To μανιφέστο Ρούμπιο από την Πνύκα: Το δίλημμα «ισχύς ή παρακμή» για τη Δύση και ο ανταγωνισμός του με τον Τζέι ντι Βανς για την επόμενη ημέρα στις ΗΠΑ

Η επιλογή της Πνύκας μόνο τυχαία δεν ήταν και δεν θα μπορούσε άλλωστε. Ο Μάρκο Ρούμπιο δεν επέλεξε τον χώρο όπου συνερχόταν η Εκκλησία του Δήμου της αρχαίας Αθήνας για να περιοριστεί στις ελληνοαμερικανικές σχέσεις ούτε για να προσθέσει απλώς έναν ισχυρό ιστορικό συμβολισμό στην επίσκεψή του στην Αθήνα.

Από έναν από τους τόπους όπου διαμορφώθηκε η πολιτική παράδοση της Δύσης, ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών επιχείρησε να περιγράψει το δικό του όραμα για το μέλλον της και, ταυτόχρονα, να εντάξει το «America First» του Ντόναλντ Τραμπ σε μια ιστορική διαδρομή πολύ παλαιότερη από τη σημερινή αμερικανική κυβέρνηση.

Στον πυρήνα της ομιλίας του βρέθηκε ένα καθαρό δίλημμα. Η Δύση εισέρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία δεν μπορεί πλέον να θεωρεί δεδομένη την οικονομική, στρατιωτική και πολιτική υπεροχή που διέθετε για δεκαετίες. Οι επιλογές που θα γίνουν μέσα στα επόμενα χρόνια, κατά τον Ρούμπιο, δεν θα καθορίσουν απλώς την επόμενη πολιτική περίοδο, αλλά τη θέση της Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών στον κόσμο για μεγάλο μέρος του 21ου αιώνα.

Η αρχαία Ελλάδα και το «America First»

Ο Ρούμπιο ξεκίνησε από την αρχαία Ελλάδα για να φτάσει στη σημερινή Ουάσιγκτον. Η φιλοδοξία, η περιέργεια, το θάρρος, η αναζήτηση του αγνώστου, αλλά κυρίως η τιμή, το καθήκον και η αφοσίωση στην πατρίδα παρουσιάστηκαν ως στοιχεία πάνω στα οποία οικοδομήθηκε σταδιακά η δυτική πολιτική παράδοση. Η ουσία της επιχειρηματολογίας του βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη σύνδεση. Για τον επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας, η προσήλωση στο εθνικό συμφέρον δεν βρίσκεται σε αντίθεση με τη δημοκρατία ούτε αποτελεί επιστροφή σε έναν ξεπερασμένο εθνικισμό.

Αντίθετα, υποστήριξε ότι οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν πως δεν υπάρχει τίποτε εγωιστικό ή λανθασμένο στην αφοσίωση προς το έθνος και στην υπεράσπιση των συμφερόντων του. Πάνω σε αυτή τη βάση επιχείρησε να εξηγήσει και το «America First».

Η εκδοχή που παρουσίασε στην Αθήνα δεν σημαίνει μια Αμερική που αποσύρεται από τον κόσμο. Σημαίνει μια Αμερική που συμμετέχει στο διεθνές σύστημα έχοντας ως πρώτη υποχρέωση την προστασία των δικών της πολιτών και την ενίσχυση της δικής της ισχύος.

Είναι μια ουσιαστική διαφοροποίηση από την αντίληψη που κυριάρχησε σε μεγάλο μέρος της μεταψυχροπολεμικής περιόδου, όταν η διεύρυνση των διεθνών θεσμών, η οικονομική αλληλεξάρτηση και η παγκοσμιοποίηση αντιμετωπίστηκαν ως μηχανισμοί που θα περιόριζαν σταδιακά τον ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων. Για την κυβέρνηση Τραμπ αυτή η περίοδος έχει τελειώσει.

Η επιστροφή της ισχύος

Η λέξη που διαπερνούσε την ομιλία του Ρούμπιο ήταν η ισχύς. Οικονομική, στρατιωτική, τεχνολογική και τελικά πολιτική. Οι Ηνωμένες Πολιτείες βλέπουν πλέον το διεθνές περιβάλλον μέσα από το πρίσμα ενός σκληρότερου ανταγωνισμού, στον οποίο η Κίνα διεκδικεί μεγαλύτερο οικονομικό και γεωπολιτικό χώρο, η Ρωσία έχει επαναφέρει τον πόλεμο μεγάλης κλίμακας στην Ευρώπη και περιφερειακές δυνάμεις επιχειρούν να εκμεταλλευτούν τα κενά που δημιουργεί η μετάβαση σε ένα λιγότερο προβλέψιμο διεθνές σύστημα.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον ο Ρούμπιο περιέγραψε χωρίς περιστροφές την επιλογή της κυβέρνησης Τραμπ: την επιδίωξη της αμερικανικής εθνικής ισχύος χωρίς απολογητική διάθεση. Το σημαντικότερο όμως μήνυμα της Πνύκας δεν αφορούσε την Αμερική ούτε μεμονωμένα την Ελλάδα. Αφορούσε την Ευρώπη.

Το μήνυμα προς την Ευρώπη

Η Ουάσιγκτον ζητά από τους Ευρωπαίους να απαντήσουν στο ίδιο ερώτημα στο οποίο θεωρεί ότι η ίδια έχει ήδη απαντήσει: θέλει η Ευρώπη να παραμείνει ένας από τους βασικούς πόλους ισχύος του διεθνούς συστήματος και είναι διατεθειμένη να πληρώσει το οικονομικό, πολιτικό και στρατιωτικό κόστος που απαιτείται γι' αυτό; Η προειδοποίηση του Ρούμπιο ήταν δύσκολο να παρερμηνευθεί.

Οι αποφάσεις της επόμενης δεκαετίας, είπε, θα γράψουν την ιστορία του επόμενου αιώνα. Και απέναντι στην επιλογή της ισχύος τοποθέτησε ένα πολύ διαφορετικό μέλλον: «ατροφία, υποτέλεια και παρακμή».

Πρόκειται για μια συζήτηση που βρίσκεται ήδη στο εσωτερικό της Ευρώπης. Από την αύξηση των αμυντικών δαπανών και την προσπάθεια δημιουργίας ισχυρότερης ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας μέχρι την ενεργειακή ασφάλεια και την τεχνολογική εξάρτηση από τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ασία, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις βρίσκονται αντιμέτωπες με αποφάσεις που επί δεκαετίες μπορούσαν να αναβάλλουν.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έκανε το ζήτημα της στρατιωτικής ισχύος ξανά άμεσο. Ο ανταγωνισμός ΗΠΑ - Κίνας έφερε στο προσκήνιο την τεχνολογία, τις πρώτες ύλες και τις αλυσίδες εφοδιασμού. Η ενεργειακή κρίση αποκάλυψε πόσο γρήγορα μια οικονομική εξάρτηση μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγική αδυναμία. Η θέση που διατύπωσε ο Ρούμπιο στην Αθήνα είναι ότι η Ευρώπη δεν έχει πλέον την πολυτέλεια να αντιμετωπίζει αυτά τα ζητήματα ξεχωριστά.

Από τον Βανς στο Μόναχο στον Ρούμπιο στην Πνύκα

Η ομιλία εντάσσεται σε μια ευρύτερη γραμμή που η κυβέρνηση Τραμπ έχει αναπτύξει απέναντι στην Ευρώπη. Ο Τζέι Ντι Βανς είχε προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου το 2025 όταν υποστήριξε ότι η μεγαλύτερη απειλή για την Ευρώπη δεν προέρχεται κατ' ανάγκη από εξωτερικούς αντιπάλους, αλλά από το εσωτερικό της.

Ο Ρούμπιο επέλεξε διαφορετικό τόνο και διαφορετικό ιστορικό πλαίσιο, αλλά η αφετηρία παραμένει συγγενής. Το πρόβλημα της Ευρώπης, σύμφωνα με τη σημερινή αμερικανική κυβέρνηση, δεν είναι μόνο ότι δαπανά λιγότερα για την άμυνα ή ότι αναπτύσσεται με χαμηλότερους ρυθμούς. Είναι ότι έχει αρχίσει να αμφιβάλλει για τον ίδιο τον πολιτισμό και τις αρχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε.

Στην Πνύκα όμως υπήρχε και μια σαφής πρόσκληση επανασύνδεσης. Ο Ρούμπιο μίλησε για μια «μεγάλη αναγέννηση του δυτικού πνεύματος», επιχειρώντας να τοποθετήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη στην ίδια ιστορική αλυσίδα, από την Αθήνα και τη Ρώμη μέχρι τον χριστιανικό κόσμο και την αμερικανική δημοκρατία.

Δεν πρότεινε την κατάργηση των διαφορετικών εθνικών συμφερόντων στο όνομα μιας ενιαίας Δύσης. Το αντίθετο. Η αντίληψη που παρουσίασε θέλει τη Δύση να αποτελείται από ισχυρά κράτη που γνωρίζουν τα συμφέροντά τους, έχουν τη δυνατότητα να τα υπερασπιστούν και συνεργάζονται επειδή αντιλαμβάνονται ότι απέναντι στις μεγάλες ανακατατάξεις του διεθνούς συστήματος έχουν περισσότερα να κερδίσουν μαζί παρά χωριστά.

Ρούμπιο και Βανς: δύο διαφορετικές εκδοχές της μετά Τραμπ εποχής

Υπάρχει όμως και μία δεύτερη ανάγνωση της ομιλίας στην Πνύκα που υπερβαίνει την εξωτερική πολιτική. Ο άνθρωπος που μίλησε στην Αθήνα είναι ταυτόχρονα ένα από τα δύο πρόσωπα γύρω από τα οποία έχει ήδη αρχίσει να περιστρέφεται στην Ουάσιγκτον η συζήτηση για τη διαδοχή του Ντόναλντ Τραμπ το 2028.

Ο άλλος είναι ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς.

Δημοσίως οι δύο άνδρες αποφεύγουν οποιαδήποτε εικόνα αντιπαράθεσης. Ο Ρούμπιο έχει δηλώσει ότι εάν ο Βανς διεκδικήσει την προεδρία θα είναι από τους πρώτους που θα τον στηρίξουν, ενώ ο Βανς τον χαρακτηρίζει στενό φίλο. Ο ίδιος ο Τραμπ, ωστόσο, έχει τροφοδοτήσει επανειλημμένα τη συζήτηση, ρωτώντας συνεργάτες και συνομιλητές του «JD ή Marco;», καθώς το ερώτημα για το ποιος μπορεί να εκφράσει τη συνέχεια του τραμπισμού μετά τον Τραμπ έχει αρχίσει να αποκτά πραγματικό πολιτικό βάρος.

Η διαφορά τους δεν βρίσκεται τόσο στην πίστη προς τον σημερινό Πρόεδρο όσο στο τι μπορεί να σημαίνει το «America First» όταν ο Τραμπ δεν θα βρίσκεται πλέον στον Λευκό Οίκο.

Ο Βανς προέρχεται από το νεότερο, περισσότερο λαϊκιστικό και ιδεολογικά συγκροτημένο τμήμα του MAGA. Αντιμετωπίζει με βαθιά καχυποψία τις μακροχρόνιες αμερικανικές στρατιωτικές δεσμεύσεις, έχει υπάρξει από τους σκληρότερους επικριτές της αμερικανικής βοήθειας προς την Ουκρανία και θεωρεί ότι οι Ευρωπαίοι εκμεταλλεύτηκαν για δεκαετίες την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας χωρίς να αναλαμβάνουν το κόστος που τους αναλογεί.

Η διαρροή της συνομιλίας στο Signal για τα πλήγματα κατά των Χούθι είχε αποκαλύψει πόσο βαθιά είναι αυτή η αντίληψη. Ο Βανς είχε εκφράσει ιδιωτικά την αντίθεσή του σε μια επιχείρηση από την οποία, κατά την άποψή του, θα επωφελούνταν κυρίως οι Ευρωπαίοι, πριν τελικά συνταχθεί με την απόφαση της κυβέρνησης. Η θέση του δεν ήταν απλώς τακτική. Ήταν συνεπής με μια ευρύτερη πεποίθηση ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να είναι πολύ πιο επιλεκτικές ως προς το πού και για ποιον χρησιμοποιούν τη στρατιωτική τους ισχύ.

Ο Ρούμπιο προέρχεται από διαφορετική αφετηρία. Παρά τη μεγάλη πολιτική του μετατόπιση προς τον τραμπισμό, κουβαλά την παράδοση ενός περισσότερο διεθνιστικού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος. Θεωρεί την αμερικανική στρατιωτική και διπλωματική παρουσία βασικό εργαλείο διατήρησης της παγκόσμιας ισορροπίας, παραμένει πολύ πιο κοντά στο Ισραήλ και αντιμετωπίζει με μεγαλύτερη δυσπιστία την πιθανότητα συμφωνιών με αντιπάλους όπως το Ιράν όταν θεωρεί ότι αυτές μπορεί να μεταφραστούν σε στρατηγικές παραχωρήσεις.

Η απόσταση μεταξύ των δύο έγινε περισσότερο ορατή ακριβώς στο Ιράν. Αμερικανικά δημοσιεύματα έχουν περιγράψει τον Βανς ως τη φωνή που πιέζει περισσότερο προς τη διαπραγμάτευση και τον περιορισμό μιας μακροχρόνιας αμερικανικής εμπλοκής, ενώ ο Ρούμπιο έχει υπερασπιστεί πολύ πιο έντονα τη χρήση πίεσης και στρατιωτικής ισχύος και διατηρεί σαφώς στενότερη γραμμή με το Ισραήλ.

Η Washington Post έχει καταγράψει ακόμη και διαφορετικές επιλογές πίσω από κλειστές πόρτες. Σύμφωνα με αξιωματούχους που επικαλείται η εφημερίδα, ο Ρούμπιο εμφανίστηκε τόσο επιφυλακτικός για τις πιθανότητες μιας αποδεκτής συμφωνίας με την Τεχεράνη ώστε δεν ανέλαβε τον πρώτο γύρο των διαπραγματεύσεων για κατάπαυση του πυρός, ενώ ο Βανς ζήτησε από τον Τραμπ να αναλάβει ο ίδιος την προσπάθεια.

Αυτό δεν σημαίνει ότι στο εσωτερικό της κυβέρνησης υπάρχουν δύο αυτόνομα κέντρα εξωτερικής πολιτικής. Ο Λευκός Οίκος και το State Department απορρίπτουν δημοσίως τις αναφορές περί ρήγματος και οι δύο άνδρες προσαρμόζουν τελικά τις θέσεις τους στις αποφάσεις του Προέδρου. Η διαφορά όμως στις αφετηρίες τους είναι πραγματική και καταγεγραμμένη.

Η Ευρώπη αποκαλύπτει ίσως καλύτερα τη διαφορά

Ακόμη πιο καθαρά από το Ιράν, η Ευρώπη δείχνει πόσο διαφορετικά αντιλαμβάνονται οι δύο άνδρες τον ίδιο πολιτικό χώρο. Ο Βανς πήγε στο Μόναχο για να συγκρουστεί. Δεν περιορίστηκε στην απαίτηση για μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες. Αμφισβήτησε την πολιτική κατεύθυνση των ευρωπαϊκών ελίτ, τις επιλογές τους στο μεταναστευτικό, την ελευθερία του λόγου και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τη δημοκρατία. Για τον Βανς, η κρίση της Ευρώπης είναι σε μεγάλο βαθμό εσωτερική και πολιτισμική.

Ο Ρούμπιο στην Πνύκα ξεκίνησε από μια παρόμοια διάγνωση αλλά κατέληξε σε διαφορετικό τόνο. Δεν αντιμετώπισε την Ευρώπη ως βάρος από το οποίο πρέπει να αποδεσμευτούν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Την αντιμετώπισε ως τμήμα μιας Δύσης που η Ουάσιγκτον εξακολουθεί να χρειάζεται, υπό την προϋπόθεση ότι θα ανακτήσει στρατιωτική, οικονομική και πολιτική ισχύ.

Η διαφορά είναι λεπτή αλλά σημαντική. Ο Βανς εμφανίζεται περισσότερο πρόθυμος να αμφισβητήσει την ίδια τη μεταπολεμική σχέση Αμερικής - Ευρώπης. Ο Ρούμπιο περισσότερο πρόθυμος να την αναμορφώσει.

Και οι δύο ζητούν από τους Ευρωπαίους να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη για την ασφάλειά τους. Ο Βανς το παρουσιάζει συχνά ως προϋπόθεση για να σταματήσει η Αμερική να επιδοτεί μια ήπειρο που δεν κάνει αρκετά για τον εαυτό της. Ο Ρούμπιο το εντάσσει περισσότερο στην ανάγκη δημιουργίας ενός ισχυρότερου δυτικού συνασπισμού απέναντι σε έναν κόσμο στον οποίο η ισορροπία ισχύος αλλάζει.

Η μάχη για το τι θα είναι ο τραμπισμός χωρίς τον Τραμπ

Πίσω από αυτές τις διαφορές βρίσκεται ένα μεγαλύτερο ερώτημα που το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα αργά ή γρήγορα θα πρέπει να απαντήσει.

Ο Τραμπ κατάφερε να συνυπάρξουν κάτω από την ίδια πολιτική στέγη διαφορετικές και συχνά αντιφατικές τάσεις: οι παραδοσιακοί Ρεπουμπλικανοί της ισχυρής εθνικής άμυνας, οι απομονωτιστές του MAGA, οι οικονομικοί εθνικιστές, η θρησκευτική Δεξιά, η εργατική βάση των μεσοδυτικών πολιτειών, οι μεγάλοι χρηματοδότες και ένα σημαντικό κομμάτι της Silicon Valley. Ο Βανς και ο Ρούμπιο ακουμπούν σε διαφορετικά σημεία αυτής της συμμαχίας.

Ο Βανς έχει βαθύτερες ρίζες στη νεότερη γενιά του MAGA, στους οικονομικούς λαϊκιστές και σε ένα τμήμα της νέας αμερικανικής Δεξιάς που θέλει πολύ μεγαλύτερη ρήξη με το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα της εποχής Μπους. Ο Ρούμπιο μπορεί ευκολότερα να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στον τραμπισμό και τμήματα του παραδοσιακού Ρεπουμπλικανικού κατεστημένου, ιδιαίτερα στην εξωτερική πολιτική και στην εθνική ασφάλεια.

Ακόμη και στην οικονομία υπάρχουν αποχρώσεις. Ο Βανς έχει εμφανιστεί περισσότερο δεκτικός σε κρατικές παρεμβάσεις που πριν από μία δεκαετία θα θεωρούνταν ξένες προς τη ρεπουμπλικανική ορθοδοξία, ιδιαίτερα όταν αυτές παρουσιάζονται ως προστασία της αμερικανικής εργασίας και παραγωγής. Ο Ρούμπιο έχει επίσης απομακρυνθεί σημαντικά από το οικονομικό δόγμα του παλαιού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος, αλλά η πολιτική του διαδρομή παραμένει περισσότερο συνδεδεμένη με την παραδοσιακή συντηρητική παράταξη.

Γι' αυτό και μια ενδεχόμενη μελλοντική αντιπαράθεση μεταξύ τους δεν θα ήταν απλώς σύγκρουση δύο προσωπικών φιλοδοξιών. Θα μπορούσε να μετατραπεί σε συζήτηση για το τι ακριβώς θα παραμείνει από τον τραμπισμό όταν φύγει ο άνθρωπος που κατάφερε να κρατήσει όλες αυτές τις τάσεις μαζί.

Προς το παρόν ο Τραμπ κρατά και τους δύο κοντά του. Αμερικανικά δημοσιεύματα αναφέρουν ότι έχει ρωτήσει ιδιωτικά συνεργάτες ποιον προτιμούν για το 2028, ενώ τον Αύγουστο είπε σε δωρητές ότι «πρέπει να εκλέξουμε τον JD». Την ίδια στιγμή εξακολουθεί να επαινεί δημοσίως και ιδιωτικά τον Ρούμπιο και έχει ενισχύσει εντυπωσιακά τον ρόλο του μέσα στην κυβέρνηση. Τίποτε από αυτά δεν συνιστά ακόμη επίσημη αναμέτρηση για το χρίσμα και ο Ρούμπιο επιμένει δημοσίως ότι θα στηρίξει τον Βανς εάν είναι υποψήφιος. Αποκαλύπτει όμως κάτι σημαντικότερο. Το 2028 δεν θα κριθεί μόνο το πρόσωπο που θα επιχειρήσει να διαδεχθεί τον Ντόναλντ Τραμπ. Θα αρχίσει να κρίνεται και ποια εκδοχή του τραμπισμού μπορεί να υπάρξει χωρίς τον ίδιο τον Τραμπ. Και υπό αυτή την έννοια, το Μόναχο του Βανς και η Πνύκα του Ρούμπιο είναι δύο διαφορετικά παράθυρα προς την ίδια συζήτηση.

Γιατί η Πνύκα είχε σημασία

Σε αυτό ακριβώς το σημείο αποκτά ιδιαίτερη σημασία ο τόπος της ομιλίας. Ο Ρούμπιο δεν βρέθηκε στην Πνύκα για να υποστηρίξει ότι η σημερινή Αμερική αποτελεί αντίγραφο της αρχαίας Αθήνας. Χρησιμοποίησε όμως την Αθήνα για να επαναφέρει μια πολύ παλαιότερη έννοια της δημοκρατίας, στην οποία τα δικαιώματα του πολίτη συνυπάρχουν με το καθήκον απέναντι στην πολιτική κοινότητα.

Πατρίδα, συμμετοχή, ευθύνη και ισχύς τοποθετήθηκαν έτσι στην ίδια πολιτική εξίσωση.

Αυτή είναι και η ουσία της παρέμβασής του. Η Ουάσιγκτον του Τραμπ δεν θεωρεί πλέον ότι η δυτική υπεροχή αποτελεί φυσική κατάσταση του διεθνούς συστήματος. Θεωρεί ότι πρέπει να κατακτηθεί ξανά μέσα σε έναν κόσμο στον οποίο η οικονομική παραγωγή, η τεχνολογία, η στρατιωτική ισχύς και τελικά η δυνατότητα επιβολής πολιτικών επιλογών μετακινούνται.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, σύμφωνα με τον Ρούμπιο, έχουν κάνει τη δική τους επιλογή. Από την Πνύκα ζήτησε από την Ευρώπη να κάνει τη δική της.