Τι κρύβεται πίσω από τη βιτρίνα ισχύος του Κρεμλίνου: Το δίλημμα του Πούτιν και οι «ρωγμές» στο αφήγημα για τον πόλεμο

Η Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν δεν ζητά συγγνώμη. Δεν χαμηλώνει τους τόνους. Δεν δείχνει διάθεση αναδίπλωσης. Αντίθετα, όσο ο πόλεμος στην Ουκρανία μπαίνει βαθύτερα στο πέμπτο του έτος, το Κρεμλίνο επιμένει να παρουσιάζει τη σύγκρουση όχι ως στρατηγικό αδιέξοδο, αλλά ως ιστορική αναμέτρηση αντοχής...

Η φράση που ακούστηκε πρόσφατα από τη βετεράνο τραγουδίστρια Ναντέζντα Μπάμπκινα, μπροστά στον ίδιο τον Πούτιν, συμπυκνώνει αυτή τη νέα ρωσική «ιδέα»: «σε όποιον δεν αρέσει η Ρωσία, ας πάει να δηλητηριαστεί». Δεν πρόκειται απλώς για μια φράση εσωτερικής κατανάλωσης. Πρόκειται για την επίσημη δημόσια γλώσσα μιας χώρας που έχει πάψει να ενδιαφέρεται για το αν σοκάρει. Μιας εξουσίας που δεν ζητά αποδοχή, αλλά απαιτεί ανοχή στην πραγματικότητά της.

Αυτή είναι η Ρωσία του 2026: απροκάλυπτη, αμετανόητη, αδιάλλακτη. Μια Ρωσία που συνεχίζει να πλήττει ουκρανικές πόλεις με μαζικές επιθέσεις πυραύλων και drones, ακόμη και την ώρα που ετοιμάζει το Διεθνές Οικονομικό Φόρουμ της Αγίας Πετρούπολης - την ετήσια βιτρίνα μέσω της οποίας θέλει να δείξει ότι δεν είναι απομονωμένη.

Το μήνυμα είναι διπλό. Προς το εξωτερικό: η Ρωσία παραμένει παρούσα, συνομιλεί με δεκάδες χώρες, δεν έχει λυγίσει από τις κυρώσεις. Προς το εσωτερικό: ο πόλεμος συνεχίζεται γιατί η χώρα δεν μπορεί να κάνει πίσω. Όμως πίσω από αυτή την εικόνα αντοχής, αρχίζουν να διακρίνονται ρωγμές, ρωγμές που ώρες πριν τα εγκαίνια του οικονομικού φόρουμ το Κίεβο φροντίζει να υπερτονίσει με πλήγματα ακριβείας στην αγαπημένη γενέτειρα του Ρώσου Προέδρου.

Το τέλος του «πνεύματος του Άνκορατζ»

Για μήνες, η Μόσχα είχε επενδύσει πολιτικά και όχι μόνο στην επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο. Στο Κρεμλίνο υπήρχε η προσδοκία ότι ο Αμερικανός πρόεδρος θα πίεζε το Κίεβο να αποδεχθεί μια συμφωνία στα ρωσικά μέτρα. Με απλά λόγια, ότι η Ουκρανία θα εξαναγκαζόταν να δεχθεί την απώλεια εδαφών και η Ρωσία θα μπορούσε να εμφανίσει τον πόλεμο ως νίκη.

Μετά τη σύνοδο ΗΠΑ - Ρωσίας στο Άνκορατζ της Αλάσκας, Ρώσοι αξιωματούχοι μιλούσαν διαρκώς για το «πνεύμα του Άνκορατζ», σαν να είχε υπάρξει μια άτυπη συνεννόηση ανάμεσα στον Τραμπ και τον Πούτιν για την Ουκρανία. Όμως ειρηνευτική συμφωνία δεν ήρθε. Και πλέον ακόμη και άνθρωποι του ίδιου του Κρεμλίνου αποφεύγουν τη φράση. Ο Γιούρι Ουσάκοφ, σύμβουλος εξωτερικής πολιτικής του Πούτιν, έφτασε να δηλώσει ότι δεν ξέρει τι σημαίνει «πνεύμα του Άνκορατζ» και ότι ο ίδιος δεν χρησιμοποίησε ποτέ αυτή τη διατύπωση. Η λεπτομέρεια – σχεδόν πάντα - έχει σημασία. Στη ρωσική πολιτική γλώσσα, τέτοιες αποστάσεις δεν είναι τυχαίες. Δείχνουν ότι μια προσδοκία ξεθωριάζει. Η Μόσχα δεν έχει εγκαταλείψει την ελπίδα ότι η Δύση θα κουραστεί πριν από τη Ρωσία. Όμως δεν μπορεί πλέον να στηρίζει τη στρατηγική της μόνο στην ιδέα ότι ο Τραμπ θα της παραδώσει μια λύση ευνοϊκή για το Κρεμλίνο.

Αυτό εξηγεί εν μέρει και τον εκνευρισμό του Πούτιν. Ο πόλεμος που είχε σχεδιαστεί ως σύντομη «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» έχει μετατραπεί σε αιματηρό πόλεμο φθοράς. Η Ρωσία έχει υποστεί τεράστιες απώλειες στο πεδίο, οικονομική πίεση, τεχνολογική υποβάθμιση και μια σταδιακή μεταφορά του πολέμου μέσα στο ίδιο της το έδαφος.

Ο πόλεμος βρίσκεται και εντός της Ρωσίας

Το πιο δύσκολο για το Κρεμλίνο δεν είναι μόνο ότι δεν έχει επιτύχει τους αρχικούς στόχους του. Είναι ότι ο πόλεμος, που παρουσιάστηκε στους Ρώσους ως κάτι μακρινό, ελεγχόμενο και αναγκαίο, έχει αρχίσει βρίσκεται και στο εσωτερικό της χώρας.

Ουκρανικά drones φτάνουν πλέον βαθιά μέσα στη ρωσική επικράτεια. Διυλιστήρια και ενεργειακές εγκαταστάσεις πλήττονται συχνά. Η επίθεση με drones στην περιοχή της Μόσχας έδειξε ότι ακόμη και η αεράμυνα γύρω από τη ρωσική πρωτεύουσα μπορεί να διαπεραστεί. Η παρέλαση της 9ης Μαΐου στην Κόκκινη Πλατεία, το κορυφαίο τελετουργικό της ρωσικής νίκης, πραγματοποιήθηκε υπό αυξημένο φόβο και σε πιο περιορισμένη μορφή.

Αυτή η εικόνα είναι συμβολικά βαριά. Η Ρωσία έχει χτίσει μεγάλο μέρος της μετασοβιετικής της ταυτότητας πάνω στη μνήμη της νίκης. Ο Πούτιν δεν κυβερνά μόνο με μηχανισμούς ισχύος. Κυβερνά και με ένα συμπαγές αφήγημα: ότι η Ρωσία είναι χώρα που αντέχει, υποφέρει, περικυκλώνεται, αλλά τελικά νικά. Όταν όμως ο πόλεμος παύει να είναι μόνο εικόνα από το μέτωπο και γίνεται χτύπημα σε διυλιστήριο, φόβος στη Μόσχα, περικοπή τελετών και οικονομικό βάρος, τότε ακριβώς αυτό το δομικό αφήγημα δοκιμάζεται. Δεν καταρρέει. Αλλά δοκιμάζεται.

Η οικονομία ως σιωπηλό μέτωπο

Οι κυρώσεις δεν διέλυσαν ξεκάθαρα τη ρωσική οικονομία με τον τρόπο που αρκετοί στη Δύση είχαν αρχικά προβλέψει. Η Μόσχα προσαρμόστηκε. Έστρεψε εμπόριο και ενέργεια προς άλλες αγορές. Ενίσχυσε την πολεμική παραγωγή. Βρήκε τρόπους παράκαμψης περιορισμών. Όμως η αντοχή δεν σημαίνει απουσία κόστους.

Πάνω από τέσσερα χρόνια πολέμου και χιλιάδες διεθνείς κυρώσεις έχουν δημιουργήσει σοβαρές πιέσεις. Το δημοσιονομικό έλλειμμα αυξάνεται. Η οικονομία δείχνει σημάδια στασιμότητας. Η τεχνολογική εξάρτηση από τρίτους μεγαλώνει. Η πολεμική παραγωγή κρατά ορισμένους δείκτες όρθιους, αλλά δεν παράγει κανονική ανάπτυξη. Παράγει παρατεταμένη κινητοποίηση. Αυτό είναι το σημείο που έχει σημασία για την επόμενη φάση. Η Ρωσία μπορεί να συνεχίσει τον πόλεμο. Μπορεί να απορροφήσει κόστος. Μπορεί να στείλει περισσότερους ανθρώπους στο μέτωπο και να παράγει περισσότερα όπλα. Όμως όσο ο πόλεμος δεν δίνει καθαρή νίκη, τόσο μετατρέπεται από εργαλείο εθνικής συσπείρωσης σε μηχανισμό διαρκούς φθοράς.

Και η φθορά, στη ρωσική ιστορία, δεν εκδηλώνεται πάντα ανοιχτά. Συχνά μαζεύεται σιωπηλά κάτω από την επιφάνεια.

Κλιμάκωση αντί για αναδίπλωση

Η απάντηση του Κρεμλίνου σε αυτή την πίεση δεν είναι η αποκλιμάκωση. Είναι η κλιμάκωση. Οι πρόσφατες μεγάλης κλίμακας επιθέσεις σε ουκρανικές πόλεις δείχνουν ότι ο Πούτιν δεν σκοπεύει να πάει στο Φόρουμ της Αγίας Πετρούπολης με μήνυμα υποχώρησης. Το αντίθετο. Θα επιχειρήσει να δείξει ότι η Ρωσία αντέχει και ότι η Ουκρανία πρέπει να αποδεχθεί τους ρωσικούς όρους. Η επίσημη γραμμή παραμένει αμετακίνητη: η Ουκρανία πρέπει να παραχωρήσει στη Ρωσία ολόκληρο το Ντονμπάς.

Αυτό δεν είναι βάση συμβιβασμού. Είναι απαίτηση νίκης. Και όσο αυτή η απαίτηση παραμένει, το τέλος του πολέμου μοιάζει μακρινό. Το Κρεμλίνο απορρίπτει την ευθύνη για την κλιμάκωση. Υποστηρίζει ότι απαντά σε ουκρανικές επιθέσεις, μεταξύ των οποίων και το χτύπημα στο Σταρομπίλσκ, στην κατεχόμενη ανατολική Ουκρανία, όπου οι ρωσικές αρχές ανέφεραν τον θάνατο 21 φοιτητών. Η ουκρανική πλευρά δήλωσε ότι έπληξε το αρχηγείο της ρωσικής επίλεκτης μονάδας drones «Ρούμπικον», χωρίς να επιβεβαιώσει αν επρόκειτο για το ίδιο κτίριο που παρουσίασε η Μόσχα.

Η λογική είναι γνωστή: κάθε χτύπημα δικαιολογεί το επόμενο. Κάθε απάντηση γίνεται επιχείρημα συνέχισης. Κάθε νεκρός εντάσσεται σε ένα αφήγημα εθνικής αντοχής. Έτσι ο πόλεμος αναπαράγει τον εαυτό του.

Οι πρώτες ρωγμές στον ελεγχόμενο δημόσιο λόγο

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο δεν βρίσκεται στις επίσημες δηλώσεις του Πούτιν. Βρίσκεται σε αυτό που αρχίζει να γράφεται, έστω με προσοχή, μέσα στη Ρωσία. Σε ένα αυστηρά ελεγχόμενο μιντιακό τοπίο, εμφανίζονται πλέον φωνές που δεν αμφισβητούν ευθέως τον Πούτιν, αλλά θέτουν το ερώτημα της διάρκειας.

Ο πολιτικός επιστήμονας Βασίλι Κάσιν έγραψε στο περιοδικό Russia in Global Affairs ότι ο στόχος της εξάλειψης του «αντιρωσικού καθεστώτος» στην Ουκρανία είναι, στο σημερινό στάδιο, ουσιαστικά ανέφικτος χωρίς πλήρη στρατιωτική κατοχή ολόκληρης της χώρας, συμπεριλαμβανομένης της δυτικής Ουκρανίας, για μεγάλο χρονικό διάστημα - κάτι που, όπως σημείωσε, είναι τεχνικά αδύνατο για τη Ρωσία. Η διατύπωση είναι προσεκτική, αλλά το συμπέρασμα βαρύ. Αν ο πλήρης στόχος είναι ανέφικτος, τότε το Κρεμλίνο βρίσκεται μπροστά σε τρεις επιλογές: να συνεχίσει έναν πόλεμο χωρίς τελικό ορίζοντα, να περιορίσει τους στόχους του ή να αναζητήσει έναν συμβιβασμό που δεν θα μπορεί να παρουσιαστεί εύκολα ως νίκη.

Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι η φιλοκρεμλινική εφημερίδα Moskovsky Komsomolets φιλοξένησε απόψεις που περιέγραφαν διχασμό στην κοινότητα των ειδικών. Από τη μία όσοι θέλουν συνέχιση της «ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης» μέχρι την επίτευξη των στόχων. Από την άλλη όσοι θεωρούν ότι το χειρότερο σενάριο δεν είναι καν η ήττα, αλλά μια ατελείωτη επιχείρηση.

Για τη Ρωσία του Πούτιν, αυτή η φράση είναι σχεδόν αιρετική. Διότι μετατοπίζει τον φόβο. Δεν λέει ότι η ήττα είναι το απόλυτο κακό. Λέει ότι το αδιέξοδο μπορεί να είναι χειρότερο. Το άρθρο που εξαφανίστηκε

Ακόμη πιο αποκαλυπτική ήταν η παρέμβαση του δικηγόρου Ντμίτρι Κράσνοφ, ο οποίος υποστήριξε ότι στη ρωσική ιστορία οι χαμένοι πόλεμοι και οι ταπεινωτικές ανακωχές συχνά οδήγησαν σε μεταρρυθμίσεις, νέες νίκες και αναγέννηση. Σε μια χώρα όπου η εθνική ιδέα έχει δομηθεί γύρω από τη νίκη, αυτό ήταν εντυπωσιακό. Σχεδόν εκρηκτικό.

Ήταν υπαινιγμός ότι η Ρωσία μπορεί να χρειαστεί να τελειώσει τον πόλεμο χωρίς να πετύχει τους στόχους της; Ίσως. Το βέβαιο είναι ότι λίγες ημέρες αργότερα το άρθρο δεν ήταν πλέον διαθέσιμο. Αδιάψευστος μάρτυρας το μήνυμα «Error 404. Page not found». Η συζήτηση υπάρχει. Αλλά έχει όρια. Και τα όρια τα καθορίζει ακόμη το Κρεμλίνο.

Αυτό είναι ίσως το πιο ακριβές στιγμιότυπο της σημερινής Ρωσίας. Δεν υπάρχει ανοιχτή αμφισβήτηση. Δεν υπάρχει οργανωμένο αντιπολεμικό ρεύμα που να απειλεί άμεσα τον Πούτιν. Υπάρχουν όμως δοκιμαστικές φράσεις, υπαινιγμοί, ελεγχόμενες διαρροές σκέψης. Ένα σύστημα που θέλει να ξέρει μέχρι πού μπορεί να πάει η συζήτηση χωρίς να μετατραπεί σε πολιτικό κίνδυνο.

Το δίλημμα του Πούτιν

Ο Πούτιν βρίσκεται μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα. Αν συνεχίσει τον πόλεμο, μπορεί να διατηρήσει την εικόνα της αδιαλλαξίας, αλλά αυξάνει το οικονομικό, στρατιωτικό και κοινωνικό κόστος. Αν αναζητήσει συμβιβασμό, πρέπει να τον παρουσιάσει ως νίκη, ακόμη κι αν δεν έχει πετύχει τους αρχικούς του στόχους. Αν περιμένει τη Δύση να κουραστεί, ρισκάρει να κουραστεί πρώτα η ίδια η Ρωσία.

Η μέχρι τώρα επιλογή του είναι σαφής: συνέχιση και πίεση. Περισσότερα χτυπήματα στην Ουκρανία. Διατήρηση των μέγιστων απαιτήσεων. Προβολή διεθνούς αντοχής μέσω φόρουμ όπως αυτό της Αγίας Πετρούπολης. Καμία ένδειξη δημόσιας μεταμέλειας. Καμία αναγνώριση λάθους. Όμως η στρατηγική αυτή βασίζεται σε μια προϋπόθεση: ότι ο χρόνος δουλεύει υπέρ της Ρωσίας. Αυτό ήταν το μεγάλο στοίχημα του Κρεμλίνου από την πρώτη στιγμή που η γρήγορη νίκη χάθηκε. Ότι η Ουκρανία θα εξαντληθεί. Ότι η Ευρώπη θα κουραστεί. Ότι οι ΗΠΑ θα αλλάξουν προτεραιότητες. Ότι η ρωσική κοινωνία θα αντέξει περισσότερο από τις δυτικές κοινωνίες.

Σήμερα, αυτή η υπόθεση δεν έχει καταρρεύσει. Αλλά δεν είναι πια τόσο βέβαιη. Η Ρωσία δεν βρίσκεται κοντά σε πολιτική ανατροπή. Δεν υπάρχει ένδειξη ότι ο Πούτιν ετοιμάζεται να αλλάξει στρατηγική. Δεν υπάρχει σοβαρό σήμα ότι το Κρεμλίνο θα εγκαταλείψει τις απαιτήσεις του για το Ντονμπάς ή θα αποδεχθεί μια συμφωνία που δεν θα μπορεί να πουληθεί στο εσωτερικό ως ρωσική επιτυχία.

Υπάρχει όμως κάτι διαφορετικό: μια αίσθηση κόπωσης που αρχίζει να διατυπώνεται, έστω έμμεσα, μέσα στο ίδιο το ρωσικό σύστημα. Το ερώτημα δεν είναι πια μόνο πώς θα νικήσει η Ρωσία. Είναι και πόσο μπορεί να συνεχίσει έναν πόλεμο που δεν κερδίζει καθαρά, αλλά δεν μπορεί και να σταματήσει χωρίς κόστος.

Αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα του Πούτιν. Έχει χτίσει όλη την πολιτική του εικόνα πάνω στην ιδέα ότι η Ρωσία δεν υποχωρεί. Όμως ένας πόλεμος χωρίς τέλος μπορεί να γίνει απειλή όχι επειδή φέρνει άμεσα ήττα, αλλά επειδή διαβρώνει αργά την ίδια την υπόσχεση ισχύος πάνω στην οποία στηρίζεται το καθεστώς.

Η Ρωσία του Πούτιν εξακολουθεί να δείχνει σκληρή. Εξακολουθεί να βομβαρδίζει. Εξακολουθεί να απαιτεί. Εξακολουθεί να λέει στον κόσμο ότι δεν ντρέπεται γι’ αυτό που είναι. Αλλά κάτω από αυτή τη σκληρότητα αρχίζει να ακούγεται κάτι πιο ανησυχητικό για το Κρεμλίνο: όχι η φωνή της ήττας, αλλά ο ψίθυρος της εξάντλησης.


Φωτογραφία: Reuters