Ο Αύγουστος του 1898 χάραξε ανεξίτηλα την ιστορία της Κρήτης. Μια μέρα, σαν σήμερα, πριν 128 χρόνια, και συγκεκριμένα στις 25 Αυγούστου (6 Σεπτεμβρίου σύμφωνα με το νέο ημερολόγιο) 1898, στις δύο το μεσημέρι ξέσπασαν στο Ηράκλειο της Κρήτης αιματηρά επεισόδια που εξελίχθηκαν σε πρωτοφανή τραγωδία. Η άγρια σφαγή των χριστιανών από τους Οθωμανούς αποτέλεσε το σημείο καμπής που άλλαξε τον διοικητικό χάρτη της Μεγαλονήσου, ανοίγοντας τον δρόμο για την απελευθέρωση και την τελική ενσωμάτωσή της στον εθνικό κορμό, 15 χρόνια αργότερα, τον Μάιο του 1913.
Το πολιτικό και στρατιωτικό σκηνικό
Στα τέλη του 19ου αιώνα, οι εθνοτικές και θρησκευτικές εντάσεις στο νησί είχαν φτάσει στο κατακόρυφο. Η συντριπτική πλειονότητα των κατοίκων, που ήταν Χριστιανοί, διεκδικούσε την αυτονομία ή την ένωση με την Ελλάδα, ενώ το μουσουλμανικό στοιχείο και η οθωμανική διοίκηση πάλευαν να διατηρήσουν την κατάσταση ως είχε.
Μετά το κύμα των επαναστάσεων και τον ατυχή ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, οι Μεγάλες Δυνάμεις έθεσαν την Κρήτη υπό τη στρατιωτική τους κηδεμονία. Αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά και ρωσικά στρατεύματα χωρίστηκαν σε ζώνες ευθύνης: οι Ρώσοι ανέλαβαν το Ρέθυμνο, οι Γάλλοι το Λασίθι, οι Ιταλοί τη δυτική Κρήτη (Χανιά - Σφακιά) και οι Βρετανοί το Ηράκλειο. Την ίδια στιγμή, οι Οθωμανοί διατηρούσαν την επικυριαρχία και τη στρατιωτική τους παρουσία, παρά την αποχώρηση των ελληνικών δυνάμεων, με τους Κρητικούς να στοχεύουν πλέον σε ένα αυτόνομο καθεστώς που θα προϋπόθετε την πλήρη απομάκρυνση των τουρκικών στρατευμάτων.
Η αφορμή της έκρηξης
Η ίδρυση του «Εκτελεστικού Κρήτης» στις 18 Ιουλίου 1898 ως προσωρινής χριστιανικής κυβέρνησης έμελλε να κλονίσει τις ισορροπίες. Για να εξασφαλιστούν οικονομικοί πόροι για τη νέα διοίκηση, οι Μεγάλες Δυνάμεις αποφάσισαν τη μεταβίβαση των φορολογικών εσόδων και των τελωνείων από τις οθωμανικές αρχές στο Εκτελεστικό.
Ενώ η διαδικασία αυτή εξελίχθηκε ομαλά στις άλλες περιοχές, στο Ηράκλειο η κατάσταση εκτροχιάστηκε καθώς οι Τουρκοκρητικοί συνειδητοποίησαν ότι έχαναν οριστικά τα ηνία της εξουσίας, με αποτέλεσμα να ξεσπάσουν βίαιες αναταραχές.
Η εκκένωση της Κρήτης από τους Τούρκους: Το πρώτο μεταγωγικό πλοίο αποπλέει από το Ηράκλειο. Περιοδικό The Graphic, 1898
Η μέρα του αιματοκυλίσματος
Κατά την παράδοση του τελωνείου, ένοπλοι Οθωμανοί (Βασιβουζούκοι) και έξαλλοι μουσουλμάνοι πολίτες επιτέθηκαν στη βρετανική συνοδεία που περιφρουρούσε τους νέους υπαλλήλους. Αμέσως επικράτησε χάος. Ο ένοπλος όχλος επιδόθηκε σε λεηλασίες και εμπρησμούς σπιτιών, καταστημάτων και εκκλησιών. Επίκεντρο των καταστροφών υπήρξε το «Βεζίρ Τσαρσί» (η σημερινή οδός 25ης Αυγούστου), ενώ οι φλόγες σάρωναν την παραθαλάσσια συνοικία για ολόκληρα 24ωρα.
Κλείσιμο
Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων παραμένει ανεξακρίβωτος, με τις εκτιμήσεις να κυμαίνονται από 200 έως 1.000 νεκρούς Χριστιανούς. Ανάμεσα στα θύματα συγκαταλέγονται 14 έως 17 Βρετανοί στρατιωτικοί, καθώς και ο Άγγλος υποπρόξενος Λυσίμαχος Καλοκαιρινός, ο οποίος αποκεφαλίστηκε. Παράλληλα, υπήρξαν απώλειες και ανάμεσα σε μουσουλμάνους που αντιστάθηκαν στη βία των συμμοριών.
Προκειμένου να αναχαιτίσει τις επιθέσεις, το αγγλικό πολεμικό πλοίο HMS Hazard άνοιξε πυρ από το λιμάνι. Μέσα στην πύρινη λαίλαπα, ο ναυτικός γιατρός William Maillard επέδειξε εξαιρετική αυτοθυσία διασώζοντας τραυματίες, πράξη για την οποία τιμήθηκε με το παράσημο Victoria Cross. Τελικά, οι διασωθέντες Χριστιανοί φυγαδεύτηκαν στο θωρηκτό Camperdown.
Κεντρικός δρόμος του Ηρακλείου μετά την σφαγή
Προσωπικές τραγωδίες και ιστορικές συμπτώσεις
Στις φλόγες παραδόθηκε η οικία του Μίνωα Καλοκαιρινού, του ανθρώπου που είχε πραγματοποιήσει τις πρώτες ανασκαφές στην Κνωσό, συμπαρασύροντας την πολύτιμη αρχαιολογική συλλογή του. Ο ίδιος, εκτός από τον αδελφό του, έχασε την ίδια μέρα και τον γιο του.
Από την άλλη, μια διαφορετική οικογένεια στάθηκε πιο τυχερή μέσα στην ατυχία της. Ο σαπωνοποιός Αλεπουδέλης πλήρωσε 2.000 λοΐζια στους Τούρκους στρατιώτες κι έτσι κατάφερε να γλιτώσει τη ζωή του. Δεκατρία χρόνια μετά, γεννήθηκε το έκτο του παιδί: ο μελλοντικός νομπελίστας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης.
Η οριστική αποχώρηση των Οθωμανών
Η βρετανική αντίδραση υπήρξε ακαριαία και αμείλικτη. Δεκαεπτά Τουρκοκρητικοί που υπέδειξαν ως πρωταίτιους οδηγήθηκαν στην αγχόνη, ενώ άλλοι φυλακίστηκαν ή απελάθηκαν. Παράλληλα, τελεσίγραφο ανάγκασε τον οθωμανικό στρατό να εγκαταλείψει οριστικά το νησί. Στις 2 Νοεμβρίου 1898 αποχώρησε και ο τελευταίος Τούρκος στρατιώτης, βάζοντας τέλος σε αιώνες δουλείας.
Υπό την προστασία των Μεγάλων Δυνάμεων, το 1899 συγκροτήθηκε η Αυτόνομη Κρητική Πολιτεία με Ύπατο Αρμοστή τον Πρίγκιπα Γεώργιο, σφραγίζοντας την τροχιά του νησιού προς την ενσωμάτωση με την Ελλάδα.
Γκραβούρα που απεικονίζει την εκτέλεση των Τουρκοκρητικών που οδηγήθηκαν στην αγχόνη
Τα γεγονότα της αποφράδας εκείνης μέρας αποτυπώθηκαν ανεξίτηλα στον πολεοδομικό ιστό του Ηρακλείου. Η κεντρική αρτηρία που οδηγεί στο λιμάνι (η «λεωφόρος της Πλάνης» λόγω της αρχιτεκτονικής της αντίθεσης με την υπόλοιπη πόλη) ονομάστηκε σε «25ης Αυγούστου» προς τιμήν των θυμάτων (βάσει του Ιουλιανού ημερολογίου). Στην έξοδό της προς τη θάλασσα, η πλατεία 18 Άγγλων θυμίζει τις βρετανικές απώλειες, διατηρώντας ζωντανή την ιστορική μνήμη μιας ημέρας που έκρινε το μέλλον της Κρήτης.
Η τεχνολογία και η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζουν και αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο νομικός τομέας, με αποτέλεσμα να αυξάνονται οι ανάγκες για εξειδικευμένους επαγγελματίες στον τομέα της νομικής.
