ. Ο «Οδυσσέας Ανδρούτσος» εμφανίστηκε στις 25/9 αφοπλίζοντας τους άντρες του Σταθμού Χωροφυλακής στη Δάφνη.

Όλα αυτά είχαν σαν αποτέλεσμα να οργανωθεί εκκαθαριστική επιχείρηση από την 164η Μεραρχία. Δυο μηχανοκίνητες μονάδες του 382ου Συντάγματος, η πρώτη από τη Θεσσαλονίκη, με 190 άντρες και η δεύτερη από τη Νιγρίτα, με 80 άντρες μπήκαν τα ξημερώματα της 29/9 στα χωριά της Βισαλτίας και τα απέκλεισαν, περικυκλωνόντας τα. Αν και αναζητούσαν τους υπευθύνους για τους θανάτους των δύο Γερμανών στρατιωτών, δεν εντόπισαν κάτι και στράφηκαν σε έρευνες για όπλα, φυσίγγια κ.λπ.: «Όσον αφορά τη συμμορία τίποτε δεν ήταν εξακριβωμένο. Κατά την έρευνα για όπλα ανακαλύφθηκαν μερικές καραμπίνες και πιστόλια. Κατά τη διάρκεια της προβαλλόμενης αντίστασης και προσπάθειας διαφυγής εκτελέστηκαν 27 άτομα και πυρπολήθηκαν 15 σπίτια και 2 αχυρώνες». Οι γερμανικές αναφορές, όπως η παραπάνω δεν είναι απόλυτα ακριβείς. Η Ελληνική Αστυνομία σε έκθεσή της δίνει τον πραγματικό, τραγικότερο, απολογισμό. Οι νεκροί ήταν 28, τα καμένα σπίτια 17 και οι αχυρώνες που πυρπολήθηκαν 5.

Αναλυτικότερα, «δια ριπής πολυβόλου» για κατοχή όπλων εκτελέστηκαν: 2 κάτοικοι στο Στρυμονικό, 4 στη Μακρυώτισσα, 2 στο Κορφοβούνι, 4 στον συνοικισμό Γενί-Μαχαλάς στο Κορφοβούνι και 1 στον Χείμαρρο. Επίσης εκτελέστηκαν για κατοχή ειδών ένδυσης 2 κάτοικοι του Στρυμονικού και ένας στο Ζευγολατιό για άγνωστη αιτία. Τέλος, ένας κάτοικος του Κορφοβουνίου υπέστη καρδιακή προσβολή στη θέα των συγχωριανών του που εκτελούνταν και πέθανε. Οι νεκροί ήταν συνολικά 28.

Γερμανός αξιωματικός προειδοποίησε τον πρόεδρο του Στρυμονικού και τον Σταθμάρχη Χωροφυλακής, ότι αν στην περιφέρειά τους εκδηλωθούν ενέργειες ανταρτών ή βρεθούν όπλα, θα πυρποληθούν όλα τα χωριά μαζί με τους κατοίκους τους. Στις 5 Οκτωβρίου οι Γερμανοί συνέλαβαν δύο άντρες του «Οδυσσέα Ανδρούτσου», ενώ στις 6 Οκτωβρίου οι Βούλγαροι, στην Παλαιοκώμη Σερρών σκότωσαν πέντε μέλη του Μακεδονικού Γραφείου του ΚΚΕ και τρεις νέους από τη Δράμα.

Δημήτριος Κίκηρας: ο μοιραίος άνθρωπος - Λίγο πριν τη σφαγή

Η δράση του «Οδυσσέα Ανδρούτσου» στην περιοχή του Στρυμόνα, από τις αρχές Αυγούστου 1941 δημιούργησε σοβαρά προβλήματα στους Γερμανούς. Στο κάλεσμα του ΜΓ του ΚΚΕ βγήκαν στο βουνό κάτοικοι από το Άνω και Κάτω Κερδύλιο, τη Μαυροθάλασσα, το Σιτοχώρι, το Ζερβοχώρι, την Ευκαρπία και άλλα χωριά. Το Επιτελικό Γραφείο της 164ης Μεραρχίας Πεζικού ξεκίνησε τις έρευνες και κατέληξε στα εξής: «Η ανταρτική ομάδα («Οδυσσέας Ανδρούτσος») που δρα στην περιοχή δυτικά του Στρυμόνα πρωτοεμφανίστηκε στα μέσα Αυγούστου. Υπό την αρχηγία ενός αριθμού κατοίκων από το Άνω Κερδύλιο στρατολόγησε μέλη από τα χωριά Κάτω Κερδύλιο, Ευκαρπία, Μαυροθάλασσα, Αηδονοχώρι, Δάφνη, Καστανοχώρι, Ζερβοχώρι και Σιτοχώρι».

Μεταξύ 7 και 12 Σεπτεμβρίου έγιναν έρευνες στα χωριά αυτά. Οι μόνες πληροφορίες που δόθηκαν στους Γερμανούς, ήταν ότι πριν 15 μέρες οι κομμουνιστές κάτοικοι των χωριών τα είχαν εγκαταλείψει και ότι πιθανότατα ο αρχηγός των ανταρτών καταγόταν από το Αηδονοχώρι. Οι Γερμανοί δέχτηκαν με μεγάλη επιφύλαξη τις διαβεβαιώσεις των κατοίκων ότι δεν γνώριζαν τα μέλη της ομάδας των ανταρτών. Κατάλαβαν ωστόσο, ότι μόνο με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις δεν μπορούσαν να καταπολεμήσουν ριζικά τους αντάρτες. Στη σύσκεψη της 25ης Σεπτεμβρίου αποφασίστηκε να οργανωθεί ένα δίκτυο πληροφοριοδοτών. Αυτοί, ονομάστηκαν «Vertrauensleute» ή «V-Mann» (άνθρωποι εμπιστοσύνης). Πλέον, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις θα ήταν στοχευμένες, μετά από τη συλλογή πληροφοριών. Ωστόσο, όσα ακολούθησαν και οδήγησαν τελικά στη σφαγή των Κερδυλίων οφείλονταν μάλλον σε ένα γεγονός εντελώς αναπάντεχο. Πρόκειται για τη λεγόμενη «Υπόθεση Κίκηρα».

Ο Δημήτριος Κίκηρας, από το Μονοδένδρι Εύβοιας, μαζί με τον αδερφό του ζούσαν στο Κάτω Κερδύλιο Σερρών. Είχε αναλάβει, μετά από συμφωνία, να τροφοδοτεί τους αντάρτες λαμβάνοντας χρήματα και ένα υποζύγιο για τη μεταφορά των τροφίμων. Όμως καταχράστηκε τα χρήματα και δεν παρέδωσε τα τρόφιμα. Ο Μιχάλης Μπογατσόπουλος, ηγετικό στέλεχος των ανταρτών κατέβηκε από το βουνό και βρήκε τον Κίκηρα ζητώντας του να επιστρέψει τα χρήματα ή να παραδώσει τα τρόφιμα άμεσα. Ο Κίκηρας, εκτεθειμένος στους αντάρτες έκανε ένα δεύτερο, σοβαρότερο σφάλμα. Στις 10 Οκτωβρίου επιχείρησε να ληστέψει τον καλόγερο Γρηγόριο Καρακαλινό, στη Μονή Αγίου Δημητρίου, λίγο έξω από τα Άνω Κερδύλια. Έπειτα τράπηκε σε φυγή, αφού σκότωσε τον βοηθό του Καρακαλινού, ενώ και ο ίδιος τραυματίστηκε. Μετά από καταγγελία του μοναχού συνελήφθη από τους Γερμανούς στην Ευκαρπία, στο σπίτι του γιατρού Φίλιππου Φυλακτού.

Κατά την ανάκριση έδωσε στους Γερμανούς όλα τα ονόματα των μελών του «Οδυσσέα Ανδρούτσου» που κατάγονταν από τα Κερδύλια καθώς και αυτά των τροφοδοτών τους. Ο Κίκηρας μεταφέρθηκε στη Θεσσαλονίκη, φυλακίστηκε στο Επταπύργιο (Γεντί Κουλέ) και λίγο αργότερα πέθανε. Πλέον οι Γερμανοί είχαν στη διάθεσή τους συγκεκριμένα στοιχεία. Στις 12 Οκτωβρίου, το 382ο Σύνταγμα Πεζικού έφτασε στο Άνω και Κάτω Κερδύλιο και αναζήτησε ανεπιτυχώς όσους είχε κατονομάσει ο Κίκηρας. Στη συνέχεια, οι Γερμανοί εκτέλεσαν ένα άτομο στο Κάτω Κερδύλιο, πυρπόλησαν τα σπίτια οχτώ ανταρτών και συνέλαβαν δύο τροφοδότες τους, καθώς και επτά ακόμα άτομα από τα δύο χωριά. Αφού απηύθυναν αυστηρές προειδοποιήσεις προς τους κατοίκους, οι Γερμανοί αποχώρησαν. Όμως μετά τις αναχωρήσεις, οι συλληφθέντες, θέλοντας να εκδικηθούν τους συγχωριανούς τους, που τους θεωρούσαν υπεύθυνους για τη σύλληψή τους κατέθεσαν ψευδώς ότι οι μισοί κάτοικοι των Κερδυλίων ήταν αντάρτες και οι υπόλοιποι τροφοδότες τους! Στις 16/10, ο πρόεδρος, ο γραμματέας και ένας κοινοτικός σύμβουλος από το Άνω Κερδύλιο πήγαν στη Θεσσαλονίκη και ζήτησαν από τους Γερμανούς να σταλούν στην περιοχή τους δύναμη της Ελληνικής Χωροφυλακής ή γερμανικής μονάδας «ίνα ούτω (έτσι) εξοντώσωμεν τους ληστοσυμμορίτας και ησυχάσει η επαρχία μας». Ήταν όμως πολύ αργά...

Στις 16 και 17 Οκτωβρίου, το 382ο Σύνταγμα Πεζικού πυρπόλησε ή κατεδάφισε 20 κατοικίες και 2 αχυρώνες, συνολικής αξίας περίπου 4 εκατομμυρίων δραχμών, στα χωριά Δάφνη, Ζερβοχώρι και Σιτοχώρι. Στην Ορέσκεια Δάφνης εκτέλεσε 2 άτομα για οπλοκατοχή ενώ στο Σιτοχώρι άλλα 2 «διότι καθ' ομολογίαν των συμμετέσχον εις το γνωστόν κίνημα της Νιγρίτης αλλά μετανοήσαντες επέστρεψαν εις τον χωρίον των». Το 220ο Τάγμα Σκαπανέων ανέλαβε την «ολοκλήρωση της επιχείρησης», αναλαμβάνοντας δράση στο Άνω και Κάτω Κερδύλιο...

Η σφαγή (ολοκαύτωμα) των Κερδυλίων

Για τους Γερμανούς, τα δύο χωριά «αποδεδειγμένα λειτουργούσαν ως βάσεις ανταρτών». Τα ξημερώματα της 17/10, δύο Λόχοι του 220ού Τάγματος Σκαπανέων, υπό τις διαταγές των λοχαγών Wendler και Schreiner ξεκίνησαν από τον Σταυρό και κατευθύνθηκαν προς τα Κερδύλια. Άφησαν τα αυτοκίνητα στον Στρυμόνα και άρχισαν να ανεβαίνουν στα χωριά από τρία σημεία. Ήθελαν να αιφνιδιάσουν τους κατοίκους και το πέτυχαν. Σχεδόν όλοι οι κάτοικοι των δύο χωριών βρίσκονταν στα σπίτια τους. Κανείς δεν προσπάθησε να αποδράσει. Αρχικά, οι χωρικοί νόμισαν ότι επρόκειτο για μία ακόμα γερμανική «προληπτική ενέργεια». Διαψεύστηκαν όμως. Η μη παρουσία διερμηνέα, όπως τις προηγούμενες φορές, και η συγκέντρωση των αρρένων κατοίκων των Κερδυλίων από 16-60 ετών, οι οποίοι στη συνέχεια οδηγήθηκαν εκτός χωριών, προμήνυαν συμφορά... Έτσι κι έγινε. Τα γυναικόπαιδα συγκεντρώθηκαν στα σχολεία και αφού τους επιτράπηκε να πάρουν όσα πράγματα μπορούσαν μαζί τους, απομακρύνθηκαν προς τα γύρω χωριά, κυρίως το Καστρί και την Ευκαρπία. Στις 9.00 π.μ. η εκτόξευση μιας φωτοβολίδας ήταν το έναυσμα για το ξεκίνημα των εκτελέσεων των αντρών, οι οποίοι «παρατάχθησαν επί τριών ζυγών προ του χείλους επί τούτο (γι' αυτό τον σκοπό, εννοείται) εκσκαφέντος ορύγματος και εν τη θέσει ταύτη εφονεύθησαν δια πολυβόλων και ετάφησαν». Από τις εκτελέσεις εξαιρέθηκαν 17 άτομα άνω των 60 ετών στο Άνω Κερδύλιο (ανάμεσά τους ο ιερέας, ο δάσκαλος και ο δασοφύλακας) και 10 στο Κάτω Κερδύλιο (άνω των 60 ετών επίσης). Όλοι αυτοί «χρησιμοποιήθηκαν» από τους Γερμανούς στη συνέχεια, για την ταφή των νεκρών. Έπειτα, πυρπολήθηκαν σχολεία, κοινοτικά καταστήματα, σπίτια κ.ά. Μόνο οι εκκλησίες παρέμειναν άθικτες. Οι Γερμανοί έδωσαν εντολή στους Έλληνες Χωροφύλακες που έφτασαν στα χωριά, να επιτρέψουν στις γυναίκες από το απόγευμα να περισυλλέξουν όσα πράγματα είχαν σωθεί από τις φλόγες.

Ο τελικός απολογισμός της σφαγής των Κερδυλίων ήταν τραγικός: 214 άτομα εκτελέστηκαν και 189 κτίρια, δημόσια και ιδιωτικά, πυρπολήθηκαν. Οι ελληνικές Αρχές τότε ανέφεραν ότι 211 ή 212 άτομα εκτελέστηκαν και 135 σπίτια, αξίας 750 εκ. δραχμών, κάηκαν. Οι Γερμανοί αναφέρουν 207 εκτελεσθέντες. Μεταπολεμικά, το Ελληνικό Εθνικό Γραφείο Εγκλημάτων Πολέμου ανέβασε τον αριθμό των θυμάτων σε 222. Ο Γιάννης Παπασυμεών στο βιβλίο του για την καταστροφή των Κερδυλίων δημοσιεύει κατάσταση, στην οποία αναφέρεται ότι οι εκτελεσθέντες ήταν 230. Οι Γερμανοί έκαναν λόγο για ανατινάξεις πυρομαχικών κατά την πυρπόληση των σπιτιών, για να δικαιολογήσουν το έγκλημά τους. Ένορκη κατάθεση της Μαρίας Γ. (Νιγρίτα 1946) αναφέρει τα εξής: «Δεν γνωρίζω ποιος ήταν ο διοικητής της μονάδας των Γερμανών στρατιωτών. Όμως σε κάθε περίπτωση ήταν πολύ σκληρός και δεν άκουγε τίποτε από τον πόνο και τα παρακάλια μας». Το ολοκαύτωμα των Κερδυλίων ήταν η πρώτη ενέργεια αντιποίνων, σε βάρος αμάχων, από τους Γερμανούς στη ηπειρωτική Ελλάδα. Στις 20 Οκτωβρίου 1941, δέκα κρατούμενοι πλήρωσαν με τη ζωή τους μια ενέδρα ανταρτών για την οποία δεν έφεραν καμία ευθύνη. Και δυστυχώς, ελάχιστοι Γερμανοί τιμωρήθηκαν για τα εγκλήματα που διέπραξαν στην Ελλάδα, όπως το ολοκαύτωμα στα Κερδύλια...

Πηγή: ΣΤΡΑΤΟΣ Ν. ΔΟΡΔΑΝΑΣ, «ΤΟ ΑΙΜΑ ΤΩΝ ΑΘΩΩΝ - ΑΝΤΙΠΟΙΝΑ ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΙΚΩΝ ΑΡΧΩΝ ΚΑΤΟΧΗΣ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 1941-1944», 2η έκδοση, ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ, 2024.

Ευχαριστούμε θερμά τον Καθηγητή Ιστορίας του ΑΠΘ κύριο Ευστράτιο Δορδανά για την πολύτιμη βοήθειά του.