Η Γαλλία φλέγεται: Τα εγγόνια του Μάη του '68 κατέβηκαν στα οδοφράγματα και Λεπέν - Μελανσόν... πανηγυρίζουν

Κινητοποιήσεις, διαμαρτυρίες, διαδηλώσεις, συγκρούσεις, συλλήψεις, τραυματίες. Kλομπ, δακρυγόνα, αντλίες νερού, χειροβομβίδες κρότου-λάμψης. Φλεγόμενοι κάδοι απορριμμάτων, πυρπολημένα αυτοκίνητα, καμένα κτίρια, μολότοφ, πέτρες. Παντού ο δημόσιος χώρος σε Παρίσι, Στρασβούργο, Μασσαλία, Λιόν, Λιλ έχει μετατραπεί στο χαοτικό σκηνικό των βίαιων ταραχών. Προφανώς, για μία ακόμη φορά οι Γάλλοι διαφωνούν συγκρουσιακά για το μέλλον της χώρας τους. Ως εδώ τίποτε το ασυνήθιστο. Το απαισιόδοξο είναι ότι όλο και περισσότερο η νεολαία της μοιάζει να μην αναγνωρίζει τον εαυτό της μέσα στο παρόν της.

Η Γαλλία βιώνει έντονο αναβρασμό. Κλονίζεται μέσα σε μια αποθαρρυντική συγκυρία. Δοκιμάζεται από κρίση χρέους, οικονομική στενότητα, αδύναμη κυβέρνηση μειοψηφίας δίχως περιθώρια πολιτικών ελιγμών. Ανήμπορη να περάσει έναν προϋπολογισμό γεμάτο περικοπές και να συμμορφωθεί με τους ευρωπαϊκούς περιορισμούς. Την ίδια ώρα, ο πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν ετοιμάζεται μετά από δέκα χρόνια θητείας στο κορυφαίο πόστο να αφήσει πίσω του το Ελιζέ. Πλησιάζουν, άλλωστε, οι προεδρικές εκλογές της ερχόμενης άνοιξης. Η προεκλογική πόλωση εντείνεται. Οι παρατάξεις μετρούν τις δυνάμεις τους, οι υποψήφιοι υπολογίζουν τις πιθανότητές τους, οι δημοσκοπήσεις μοιράζουν το μέλλον σε ποσοστά. Η εθνικιστική Ακρα Δεξιά της Μαρίν Λε Πεν υπόσχεται την αποκατάσταση της τάξης. Η ριζοσπαστική Ακρα Αριστερά του Ζαν-Λικ Μελανσόν δεσμεύεται στη συνέχεια της ρήξης.

Τα αιτήματα

Το μετριοπαθές Kέντρο προσπαθεί να μαζέψει τα κομμάτια του, σαν ένοικος που ακούει το σπίτι να τρίζει αλλά επιμένει ότι πρόκειται για φυσιολογική διαστολή των υλικών πριν του πέσει το ταβάνι στο κεφάλι. Κι εκεί, έξω από τα κομματικά γραφεία και τα υπουργικά μέγαρα, οι μαθητές κατεβαίνουν στους δρόμους. Ζητούν αξιοπρεπή σχολεία, κτίρια που να μην καταρρέουν, επαρκές καθηγητικό προσωπικό, λιγότερο εξαντλητικά ωράρια, δικαιότερο σύστημα εισαγωγής στα πανεπιστήμια. Απαιτούν πράγματα και συνθήκες εκπαίδευσης που θα έπρεπε να θεωρούνται αυτονόητα. Αλλά η σύγχρονη Γαλλία έχει αναπτύξει μια αξιοθαύμαστη ικανότητα, μετά από χρόνια παραμέλησης και αδιαφορίας για την Παιδεία, να μετατρέπει το αυτονόητο σε δημοσιονομικό πρόβλημα.

Το σχολείο έγινε δαπάνη, ο δάσκαλος μετατράπηκε σε κόστος, ο μαθητής μεταπλάστηκε σε στατιστική. Μόνο που όταν αυτή η «στατιστική» βγαίνει δυναμικά στον δρόμο, γίνεται αποφασιστικό πλήθος. Και τότε το κράτος θυμάται ότι διαθέτει αστυνομία. Αυτή τη φορά, ωστόσο, οι δυνάμεις καταστολής δεν έχουν να αντιμετωπίσουν τις αναταραχές στα υποβαθμισμένα προάστια του 2005, τις διαμαρτυρίες των «Κίτρινων Γιλέκων» του 2018-2019, τις διαδηλώσεις του 2023 κατά της αύξησης του ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης.

Εχουν πλέον απέναντι τους έφηβους μαθητές Λυκείου. Τους οποίους υποστηρίζει η συντριπτική πλειονότητα της γαλλικής κοινωνίας. Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν πριν από έναν μήνα, λίγο μετά την έναρξη της φετινής σχολικής χρονιάς. Με αφετηρία το Λύκειο «Αντουάν ντε Σεντ Εξυπερύ», στο υποβαθμισμένο προάστιο Κρετέιγ του Παρισιού, εξαπλώθηκαν γρήγορα στα θρανία και τις τάξεις όλης της χώρας. Εκατοντάδες σχολεία τέθηκαν υπό κατάληψη, άλλα έβαλαν λουκέτο στις πύλες εισόδου τους με τη συμπαράσταση των καθηγητών, μερικά αναγκάστηκαν να κλείσουν λόγω βανδαλισμών και πυρκαγιών. Οι μαθητές εδώ και καιρό παραπονούνταν για την κρατική υποχρηματοδότηση, τις ετοιμόρροπες εγκαταστάσεις, τους λιγοστούς δασκάλους, τις ασφυκτικά υπερπλήρεις τάξεις.

Αρουραίοι στις τάξεις

Από το 2017, όταν ανέλαβε την προεδρία ο Μακρόν, ο αριθμός των εκπαιδευτικών μειώθηκε κατά 11.600, ενώ ο αριθμός των μαθητών αυξήθηκε κατά 190.000. Στο 20% των λυκείων οι τάξεις αριθμούν περισσότερους από 35 μαθητές. Παράλληλα, τα γαλλικά τηλεοπτικά κανάλια που είχαν στο πρόσφατο παρελθόν προβάλει βίντεο με αρουραίους στις αίθουσες διδασκαλίας, καταρρεύσεις οροφών, διαρροές υδραυλικών, ανεπανόρθωτες βλάβες στα συστήματα κλιματισμού, σπασμένες και διαλυμένες υλικοτεχνικές υποδομές - τα επανέλαβαν. Η γαλλική κοινή γνώμη, που είχε αγνοήσει τότε εκείνες τις ευδιάκριτα ενοχλητικές αποκαλύψεις, τώρα αναστατώθηκε. Η ανησυχία, κυρίως των γονιών, συνδυάστηκε με τον προβληματισμό για το όλο και χαμένο έδαφος του εκπαιδευτικού συστήματος της χώρας σε σχέση με άλλες χώρες. Οι βαθμολογίες των ντόπιων μαθητών στην κατανόηση κειμένου και στα μαθηματικά έχουν καταρρεύσει, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση PISA, η οποία αξιολογεί μαθητές παγκοσμίως. Οι αρχικά ειρηνικές διαδηλώσεις τους κατόπτριζαν τη συγκρατημένη ανασφάλεια μιας γενιάς που αισθάνεται στην ιδιαίτερη μεταβατική περίοδο της ζωής της ότι δεν εκπροσωπείται. Που νιώθει πως δεν ακούγεται και φοβάται τις της επιφυλάσσει το μέλλον. Από τη στιγμή, όμως, που έσπευσαν τα άκρα του φάσματος της πολιτικής σκηνής να εκμεταλλευτούν τη διαμαρτυρία της, ενώ τα συνδικάτα αποπειράθηκαν να συναρθρώσουν τα αιτήματά της με την κρίση του κόστους ζωής και την αύξηση των τιμών των καυσίμων, η κατάσταση ξέφυγε από τον περίβολο των σχολείων. Βγήκε στα πεζοδρόμια και τους δρόμους με ορμητική οργή. Οι διαδηλώσεις εξελίχθηκαν σε βίαιες συγκρούσεις. Περίπου 7.000 άνθρωποι έχουν συλληφθεί κατά τη διάρκεια των ταραχών. Πάνω από το 85% είναι παιδιά, σύμφωνα με το υπουργείο Εσωτερικών. Ταυτόχρονα, περισσότεροι από 1.150 άνθρωποι, ανάμεσά τους 200 έφηβοι και 150 εργαζόμενοι σε σχολεία, καθώς και 800 μέλη των δυνάμεων ασφαλείας έχουν τραυματιστεί τις τελευταίες τρεις εβδομάδες.

Το εξεγερσιακό πνεύμα

Εν τω μεταξύ, οι αντιπολιτευτικοί κομματικοί μηχανισμοί δουλεύουν ακατάπαυστα προκειμένου να επωφεληθούν από τις αναταραχές. Στις μπλοκαρισμένες κεντρικές πύλες τόσο του Λυκείου Βολτέρ, που λειτουργεί από το 1890 στο ιστορικό 11ο διαμέρισμα του Παρισιού, όσο και στο Λύκειο Πολ Ελιάρ στο πυκνοκατοικημένο Σεν Ντενί, που θεωρείται το επίκεντρο του μαθητικού κινήματος, η φρασεολογία που αναπτύσσεται ηχεί παρόμοια. Συμπυκνώνεται στον «αλληλέγγυο αγώνα κατά των ανισοτήτων, της αδικίας, της αστυνομικής βίας». Οι έφηβοι επικεφαλής των ομάδων περιφρούρησης δηλώνουν απερίφραστα ότι «στη Γαλλία, έχουμε παράδοση και ιστορία στην εξέγερση. Ετσι κερδίσαμε τα δικαιώματά μας και έτσι θα τα κερδίζουμε πάντα. Αυτό είναι το πνεύμα μας». Οχι πως δεν μπορούν να έχουν διαμορφώσει γνώμη και πεποιθήσεις, αλλά αυτή η ρητορική τους έκφραση αποπνέει μαχητικές αναμνήσεις από τον συγκρουσιακό Παρισινό Μάη του ’68. Το πώς τώρα επηρεάζονται από το εξεγερσιακό πνεύμα της γαλλικής νεολαίας πριν από 60 σχεδόν χρόνια -αν δεν εμπνέονται από τις διδαχές της Παρισινής Κομμούνας του 1871- δεν αποτελεί άλυτο μυστήριο. Το κόμμα της Ανυπότακτης Γαλλίας του βετεράνου αριστεριστή Μελανσόν εστιάζει συντονισμένα στην άσκηση επιρροής στους μαθητές. Και σε έναν βαθμό το πετυχαίνει. Δεν ζητεί τυχαία την επέκταση του ηλικιακού ορίου ψηφοφορίας στους 16άρηδες (δικαίωμα έχουν από το 1974 οι 18άρηδες).

Η παρέμβαση του Τραμπ

Από τη μεριά του, το κόμμα της Εθνικής Συσπείρωσης της ακροδεξιάς Λε Πεν ποντάρει στη σιγουριά των συντηρητικών ψηφοφόρων για να καρπωθεί τις ψήφους όσων ζητούν γαλήνη και σταθερότητα. Και σαν να μην έφτανε το σκληρό πεδίο της φασαρίας ανακατεύτηκε και ο Λευκός Οίκος εγείροντας θέμα εγχώριου πολιτισμικο-θρησκευτικού πολέμου. Στις αρχές Οκτωβρίου, ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ παρενέβη δημόσια, αποδίδοντας το χάος στους δρόμους της Γαλλίας στην «ανεξέλεγκτη μαζική μετανάστευση» και το «Ισλάμ». Αμεσα η γαλλική κυβέρνηση απέρριψε τους σκληροπυρηνικούς ισχυρισμούς της ρητορικής MAGA, ξεκαθαρίζοντας ότι τα κίνητρα των μαθητών είναι αμιγώς εκπαιδευτικά και κοινωνικά. Στη Γαλλία, εξάλλου, στο πλαίσιο της αυστηρής εφαρμογής της αρχής του κοσμικού κράτους δεν επιτρέπεται ήδη από το 2004 οποιοδήποτε εμφανές θρησκευτικό σύμβολο στα σχολεία. Απαγορεύεται η ισλαμική μαντίλα, το εβραϊκό κιπά, οι μεγάλοι χριστιανικοί σταυροί. Αρκούσε, όμως, η εμφάνιση μερικών μαθητών με κεφίγιε στο κεφάλι που ανέμιζαν την παλαιστινιακή σημαία -στην ουσία ιορδανική- για να ξεσηκωθεί σάλος. Η Ακροδεξιά τούς καταχώρισε μεμιάς στους θεοκρατικούς τζιχαντιστές τρομοκράτες που υπονομεύουν τη χώρα. Η Ακροαριστερά τούς υπεράσπισε στο διεθνιστικό της πλαίσιο μιλώντας για νομιμοποίηση και ίσα δικαιώματα. Η Ακροδεξιά τούς ταξινομεί στους εμπρηστικούς επαγγελματίες ταραξίες. Χρησιμοποιεί τις μαθητικές ταραχές για να προωθήσει το αφήγημά της περί «επαναπατρισμού των αλλοφύλων» και να συνδέσει τη βία αποκλειστικά με την εθνικότητα και τη θρησκεία. Από τη μεριά τους, οι ακτιβιστές της Ακροαριστεράς τούς συμπαραστέκονται με αντιρατσιστική κατανόηση. Χωρίς, ωστόσο, να αποφεύγουν τον ξεθυμασμένο αποαποικιακό πατερναλισμό τους, παρότι διατείνονται ότι «όλοι αδέλφια είμαστε».

Διαβλέπουν ότι τα υποβαθμισμένα προάστια στα οποία στεγάζονται οι μελαμψοί και μαύροι Γάλλοι δεν είναι μια πολιτική έρημος. Και εκεί στήνονται κάλπες. Το σκοτεινό αίνιγμα, όμως, της εκπαίδευσης παραμένει αξεδιάλυτο. Η γαλλική οικονομία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια σοβαρή δημοσιονομική κρίση, επιβράδυνση της ανάπτυξης και ραγδαία διόγκωση του δημόσιου χρέους. Το τελευταίο έχει αγγίξει το υψηλότερο επίπεδό του από το 1978. Φτάνει σήμερα στο 119,3% του ΑΕΠ και θα εκτοξευτεί στο 121,7% το 2027. Πάνω δηλαδή από το διπλάσιο του ορίου αναφοράς του 60% του ΑΕΠ που τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. υποχρεούνται να επιδιώκουν. Ο πρωθυπουργός Σεμπαστιάν Λεκορνί, παρουσιάζοντας το σχέδιο Προϋπολογισμού στην Εθνοσυνέλευση την περασμένη Πέμπτη, δήλωσε ότι η κυβέρνηση σκοπεύει να προχωρήσει σε προσαρμογές και περικοπές ύψους 54 δισ. ευρώ. Πού να περισσέψουν λεφτά για την κακοπαθημένη Παιδεία; Παρ’ όλα αυτά, άφησε μια χαραμάδα υποστηρίζοντας ότι μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου θα παρουσιαστεί ένα σχέδιο διορθωτικής επανεξέτασης των πόρων για τα σχολεία και την αντιμετώπιση της κρίσης. Ευσεβείς πόθοι για εύπιστο ακροατήριο και μάλλον στάχτη στα μάτια για το καταλάγιασμα του ξεθεωτικού μαθητικού κινήματος. Η αλήθεια, βέβαια, είναι ότι η Γαλλία δεν πιστεύει ότι πρόκειται να δει τα ομόλογά της να καταρρέουν στα σκουπίδια, όπως τα ελληνικά την περίοδο της εγχώριας κρίσης χρέους. Στη Γαλλία αδιαπραγμάτευτα υφίσταται το αντίκρισμα της πραγματικής οικονομίας της που παράγει και εξάγει προϊόντα και υπηρεσίες σε όλο τον κόσμο. Τα σενάρια της «πτώσης» της, που υποτίθεται θα συμπαρασύρουν όλη την Ε.Ε., φαντάζουν εξωπραγματικά.

Οι δημοσκοπήσεις

Κρίνεται ότι απλώς θα πληρώσει, θα μάθει και θα συνέλθει. Μόνο που ο λογαριασμός θα καταβληθεί από τους πολίτες της. Οσο για τους σημερινούς εξεγερμένους μαθητές της χώρας, αυτοί έχουν όλο το μέλλον μπροστά τους για να προκόψουν και να χρεωθούν υπέρ του κοινού καλού του τόπου τους. Θα κρατήσουν όμως τις περιπετειώδεις ανατρεπτικές αναμνήσεις τους, σύμφωνα με τον Πολ Βαλερί, που έγραφε ότι σε «όλη μας τη ζωή, το περιβάλλον μας είναι η εκπαίδευσή μας». Για την ώρα πρυτανεύει στη χώρα η εκλογή ενός νέου προέδρου της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας, που θα ανταποκριθεί στις λαϊκές προσδοκίες και θα εγγυηθεί καινούριους ορίζοντες στη χώρα. Η Λε Πεν φέρεται να προηγείται στις δημοσκοπήσεις για τον πρώτο γύρο των εκλογών με ποσοστό 37%. Ο Μελανσόν έρχεται δεύτερος με ποσοστό 18%. Οι δύο κεντρώοι πρώην επιλεγμένοι πρωθυπουργοί από τον Εμανουέλ Μακρόν, Εντουάρ Φιλίπ και Γκαμπριέλ Ατάλ, συγκεντρώνουν 17% και 11% αντίστοιχα. Αμφότεροι οι τελευταίοι κάνουν συνασπισμένοι έναν υπολογίσιμο διεκδικητή του προεδρικού θώκου. Ολα, όπως πάντα, θα κριθούν στον δεύτερο γύρο. Ωστόσο, έχει διαμορφωθεί πια κοινωνική απαίτηση ώστε αυτός που θα επικρατήσει να μην κάνει για την πολιτική επιβίωση του κόμματός του και τη δική του υστεροφημία τη συνηθισμένη «κωλοτούμπα» στις εξαγγελίες του. Οι μαθητές θα τους έχουν στήσει καρτέρι όταν θα ψηφίσουν για πρόεδρο σε πέντε χρόνια.

Φωτογραφίες Getty images / Ideal image