Διπλωματική νίκη της Κύπρου για τις περιουσίες των Ελληνοκυπρίων στο Συμβούλιο της Ευρώπης

Η χθεσινή ημέρα καταγράφεται ως μια από τις πιο σημαντικές ημερομηνίες για την κυπριακή διπλωματία εντός των θεσμών του Συμβουλίου της Ευρώπης. Η Επιτροπή Αναπληρωτών Υπουργών εξέτασε την εφαρμογή της απόφασης του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στην υπόθεση της Τέταρτης Διακρατικής Προσφυγής της Κυπριακής Δημοκρατίας κατά της Τουρκίας, ειδικά ως προς το περιουσιακό σκέλος των εκτοπισμένων Ελληνοκυπρίων και η τουρκική αντιπροσωπεία βγήκε από την αίθουσα έχοντας χάσει τέσσερις διαδοχικές ψηφοφορίες σε διάστημα λίγων ωρών. Η Κύπρος, αντίθετα, εξασφάλισε όχι μόνο τη συνέχιση της επιτήρησης της εκτέλεσης (δηλαδή απέτρεψε το κλείσιμο της υπόθεσης) αλλά και πέτυχε να υιοθετηθεί κατά πλειοψηφία η πρότασή της για παραπομπή ερμηνευτικού ερωτήματος στο ίδιο το ΕΔΑΔ. Πρόκειται για κίνηση που, αν ολοκληρωθεί, θα αποτελέσει ιστορικό προηγούμενο, καθώς για πρώτη φορά στην ιστορία του Δικαστηρίου, το ΕΔΑΔ θα κληθεί να ερμηνεύσει δική του απόφαση.

Τέσσερις ήττες της Άγκυρας σε μία συνεδρίαση

Η συνεδρίαση των Αναπληρωτών Υπουργών εξελίχθηκε σε ένα πραγματικό θρίλερ με έντονες διαδικαστικές αντιπαραθέσεις. Η τουρκική αντιπροσωπεία, βλέποντας το κλίμα να στρέφεται εναντίον της, επιχείρησε με κάθε τρόπο να μπλοκάρει τη διαδικασία και να αποτρέψει την ψηφοφορία επί της κυπριακής πρότασης. Αρχικά, οι Τούρκοι διπλωμάτες πρόβαλαν τον ισχυρισμό ότι για τη λήψη μιας τέτοιας απόφασης απαιτούνταν αυξημένη πλειοψηφία 31 θετικών ψήφων, μια θέση που καταρρίφθηκε από τα υπόλοιπα κράτη μέλη.
Όταν αυτό το επιχείρημα απέτυχε, η Άγκυρα κατέφυγε σε μια ύστατη προσπάθεια κωλυσιεργίας, ζητώντας την υποβολή γραπτής νομικής γνωμάτευσης για το διαδικαστικό ζήτημα, με στόχο να κερδίσει χρόνο και να αναβάλει την απόφαση για επόμενη σύνοδο. Η πρόταση αυτή απορρίφθηκε επίσης από τη συντριπτική πλειοψηφία των παρισταμένων. Μέσα σε διάστημα μόλις μίας ώρας, η Τουρκία είδε τέσσερις διαδοχικές ψηφοφορίες για διαδικαστικά και ουσιαστικά ζητήματα να καταλήγουν εις βάρος της.
Η εξέλιξη αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν αναλογιστεί κανείς την κατάσταση που επικρατούσε τα προηγούμενα χρόνια. Η στήριξη προς τις τουρκικές θέσεις στο Συμβούλιο της Ευρώπης παρουσίαζε μια σταθερά αυξητική τάση, καθώς πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες έδειχναν σημάδια κόπωσης από το κυπριακό πρόβλημα και αναζητούσαν τρόπους να κλείσουν οι εκκρεμότητες με την Άγκυρα.

Σύμφωνα με κυπριακή διπλωματική πηγή που γνωρίζει σε βάθος τη διαδικασία, η εικόνα στο Στρασβούργο αυτή τη φορά ήταν εντελώς διαφορετική από προηγούμενες αναμετρήσεις. Η ίδια πηγή υπενθύμιζε, ότι μέχρι πρόσφατα η υπόθεση βρισκόταν επικίνδυνα κοντά στο κλείσιμο, με την κυπριακή πλευρά να απέχει μόλις δύο ψήφους από μία αρνητική εξέλιξη. Υπενθύμιζε επίσης ότι η υπόθεση Ελληνοκύπριας Τιτίνας Λοϊζίδου είχε ήδη κλείσει σε επίπεδο επιτήρησης, γεγονός που είχε λειτουργήσει ως καμπανάκι για τη Λευκωσία. «Πότε πήγαμε και χάσαμε όπως η Τουρκία σε μια ώρα τέσσερις ψηφοφορίες;», έλεγε χαρακτηριστικά η ίδια πηγή, σημειώνοντας ότι αυτή τη φορά η κυπριακή διπλωματία μπήκε στη διαδικασία προετοιμασμένη, με επιχειρήματα, συμμαχίες και τακτική.

Αυτή η αναφορά φανερώνει πόσο κοντά βρεθήκαμε στο να χάσουμε οριστικά ένα από τα ισχυρότερα νομικά αναχώματα που διαθέτουμε έναντι της κατοχής.

Ικανοποίηση Χριστοδουλίδη

Ο Κύπριος Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης, χαιρέτισε με ανάρτησή του στην πλατφόρμα X την απόφαση, τονίζοντας τη στρατηγική της σημασία. Εξέφρασε ιδιαίτερη ικανοποίηση για την απόφαση της Επιτροπής Αναπληρωτών Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, υπογραμμίζοντας ότι η εξέλιξη αυτή «ενισχύει τη διαπραγματευτική ισχύ της Κύπρου», στο ευρύτερο εθνικό ζήτημα.

Από την πλευρά του ο Κύπριος υπουργός Εξωτερικών Κωνσταντίνος Κόμπος, σε δήλωση του ανέφερε: «Η θέση της τουρκικής πλευράς όλο αυτό το χρονικό διάστημα ήταν υπέρ του κλεισίματος της επιτήρησης της συγκεκριμένης υπόθεσης. Κατάφεραν να εξασφαλίσουν σημαντικό αριθμό θετικών ψήφων ως προς αυτή τους την προσέγγιση. Σήμερα (χθες) στα πλαίσια αυτής της συζήτησης η Τουρκία δεν πέτυχε τον σκοπό της».

Ο Κ. Κόμπος επεσήμανε ότι «πέραν αυτού, σημαντικό είναι επίσης το γεγονός ότι η Τουρκία έθεσε άλλα διάφορα διαδικαστικής φύσεως ζητήματα τα οποία δεν εγκρίθηκαν από την πλειοψηφία» και χαρακτήρισε το αποτέλεσμα ως «μια σημαντική επιτυχία της Κυπριακής Δημοκρατίας, του Υπουργείου Εξωτερικών, της Νομικής Υπηρεσίας, με τη συνδρομή επίσης της Υφυπουργού για Ευρωπαϊκά Θέματα».
Όπως σημείωσε στη δήλωση του ο Κ. Κόμπος, «έχουμε το επόμενο βήμα τον Ιούνιο του 2027, όπου θα τεθεί σε ψηφοφορία το ερώτημα που θα διατυπώσει η Γραμματεία. Δεν είναι το τέλος του δρόμου. Απαιτούνται ακόμη αρκετές και σημαντικές προσπάθειες, ούτως ώστε το ζήτημα να φτάσει εν τέλει ενώπιον του δικαστηρίου».

Αξίζει να σημειωθεί η δουλειά που έγινε και από την υφυπουργό Ευρωπαϊκών Θεμάτων Μαριλένα Ραουνά, η οποία συνέβαλε αποφασιστικά στην κινητοποίηση και πειθώ των εταίρων στην ΕΕ. Υπήρξε μια δουλειά σε μεγάλο βαθμό αθέατη, αλλά κρίσιμη.

Τι είναι η 4η Διακρατική Προσφυγή;

Η ιστορία αυτής της υπόθεσης ξεκινά τρεις δεκαετίες πριν, στα χρόνια που ακολούθησαν άμεσα την τουρκική εισβολή του 1974. Η Κυπριακή Δημοκρατία κατέθεσε την Τέταρτη Διακρατική Προσφυγή ενώπιον της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στις 22 Νοεμβρίου 1994, σχετικά με τις συνθήκες που επικρατούσαν στα κατεχόμενα εδάφη.

Η προσφυγή κάλυπτε τέσσερις κεντρικές θεματικές ενότητες:

1.  Το περιουσιακό: Το δικαίωμα στην κατοικία και στην περιουσία των Ελληνοκυπρίων εκτοπισμένων που δεν μπορούσαν να επιστρέψουν στις εστίες τους μετά το 1974.

2. Το θέμα των αγνοουμένων: Η παντελής αδυναμία ή άρνηση ουσιαστικής έρευνας από τις τουρκικές αρχές για την τύχη εκατοντάδων Ελληνοκυπρίων που εξαφανίστηκαν κατά τη διάρκεια και μετά την εισβολή.

3. Το θέμα των εγκλωβισμένων: Οι Ελληνοκύπριοι της Καρπασίας που έμειναν στα κατεχόμενα και υφίσταντο παραβιάσεις θρησκευτικών, εκπαιδευτικών και περιουσιακών τους δικαιωμάτων.

4. Τα δικαιώματα των Τουρκοκυπρίων: Οι περιορισμοί που επέβαλε το ψευδοκράτος στον δικαστικό έλεγχο αποφάσεων από τα δικαστήρια της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Με την απόφασή του της 10ης Μαΐου 2001, το ΕΔΑΔ διαπίστωσε 14 παραβιάσεις της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων από την Τουρκία. Η Κύπρος δικαιώθηκε και στα τέσσερα βασικά σκέλη. Το 2014 ήρθε η απόφαση για δίκαιη ικανοποίηση. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων επιδίκασε συνολικά €90 εκατομμύρια, εκ των οποίων €30 εκατομμύρια για τους συγγενείς των αγνοουμένων και €60 εκατομμύρια για τους εγκλωβισμένους Έλληνοκύπριους της Καρπασίας. Ήταν ιστορική απόφαση, καθώς για πρώτη φορά επιδικάστηκε τέτοια χρηματική ικανοποίηση σε διακρατική προσφυγή. Η Τουρκία, φυσικά, δεν πλήρωσε.

Μια δεκαετία αδιεξόδου

Η νίκη της 10ης Μαΐου 2001 ήταν νομικά πλήρης, διπλωματικά, όμως, ξεκινούσε ένας πραγματικά δύσκολος αγώνας. Η Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, ως αρμόδιο θεσμικό όργανο για την εποπτεία εκτέλεσης αποφάσεων του ΕΔΑΔ σύμφωνα με το άρθρο 46 της ΕΣΔΑ, άρχισε να εξετάζει αν η Τουρκία συμμορφώθηκε.

Η Τουρκία επέλεξε επιθετική στρατηγική και αντί να συμμορφωθεί, κατέστρωσε ένα εναλλακτικό αφήγημα. Επικαλέστηκε τη λειτουργία της λεγόμενης Επιτροπής Ακίνητης Περιουσίας, που συστάθηκε υπό τουρκική πίεση στη κατεχόμενα, ως «μηχανισμός αποζημίωσης» και ισχυρίστηκε ότι αποτελεί επαρκή ανταπόκριση στις αποφάσεις του ΕΔΑΔ. Η θέση της Άγκυρας βρήκε υποστήριξη εντός της Γραμματείας της Επιτροπής, που ενθάρρυνε τακτικά το κλείσιμο της υπόθεσης.

Η Κύπρος απαντούσε ότι η παράνομη εκποίηση και εκμετάλλευση ελληνοκυπριακών περιουσιών σε κατεχόμενα εδάφη, που παρά τα χρόνια εντεινόταν αντί να σταματά, αποτελεί συνεχιζόμενη παραβίαση. Το αποτέλεσμα; Επί χρόνια, «ισοψηφία» και αδιέξοδο. Τα κράτη - μέλη χωρίζονταν σχεδόν στη μέση. Ούτε η Τουρκία μπορούσε να κλείσει την υπόθεση, αλλά ούτε και η Κύπρος να εξασφαλίσει αυστηρότερα μέτρα επιτήρησης.

Η κατάσταση ήταν, όπως την χαρακτήρισε ακαδημαϊκή ανάλυση στην ιστοσελίδα Strasbourg Observers τον Νοέμβριο 2025, ένα «απογοητευτικό αδιέξοδο». Η στήριξη στην τουρκική θέση για κλείσιμο είχε μάλιστα παρουσιάσει αυξητική τάση με τα χρόνια. Σε ορισμένα σημεία, η ψηφοφορία ήταν πολύ κοντά στον αριθμό που θα επέτρεπε στην Τουρκία να κλείσει ένα μείζον κεφάλαιο χωρίς ουσιαστική συμμόρφωση.

Ανατροπή σκηνικού

Η Λευκωσία, από το 2023, επέλεξε ενεργητική διπλωματία στο συγκεκριμένο μέτωπο, με το υπουργείο Εξωτερικών, σε στενό συντονισμό με τη Νομική Υπηρεσία, να αναπτύσσουν συστηματική και στοχευμένη διπλωματική δράση, επικοινωνώντας με ένα προς ένα τα κράτη - μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης, εξηγώντας την κυπριακή θέση, ανατρέποντας τα τουρκικά επιχειρήματα και αποκαλύπτοντας τον ρόλο της λεγόμενης Επιτροπής Αποζημιώσεων ως ανεπαρκούς εργαλείου συμμόρφωσης της Τουρκίας.

Παράλληλα, η Λευκωσία εισηγήθηκε για πρώτη φορά τον Σεπτέμβριο του 2024, μια τολμηρή διαδικαστική κίνηση. Εισηγήθηκε την παραπομπή ερμηνευτικού ερωτήματος στο ΕΔΑΔ, βάσει του άρθρου 46 παρ. 3 της ΕΣΔΑ. Σε περίπτωση που η εκτέλεση απόφασης εμποδίζεται λόγω ερμηνευτικού προβλήματος, το άρθρο αυτό επιτρέπει στην Επιτροπή Υπουργών να παραπέμψει το ζήτημα εκ νέου στο Δικαστήριο. Στην ουσία, η Κύπρος ζήτησε το ίδιο το ΕΔΑΔ να αποσαφηνίσει τι σημαίνει «συμμόρφωση» στο πλαίσιο της παρ. 63 της απόφασης του 2014.

Η πρόταση αυτή, που αρχικά αντιμετωπίστηκε με σκεπτικισμό, κέρδισε έδαφος βήμα με βήμα. Η χθεσινή υιοθέτησή με 25 θετικές ψήφους αποτελεί απόδειξη της αποτελεσματικότητας αυτής της μεθόδου.

Η προεδρία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου από την Κύπρο το πρώτο εξάμηνο αυτού του χρόνου συνέβαλε σημαντικά στην κινητοποίηση χωρών μελών της ΕΕ, υπέρ της κυπριακής θέσης.

Τι σημαίνει η χθεσινή απόφαση;

Η επιτήρηση συνεχίζεται. Η Τουρκία δεν μπορεί να παρουσιαστεί στην εσωτερική της κοινή γνώμη ή στη διεθνή σκηνή ως χώρα που «αθωώθηκε» από το Συμβούλιο της Ευρώπης για το περιουσιακό των εκτοπισμένων και η διεθνής πίεση παραμένει.

Ανοίγει νέο νομικό κεφάλαιο. Αν το 2027 η Επιτροπή υιοθετήσει το ερμηνευτικό ερώτημα και το παραπέμψει στο ΕΔΑΔ, το Δικαστήριο θα κληθεί, για πρώτη φορά στην ιστορία του, να ερμηνεύσει δική του απόφαση. Αυτό θα δημιουργήσει δεσμευτική νομολογία ως προς το τι ακριβώς υποχρεούται να κάνει η Τουρκία.

Η στήριξη στην τουρκική θέση μειώθηκε. Σε σχέση με τις προηγούμενες ψηφοφορίες, ο αριθμός κρατών που στηρίζουν τη θέση της Άγκυρας για κλείσιμο παρουσίασε πτωτική τάση, αντιστρέφοντας την τάση που είχε δημιουργηθε.

Ενισχύεται η διαπραγματευτική μας θέση στο Κυπριακό. Η διαπίστωση ότι η Τουρκία παραβιάζει τα περιουσιακά δικαιώματα των Ελληνοκυπρίων δεν αποτελεί αφηρημένη νομική κρίση και τροφοδοτεί το ευρύτερο πλαίσιο στη διαπραγμάτευση επίλυσης του Κυπριακού.

Μήνυμα στην «Επιτροπή Αποζημιώσεων». Η τουρκική επιχειρηματολογία ότι η λεγόμενη Επιτροπή Αποζημιώσεων αποτελεί επαρκή απάντηση στις αποφάσεις του ΕΔΑΔ δέχτηκε ισχυρό πλήγμα καθώς τα κράτη - μέλη δεν αρκέστηκαν σε αυτό το επιχείρημα.

Υπάρχει δρόμος μπροστά

Η πορεία με την χθεσινή επιτυχία δεν έχει ολοκληρωθεί και το επόμενο κρίσιμο ορόσημο είναι η συνεδρίαση του Ιουνίου 2027, κατά την οποία η Γραμματεία της Επιτροπής θα παρουσιάσει το διατυπωμένο ερμηνευτικό ερώτημα. Για να υιοθετηθεί και να παραπεμφθεί επίσημα στο ΕΔΑΔ, θα χρειαστεί ενισχυμένη πλειοψηφία με 31 θετικές ψήφους, κάτι που είναι ιδιαιτέρως δύσκολο, λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο που κινείται η Τουρκία και τα εργαλεία που διαθέτει για να «πείσει» κράτη να την υποστηρίξουν.

Ο Κύπριος υπουργός Εξωτερικών Κ. Κόμπος, διατηρεί την αισιοδοξία του λέγοντας πως «η εξωτερική μας πολιτική με μεθοδικότητα, με συστηματικότητα, πάντα σε συνάρτηση με την εσωτερική πολιτική, συνεχίζει την προσπάθεια για εξυπηρέτηση του εθνικού μας συμφέροντος σε όλους τους τομείς, με απώτερο στόχο την ενίσχυση των εθνικών μας θέσεων και των συμφερόντων του λαού μας».