Κανείς δεν έχει δει ποτέ φαλαινοκαρχαρία να γεννά - Το σπάνιο «μωρό» που αλλάζει τα δεδομένα

Πώς μπορεί ένας καρχαρίας με το μέγεθος λεωφορείου να παραμένει κρυμμένος από τα ανθρώπινα μάτια; Το πού έρχονται στον κόσμο τα νεογνά των φαλαινοκαρχαριών παραμένει άγνωστο. Ωστόσο, ένα νεογέννητο αναμένεται να ρίξει φως στα μυστικά της γέννησης αυτών των γιγάντιων ψαριών.

Ο κόλπος Σαλέ (Saleh Bay) στο ινδονησιακό νησί Σουμπάουα είναι ένας σχεδόν τέλεια κλειστός όρμος, που τροφοδοτείται από ένα στενό κανάλι το οποίο μεταφέρει δροσερό και πλούσιο σε θρεπτικά συστατικά νερό από τον βαθύ ωκεανό. Για την τοπική κοινότητα, αυτή η ευεργετική παλίρροια σημαίνει έναν κόλπο γεμάτο σκουμπριά και καλαμάρια, τα οποία ψαρεύουν από πλωτές κατασκευές, γνωστές ως «μπαγκάν».

Η νυχτερινή συνάντηση στο δίχτυ

Οι ντόπιοι ψαρεύουν τη νύχτα, ανάβοντας προβολείς προς το νερό για να προσελκύσουν τα ψάρια στα δίχτυα με δολώματα κάτω από τα μπαγκάν. Ωστόσο, στις 6 Σεπτεμβρίου 2024, ειδοποίησαν τους τοπικούς επιστήμονες ότι δεν ήταν μόνοι τους στο νερό όπως αναφέρει το BBC.

Λίγο μετά τις 04:30 το πρωί, κατέγραψαν σε βίντεο έναν φαλαινοκαρχαρία να στριφογυρίζει στο δίχτυ, με το στόμα διάπλατα ανοιχτό και ένα σκούρο γκρι σώμα γεμάτο λευκές κηλίδες που θύμιζε νυχτερινό ουρανό.

Ένα σπάνιο «μωρό» σε μέγεθος γίγαντα

Οι φαλαινοκαρχαρίες είναι το μεγαλύτερο είδος ψαριού στον κόσμο. Όμως το συγκεκριμένο, με μήκος περίπου 1,5 μέτρο, δεν κατέρριπτε ένα τέτοιο ρεκόρ. Με εκτιμώμενη ηλικία μόλις τεσσάρων μηνών, είχε περίπου το ένα δέκατο του μήκους ενός πλήρως ανεπτυγμένου φαλαινοκαρχαρία.

Για τον θαλάσσιο επιστήμονα Μοχάμαντ Ικμπάλ Χερουάτα Πούτρα, το μικρό του μέγεθος ήταν αυτό που το έκανε ακόμα πιο συναρπαστικό: επρόκειτο για το πρώτο νεογνό φαλαινοκαρχαρία που ανακαλύφθηκε στην Ινδονησία και έναν από τους μόλις λίγους δεκάδες που έχουν καταγραφεί ποτέ από την επιστήμη.

Τα αινίγματα των ανοιχτών ωκεανών

Παρά το τεράστιο μέγεθός τους και την παρουσία τους σε θερμά νερά σε όλο τον πλανήτη, κανείς δεν έχει δει ποτέ φαλαινοκαρχαρία να ζευγαρώνει ή να γεννά. Όμως η εμφάνιση αυτού του μωρού είναι μια από τις πιο σημαντικές ενδείξεις μέχρι σήμερα ότι ο άγνωστος -μέχρι τώρα- τόπος γέννησής τους βρίσκεται πολύ κοντά.

Ζυγίζοντας όσο έξι ελέφαντες, ένας πλήρως ανεπτυγμένος φαλαινοκαρχαρίας είναι το μεγαλύτερο ψυχρόαιμο ζώο (εκτόθερμο) του πλανήτη. Ως μοναχικοί περιπλανητές που περνούν το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους διασχίζοντας τους ανοιχτούς ωκεανούς της Γης, οι φαλαινοκαρχαρίες μελετήθηκαν ελάχιστα από την επιστήμη μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα.

Όμως, τη δεκαετία του 1990, ανακαλύφθηκε ότι συγκεντρώνονται σε εποχικές ομάδες, μερικές φορές έως και αρκετών εκατοντάδων ατόμων, σε συγκεκριμένες παράκτιες περιοχές, όπως στα ανοιχτά της χερσονήσου Γιουκατάν στο Μεξικό.

Τα επικά ταξίδια

Αυτές οι τακτικές συγκεντρώσεις επέτρεψαν στους επιστήμονες να τοποθετήσουν πομπούς παρακολούθησης για να αποκαλύψουν τα επικά ταξίδια τους αφού ορισμένοι φαλαινοκαρχαρίες κάνουν ολόκληρο τον γύρο της Γης!

«Τεράστιοι και αινιγματικοί», οι φαλαινοκαρχαρίες προκαλούν «ένα αίσθημα δέους», συμπληρώνει.

Αυτοί οι γίγαντες κολυμπούν στους ωκεανούς της Γης για δεκάδες εκατομμύρια χρόνια. Το νεογέννητο στον κόλπο Σαλέ θα μπορούσε να περιπλανιέται στις θάλασσες μέχρι το έτος 2150, αν μπορέσουν οι ειδικοί να βρουν τρόπο να διαχειριστούν τις αυξανόμενες απειλές που αντιμετωπίζει, συμπεριλαμβανομένης της κλιματικής αλλαγής, της αλιείας και της ναυσιπλοΐας.

Ένα ιδανικό καταφύγιο για την ανάπτυξη των μικρών

Η ανακάλυψη ενός νεογνού προσφέρει μια «σπάνια ματιά» σε ένα πρώιμο στάδιο ζωής που σχεδόν ποτέ δεν βλέπουμε, δηλώνει ο Χερουάτα Πούτρα, ειδικός στη θαλάσσια άγρια ζωή στον μη κερδοσκοπικό οργανισμό Konservasi Indonesia με έδρα την Τζακάρτα σύμφωνα με το ίδιο δημοσίευμα. 

Οι φαλαινοκαρχαρίες προσελκύονται στον κόλπο Σαλέ από την ίδια άφθονη τροφή που συντηρεί και τους αλιείς της περιοχής. «Υπάρχει άφθονο κριλ επειδή γύρω από τον κόλπο υπάρχει ένα οικοσύστημα μαγκρόβιων δασών», εξηγεί ο Χερουάτα Πούτρα. Για έναν νεαρό φαλαινοκαρχαρία, αυτή είναι μια ιδανική τοποθεσία για να αναπτυχθεί και να πάρει βάρος χωρίς μεγάλη προσπάθεια, ενώ παράλληλα προσφέρει προστασία από θηρευτές όπως οι γαλάζιοι καρχαρίες, οι οποίοι μπορούν εύκολα να καταβροχθίσουν ένα νεαρό άτομο.

Ο Χερουάτα Πούτρα υποπτεύεται ότι αυτός ο προστατευμένος όρμος θα μπορούσε να είναι περιοχή τοκετού και ανατροφής κατά τις πρώτες εβδομάδες της ζωής τους. Ωστόσο, δεν έχει γίνει ακόμα γνωστό αν ο συγκεκριμένος φαλαινοκαρχαρίας ξεκίνησε τη ζωή του στο συγκεκριμένο σημείο ή ήρθε από κάπου αλλού και επέλεξε τον κόλπο Σαλέ στην συνέχεια όπως λέει ο Ντ' Αντόνιο.

Μια «Μεγαμαμά» και άλλα διάσπαρτα στοιχεία

Η ανακάλυψη μιας περιοχής ανατροφής αποτελεί «μια θεμελιώδη ανακάλυψη», τονίζει ο Ντ' Αντόνιο, ο οποίος εξαίρει τη συνεργασία που έχουν αναπτύξει «εκπληκτικοί» Ινδονήσιοι επιστήμονες, όπως ο Χερουάτα Πούτρα, με τους τοπικούς αλιείς, πολλοί από τους οποίους παλαιότερα φοβούνταν ή καταδίωκαν τους φαλαινοκαρχαρίες.

Παγκοσμίως, οι πληθυσμοί των φαλαινοκαρχαριών έχουν μειωθεί κατά περισσότερο από το μισό από τη δεκαετία του 1980 και πλέον κατατάσσονται στα απειλούμενα με εξαφάνιση είδη. Σήμερα, σε ολόκληρο τον πλανήτη, οι θαλάσσιοι επιστήμονες δίνουν μάχη με τον χρόνο για να βρουν και να προστατεύσουν τέτοιες κρίσιμες τοποθεσίες στον κύκλο ζωής τους.

Το πιο σημαντικό στοιχείο που αφορά τους φαλαινοκαρχαρίες, βρέθηκε το 1995 στην Ταϊβάν, όταν θαλάσσιοι επιστήμονες εξέτασαν ένα θηλυκό μήκους 10 μέτρων που είχε αλιευθεί με καμάκι. Αυτό το μοναδικό θηλυκό, που ονομάστηκε «Μεγαμαμά» (Megamamma), αποκάλυψε πολλά από όσα γνωρίζουν μέχρι σήμερα οι επιστήμονες σχετικά με την αναπαραγωγή του είδους.

Οι δύο μήτρες της περιείχαν 304 γονιμοποιημένα αυγά και έμβρυα, αποδεικνύοντας ότι οι φαλαινοκαρχαρίες είναι ωοζωοτόκοι. Δηλαδή τα μικρά εκκολάπτονται μέσα στο σώμα της μητέρας και στη συνέχεια γεννιούνται ζωντανά, έτοιμα να κολυμπήσουν ελεύθερα. Μάλιστα, ο αριθμός αυτός είναι ο μεγαλύτερος που έχει καταγραφεί ποτέ σε οποιοδήποτε είδος καρχαρία.

Ίδιος πατέρας

Μια γενετική ανάλυση το 2010 επιβεβαίωσε ότι όλα αυτά τα μικρά, σε διαφορετικά στάδια ανάπτυξης, ανήκαν στον ίδιο πατέρα, αποτελώντας ισχυρή ένδειξη ότι η μητέρα είχε αποθηκεύσει σπέρμα και γονιμοποιούσε τα αυγά σταδιακά σε βάθος χρόνου. Κάποια παρέμεναν μέσα στο κέλυφος του αυγού, αλλά ήταν αρκετά μεγάλα για να επιβιώσουν, συμπεριλαμβανομένων δύο μικρών που διατηρήθηκαν ζωντανά σε ενυδρεία στην Ιαπωνία και την Ταϊβάν.

Μόλις 33 νεογνά έχουν καταγραφεί συνολικά από την επιστήμη, και όλα έχουν εμφανιστεί στις τροπικές περιοχές, από τον Ατλαντικό Ωκεανό έως την Αραβική Θάλασσα, και από το Πακιστάν έως τα Γκαλαπάγκος. Σε μια πρόσφατη μελέτη, η Φρέγια Γουόμερσλι, ερευνήτρια στο Marine Biological Association, προσπάθησε να εντοπίσει ένα μοτίβο γι' αυτό και συνέκρινε τις περιοχές αυτές με θαλάσσιες ζώνες που έχουν πολύ λίγο οξυγόνο, γνωστές στην επιστήμη ως «ζώνες ελάχιστου οξυγόνου».

Τα νεογέννητα φαλαινοκαρχαράκια βρίσκονται σε αυτές τις περιοχές συχνότερα από ό,τι θα αναμενόταν τυχαία, εξηγεί η Γουόμερσλι. «Επομένως, το γεγονός ότι οι θεάσεις νεογνών είναι τόσο σπάνιες, αλλά όταν συμβαίνουν τείνουν να μοιράζονται συγκεκριμένες ωκεανογραφικές συνθήκες, σε βάζει σε σκέψεις: πρόκειται για σύμπτωση ή εφαρμόζεται κάποιο είδος στρατηγικής;»

Η μελέτη εξετάζει τη δελεαστική πιθανότητα οι μητέρες φαλαινοκαρχαρίες να επιλέγουν αυτές τις περιοχές για να προσφέρουν στα νεογέννητά τους έναν φυσικό «μανδύα» προστασίας, κρύβοντάς τα εκεί όπου οι θηρευτές δεν μπορούν να πάνε αναφέρει το BBC. 

Παρόλο που ο ανοιχτός ωκεανός μπορεί να φαίνεται στους ανθρώπους ως μια τεράστια, αδιαίρετη μάζα νερού, τα πλάσματα των βυθών, όπως οι φαλαινοκαρχαρίες, όπως εξηγεί η Γουόμερσλι, κινούνται ανάμεσα σε διαφορετικές «βαθμίδες» νερού: από την επιφάνεια, που σφύζει από ζωή, μέχρι τα βαθύτερα στρώματα, όπου το οξυγόνο είναι σχεδόν ανύπαρκτο.

Αυτές οι φτωχές σε οξυγόνο περιοχές αποφεύγονται από πολλούς θηρευτές της ανοιχτής θάλασσας, όπως οι γαλάζιοι καρχαρίες, δημιουργώντας ένα πιθανό καταφύγιο για τα νεογέννητα.

Αν και παραμένουν πολλά μυστήρια γύρω από την αναπαραγωγική ζωή των φαλαινοκαρχαριών, πλησιάζουμε στις απαντήσεις, λέει η Γουόμερσλι, η οποία ετοιμάζεται να ταξιδέψει στο Μεξικό για να τοποθετήσει πομπούς εξοπλισμένους με κάμερες.

Από τη θήρευση στην προστασία και τον οικοτουρισμό

Τις δεκαετίες του 1980 και του '90, εκατοντάδες φαλαινοκαρχαρίες θανατώνονταν κάθε χρόνο για το κρέας και τα πτερύγιά τους, συμπεριλαμβανομένης της Μεγαμαμάς, η οποία αλιεύθηκε στο πλαίσιο νόμιμης αλιείας στην Ταϊβάν. Παρά το γεγονός ότι το είδος κατατάχθηκε στα ευάλωτα σε εξαφάνιση το 2000, η θήρευσή τους συνεχίστηκε για αρκετά χρόνια ενώ οι αναφορές για παράνομη αλιεία συνεχίζονται μέχρι σήμερα.

Ωστόσο, η κουλτούρα σιγά σιγά φαίνεται να αλλάζει. Οι φαλαινοκαρχαρίες αποτελούν πλέον το κορυφαίο αξιοθέατο σε μια βιομηχανία οικοτουρισμού εκατομμυρίων δολαρίων, με τη νεότερη γενιά να αναπτύσσει ταχύτατα δραστηριότητες κατάδυσης και περιήγησης γύρω από τα μπαγκάν.

Ο οργανισμός Konservasi Indonesia στοχεύει στην ίδρυση μιας θαλάσσιας προστατευόμενης περιοχής στο βόρειο τμήμα του κόλπου, η οποία θα είναι το πρώτο καταφύγιο στην Ινδονησία που δημιουργείται ειδικά για την προστασία των φαλαινοκαρχαριών.

Η αναγνώριση και η προστασία αυτών των κρίσιμων καταφυγίων μπορεί να κάνει τη διαφορά, τονίζει ο Χερουάτα Πούτρα. Από τους 25 φαλαινοκαρχαρίες στους οποίους έχει τοποθετηθεί πομπός στον κόλπο Σαλέ, οι περισσότεροι περνούν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους μέσα και γύρω από τον κόλπο, βγαίνοντας μόνο ευκαιριακά έξω από αυτόν, πριν επιστρέψουν για να τραφούν από την άφθονη τροφή που υπάρχει όλο τον χρόνο.

«Αυτή η περιοχή είναι σαν το σπίτι των φαλαινοκαρχαριών», λέει ο Χερουάτα Πούτρα. «Αν μπορέσουμε να προστατεύσουμε αυτόν τον κρίσιμο οικότοπο, μπορούμε να βοηθήσουμε στην ανάκαμψη του περιφερειακού πληθυσμού τους».