Ο άφαντος Αγιατολάχ και οι Φρουροί της Επανάστασης που κυβερνούν το Ιράν - Ασφυξία για όλους στα Στενά του Ορμούζ

Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ είναι, τυπικά αλλά και ουσιαστικά, ο νέος ανώτατος ηγέτης του Ιράν. Στην πράξη, όμως, η εικόνα που αναδύεται είναι διαφορετική - για την ακρίβεια, πολύ διαφορετική. Ο γιος του Αλί Χαμενεΐ δεν εμφανίζεται δημόσια, δεν μιλά, δεν εκπέμπει το προσωπικό βάρος που είχε ο πατέρας του και, κυρίως, δεν μοιάζει να ασκεί εκείνον τον συγκεντρωτικό -σχεδόν απόλυτο- έλεγχο που χαρακτήριζε την προηγούμενη εποχή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, ενώ παραμένει ακόμη και σήμερα άγνωστο το αν είναι σε θέση να πράξει όλα τα παραπάνω.

Στο νέο τοπίο στο Ιράν, η εξουσία δεν δείχνει να εκπορεύεται από ένα και μόνο πρόσωπο, αλλά να έχει μετατοπιστεί σε ένα συλλογικό, σκληροπυρηνικό κέντρο αποφάσεων, με κέντρο τους Φρουρούς της Επανάστασης και τους ανθρώπους του μηχανισμού ασφαλείας. Ο νέος ηγέτης υπάρχει. Γύρω του, όμως, έχει υψωθεί ένα στρατιωτικό συμβούλιο ισχύος που παίρνει τις κρίσιμες αποφάσεις για τον πόλεμο, την ασφάλεια, τα Στενά του Ορμούζ, ακόμη και για το εύρος των επαφών με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η διαφορά με το παρελθόν είναι δομική.

Ο Αλί Χαμενεΐ δεν ήταν απλώς ένας ανώτατος ηγέτης. Ηταν ο τελικός κριτής. Ο άνθρωπος που συγκρατούσε, ενέκρινε, φρέναρε ή απελευθέρωνε όλους τους πόλους του συστήματος. Οι Φρουροί της Επανάστασης μεγάλωσαν επί των ημερών του, ισχυροποιήθηκαν χάρη σε εκείνον και μετατράπηκαν σε πυλώνα της εξουσίας του. Παρ’ όλα αυτά, παρέμεναν ενταγμένοι σε μια κάθετη πυραμίδα, στην κορυφή της οποίας βρισκόταν ο ίδιος. Σήμερα, αυτή η πυραμίδα μοιάζει να έχει γίνει πιο επίπεδη και αυτή η αλλαγή λέει ίσως περισσότερα για το μέλλον του Ιράν από όσα ο ίδιος ο τίτλος του νέου ηγέτη.

Η «αόρατη» εξουσία

Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ περιγράφεται ως μια αθέατη -σχεδόν άυλη- παρουσία. Από τη στιγμή που επελέγη, τον Μάρτιο, δεν έχει εμφανιστεί δημοσίως, ούτε έχει ακουστεί η φωνή του. Οι γραπτές ανακοινώσεις υπάρχουν, αλλά η φυσική απουσία του είναι από μόνη της πολιτικό γεγονός. Σε ένα καθεστώς που στηρίζεται στην προβολή αντοχής, ελέγχου και συμβολισμού, η αδυναμία δημόσιας παρουσίας δεν είναι δευτερεύουσα λεπτομέρεια. Είναι στοιχείο ισχύος - ή μάλλον ένδειξη περιορισμένης ισχύος. Το ακόμη πιο κρίσιμο είναι ότι η απομόνωσή του δεν φαίνεται να είναι μόνο πολιτική.

Είναι και επιχειρησιακή. Μετά τον βομβαρδισμό του συγκροτήματος όπου διέμενε η οικογένεια Χαμενεΐ, η πρόσβαση σε εκείνον έχει γίνει εξαιρετικά δύσκολη. Οι πληροφορίες αναφέρουν ότι τραυματίστηκε σοβαρά, ότι η υγεία του εξακολουθεί να απαιτεί παρακολούθηση και ότι η επικοινωνία μαζί του γίνεται με σχεδόν πρωτόγονα μέσα - χειρόγραφα σημειώματα, σφραγισμένους φακέλους, αλυσίδα έμπιστων αγγελιαφόρων. Αυτό δεν συνιστά απλώς μια λειτουργία μυστικότητας, αλλά ένα μοντέλο διακυβέρνησης που δεν μπορεί να λειτουργήσει με ταχύτητα, συνέχεια και προσωπική παρέμβαση. Οταν ο ηγέτης είναι δύσκολο να προσεγγιστεί, όταν η φωνή του δεν ακούγεται και όταν ακόμη και κορυφαίοι αξιωματούχοι αποφεύγουν να τον επισκεφθούν υπό τον φόβο του εντοπισμού από το Ισραήλ, η εξουσία μεταφέρεται αναπόφευκτα αλλού. Και στο Ιράν το «αλλού» έχει όνομα: Φρουροί της Επανάστασης.

Καθεστώς εντός του καθεστώτος

Οι Φρουροί της Επανάστασης δεν είναι μια νέα δύναμη. Είναι εδώ και χρόνια το βαθύ κράτος της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Εχουν πολιτική παρουσία, οικονομικά συμφέροντα, στρατιωτική ισχύ, δίκτυα πληροφοριών και υπερεθνικές διασυνδέσεις με συμμαχικές οργανώσεις σε όλη τη Μέση Ανατολή. Αυτό που αλλάζει τώρα δεν είναι η ύπαρξή τους. Είναι η αναβάθμιση του ρόλου τους - από βασικό εργαλείο του συστήματος εξελίσσονται σε σχεδόν αυτόνομο φορέα στρατηγικής καθοδήγησης. Το νέο σχήμα θυμίζει λιγότερο θεοκρατική ιεραρχία και περισσότερο στρατιωτικό διευθυντήριο που λειτουργεί υπό τη θεσμική ομπρέλα του ανώτατου ηγέτη, αλλά χωρίς να εξαρτάται πλήρως από την προσωπική του βούληση.

Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ φαίνεται να εγκρίνει, να συνυπογράφει ή να ενημερώνεται. Δεν δείχνει, όμως, να επιβάλλεται ως ο αδιαμφισβήτητος αρχιτέκτονας της στρατηγικής. Αυτό έχει πρακτικές συνέπειες. Οι αποφάσεις για τις επιθέσεις κατά του Ισραήλ και κρατών του Κόλπου για το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, για το αν θα συνεχιστούν ή όχι οι συνομιλίες με την Ουάσινγκτον, ακόμη και για τη σύνθεση της ιρανικής αντιπροσωπείας αποδίδονται πρωτίστως στους στρατηγούς. Οχι στους πολιτικούς. Οχι στο υπουργείο Εξωτερικών. Οχι σε έναν πανίσχυρο, προσωπικό ηγέτη όπως στο παρελθόν. Με άλλα λόγια, η Ισλαμική Δημοκρατία δεν έπεσε. Μεταμορφώνεται. Και αυτή η μεταμόρφωση έχει έντονα στρατιωτικά χαρακτηριστικά.

Ο άνθρωπος που χρωστά στους στρατηγούς

Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ δεν είναι άσχετος με αυτόν τον κόσμο. Το αντίθετο. Η διαδρομή του εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί δεν συγκρούεται μαζί του. Ως έφηβος πολέμησε στον πόλεμο Ιράν - Ιράκ ενταγμένος σε μονάδα των Φρουρών. Εκεί δημιούργησε δεσμούς ζωής με ανθρώπους που αργότερα αναδείχθηκαν σε κεντρικές φιγούρες του στρατιωτικού και πληροφοριακού μηχανισμού. Αυτοί οι δεσμοί δεν είναι απλώς παλιές φιλίες. Είναι πολιτικό κεφάλαιο, μηχανισμός εμπιστοσύνης και, σήμερα, σχέση αμοιβαίας εξάρτησης.

Ο νέος ηγέτης στερείται το θρησκευτικό βάρος και το επαναστατικό εκτόπισμα του πατέρα του. Δεν διαθέτει το ίδιο κύρος για να επιβληθεί εκ των άνω. Αντιθέτως, οφείλει σε μεγάλο βαθμό τη θέση του στην υποστήριξη εκείνων που τον στήριξαν στη μάχη της διαδοχής. Εδώ ακριβώς βρίσκεται ο πυρήνας του προβλήματος - ή, αν το δει κανείς από την πλευρά του συστήματος, ο πυρήνας της νέας ισορροπίας.

Ο Χαμενεΐ δεν κυβερνά απέναντι στους Φρουρούς. Κυβερνά μαζί τους. Και ίσως, σε ορισμένες στιγμές, υπό αυτούς. Η σχέση αυτή κάνει το νέο ιρανικό σχήμα πιο συλλογικό, αλλά όχι πιο ήπιο. Κάθε άλλο. Οι στρατηγοί βλέπουν τον πόλεμο με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ ως υπαρξιακή δοκιμασία για το καθεστώς. Αρα, σκέφτονται με όρους επιβίωσης. Και όταν ένα σύστημα σκέφτεται αποκλειστικά με όρους επιβίωσης, σκληραίνει.

Η πολιτική ηγεσία στο περιθώριο

Η άλλη όψη της ανόδου των στρατηγών είναι η σχετική υποβάθμιση των εκλεγμένων θεσμών. Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν και η κυβέρνησή του μοιάζουν να έχουν περιοριστεί σε ρόλο διαχειριστή της εσωτερικής κανονικότητας - τροφοδοσία, καύσιμα, καθημερινή λειτουργία του κράτους. Ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί, που πριν από τον πόλεμο ηγούνταν των επαφών με τις Ηνωμένες Πολιτείες, δείχνει να έχει παραμεριστεί. Αντί γι’ αυτόν πρωταγωνιστεί ο Μοχάμαντ-Μπαγέρ Γκαλιμπάφ, πρόεδρος του Κοινοβουλίου, πρώην στρατηγός των Φρουρών και άνθρωπος του μηχανισμού.

Το μήνυμα είναι σαφές. Σε περίοδο πολέμου και ακραίας πίεσης το καθεστώς εμπιστεύεται τους ανθρώπους του σκληρού πυρήνα. Οχι όσους εκπροσωπούν την εκλογική νομιμοποίηση ή τη θεσμική διπλωματία. Η εξέλιξη αυτή δεν σημαίνει ότι εξαφανίστηκαν οι εσωτερικές αντιθέσεις. Το ιρανικό σύστημα ουδέποτε υπήρξε απολύτως ενιαίο. Πάντα είχε παράλληλα κέντρα, φράξιες, ανταγωνισμούς, δημόσιες ή υπόγειες συγκρούσεις. Ομως, στη σημερινή φάση το κέντρο βάρους δείχνει σαφώς μετατοπισμένο. Οι στρατηγοί ακούνε τις άλλες φωνές, αλλά δεν δείχνουν διατεθειμένοι να τις αφήσουν να καθορίσουν την τελική γραμμή.

Το επεισόδιο του Ισλαμαμπάντ

Η πιο καθαρή απόδειξη γι’ αυτό ήρθε όταν ετοιμαζόταν ο δεύτερος γύρος συνομιλιών με τις Ηνωμένες Πολιτείες στο Ισλαμαμπάντ. Ενώ οι δύο αποστολές ετοιμάζονταν να μεταβούν στο Πακιστάν, οι στρατηγοί πάτησαν φρένο. Η αιτία δεν ήταν διαδικαστική. Ηταν στρατηγική. Στην Τεχεράνη αναπτύχθηκε διαφωνία για το κατά πόσο είχε νόημα να συνεχιστούν οι επαφές όσο ο Ντόναλντ Τραμπ διατηρούσε τον ναυτικό αποκλεισμό κατά του Ιράν, ενώ παράλληλα προχωρούσε σε απειλές και κινήσεις πίεσης.

Η κατάσχεση δύο ιρανικών πλοίων από τις Ηνωμένες Πολιτείες λειτούργησε ως επιταχυντής. Για τους Φρουρούς η κίνηση αυτή εκλήφθηκε ως ευθεία υπονόμευση της εκεχειρίας και ως απόδειξη ότι η Ουάσινγκτον ήθελε όχι διαπραγμάτευση, αλλά υποταγή. Ο Πεζεσκιάν και ο Αραγτσί φέρονται να υποστήριξαν ότι το κόστος του πολέμου είναι τεράστιο και ότι η χώρα χρειάζεται επειγόντως χώρο για άρση κυρώσεων και ανοικοδόμηση. Οι στρατηγοί, όμως, είχαν άλλη άποψη και εντελώς διαφορετική ανάγνωση. Επέλεξαν τη σύγκρουση και οι συνομιλίες κατέρρευσαν.

Το επεισόδιο αυτό είναι αποκαλυπτικό. Δείχνει ότι το ερώτημα στην Τεχεράνη δεν είναι πλέον αν θα υπάρχει πολιτική σκέψη. Το ερώτημα είναι ποιος έχει το δικαίωμα του τελευταίου λόγου όταν η πολιτική σκέψη συγκρούεται με τη λογική του στρατιωτικού μηχανισμού. Και προς το παρόν, ο τελευταίος λόγος ανήκει στους δεύτερους. Για την Ουάσινγκτον -και γενικότερα για τη Δύση- το νέο αυτό σχήμα είναι πιο δύσκολο να διαβαστεί, αλλά δεν είναι απαραίτητα πιο «λογικό», όπως υποστηρίζει ο Τραμπ.

Αντίθετα, ένα σύστημα στο οποίο η εξουσία ασκείται από έναν συλλογικό στρατιωτικό πυρήνα μπορεί να είναι πιο ανθεκτικό στις πιέσεις, λιγότερο ευάλωτο σε προσωπικές μεταστροφές και πιο διατεθειμένο να χρησιμοποιήσει την κλιμάκωση ως εργαλείο διαπραγμάτευσης. Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ είναι η καλύτερη απόδειξη. Δεν πρόκειται μόνο για στρατιωτική ή ενεργειακή κίνηση. Είναι γεω-οικονομικός μοχλός παγκόσμιας εμβέλειας.

Ενα στρατιωτικό διευθυντήριο μπορεί να τον ενεργοποιήσει πιο ψυχρά, πιο συντεταγμένα και πιο κυνικά από μια σύνθετη πολιτική ηγεσία που θα σταθμίζει ευρύτερα το κόστος. Την ίδια ώρα, η πιθανότητα μιας ειρηνευτικής συμφωνίας παραμένει θολή.

Τα μεγάλα αγκάθια -ο εμπλουτισμός ουρανίου και το απόθεμα υψηλά εμπλουτισμένου υλικού- είναι ακριβώς τα πεδία στα οποία οι Φρουροί δύσκολα θα δεχθούν βαθιές υποχωρήσεις χωρίς βαρύ αντάλλαγμα. Και όσο οι ίδιοι αισθάνονται ότι άντεξαν πέντε εβδομάδες πολέμου χωρίς να γονατίσουν, τόσο θα ενισχύεται η άποψη ότι δεν χρειάζεται να υποχωρήσουν γρήγορα.

Άλλωστε, όπως μετέδωσε το Axios, πρόταση προς τις Ηνωμένες Πολιτείες για επανέναρξη της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ και τερματισμό του πολέμου υπέβαλε το Ιράν, μεταθέτοντας τις διαπραγματεύσεις για τα πυρηνικά σε μεταγενέστερο στάδιο. Η νέα πρόταση της Τεχεράνης επιδιώκει να παρακάμψει αυτό το σημείο τριβής, ανοίγοντας τον δρόμο για ταχύτερη συμφωνία μέσω της εστίασης στην άρση του αποκλεισμού και την αποκλιμάκωση της σύγκρουσης.

Το νέο Ιράν είναι πιο στρατιωτικό, όχι πιο σταθερό

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η Ισλαμική Δημοκρατία δεν μπήκε σε μετα-θεοκρατική φάση, αλλά σε μια φάση πιο αδιαφανούς, πιο στρατιωτικοποιημένης θεοκρατίας. Ο ανώτατος ηγέτης παραμένει αναγκαίος ως θεσμικό και συμβολικό κάλυμμα, όμως η ουσία της ισχύος μετακινείται στους ανθρώπους που διαθέτουν τα όπλα, τα δίκτυα, τη δυνατότητα επιβολής και την αυτοπεποίθηση ότι έσωσαν το σύστημα σε μια στιγμή υπαρξιακής δοκιμασίας.

Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ δεν είναι ανίσχυρος. Αλλά δεν είναι και ο πατέρας του. Και αυτό αλλάζει όλη την εξίσωση. Το Ιράν δεν έχει πλέον έναν μοναδικό, απόλυτο διαιτητή στην κορυφή. Εχει έναν ηγέτη σε σκιά και γύρω του ένα σκληρό στρατιωτικό πλέγμα που κυβερνά συλλογικά, επηρεάζει καθοριστικά και δύσκολα θα επιστρέψει πρόθυμα στη δεύτερη γραμμή. Το καθεστώς μπορεί να βίωσε το σοκ, όμως βγήκε από αυτό πιο ένοπλο, πιο καχύποπτο και πιο κλειστό. Αυτό όμως δεν είναι κατ’ ανάγκην ένδειξη σταθερότητας. Είναι ένδειξη ότι η επόμενη φάση θα καθοριστεί όχι μόνο από το αν το Ιράν θα διαπραγματευτεί, αλλά από το ποιο Ιράν ακριβώς διαπραγματεύεται πλέον.

Τα Στενά του Ορμούζ θα παραμείνουν κλειστά

Το διακύβευμα σήμερα τόσο για την ειρήνη στη Μέση Ανατολή όσο και για τις κρίσιμες ενεργειακές ανάγκες του πλανήτη δεν είναι πλέον ερώτημα, αλλά ακριβές σημείο στον χάρτη: τα Στενά του Ορμούζ. Τα κρίσιμα στενά για όλους τους μετέχοντες -άμεσα και έμμεσα- στην τρέχουσα σύρραξη, αλλά και για όσους δεν μετέχουν με κανέναν τρόπο, αλλά έχουν συνδέσει την ενέργεια και τις καλλιέργειες με το κρίσιμο στενό στον Περσικό Κόλπο, παραμένουν κλειστά παρά τις κινήσεις, τις δηλώσεις και τις στρατιωτικές ενέργειες.

Το παράδοξο -ή όχι και τόσο- μάλιστα είναι πως δεν υπάρχει ένας αλλά διπλός αποκλεισμός τους, γεγονός που δίνει όσο πιο απτά γίνεται το στίγμα τού τι θα ακολουθήσει και ένα χρονικό πλαίσιο για το πότε και υπό ποιους όρους είναι δυνατό να υπάρξει ομαλοποίηση. Οι αμερικανικές κινήσεις των πρώτων 38 ημερών -τόση είναι η διάρκεια των εχθροπραξιών εάν αφαιρέσουμε το διάστημα της εκεχειρίας- έχουν δώσει ξεκάθαρα στα χέρια του Ιράν έναν μοχλό παγκόσμιας πίεσης. Ο Λευκός Οίκος με τους χειρισμούς του επί της ουσίας έδωσε ένα «playbook» στα χέρια της Τεχεράνης για το πώς μπορεί να αξιοποιεί τα κρίσιμα 3 μίλια που το στενό είναι πλωτό -και ανήκει στα δικά της χωρικά ύδατα- προκειμένου να κάνει εξαγωγή κρίσεων και να πιέζει μία ζώνη που οικονομικά, πολιτικά και στρατιωτικά αναπτύσσεται από τη ροή ενέργειας.

Πέρα όμως από αυτή τη «στραβοτιμονιά», η Ουάσινγκτον έχει καταφέρει να πιέσει μέσα από αυτήν ακριβώς τη στενή διώρυγα και το ίδιο το Ιράν, μεταφέροντας τμήμα της εξαγόμενης κρίσης στην Τεχεράνη. Τα αμερικανικά ρεσάλτα σε ιρανικών συμφερόντων πλοία πληρώνουν το Ιράν με το ίδιο νόμισμα, με συνέπειες όμως που η Τεχεράνη δύσκολα θα μπορέσει να συνεχίσει να απορροφά, καθώς σήμερα ουσιαστικά δεν υπάρχει κάποια συμπαγής πολιτική ή έστω στρατιωτική δομή που θα καταφέρει να σχεδιάσει «αντίμετρα» ή θα διαπραγματευτεί την εξομάλυνση με μια σειρά όρων.

Από την πλευρά τους, οι Ηνωμένες Πολιτείες με τις τελευταίες κινήσεις τους από τη μία δεν έχουν βάλει κανένα χρονοδιάγραμμα στις διαπραγματεύσεις και από την άλλη έχουν ρίξει το σύνολο του βάρους της διαδικασίας στο Ιράν. Σε μια σπάνια αλλαγή στρατηγικής σε διπλωματικό επίπεδο, από το Οβάλ Γραφείο έχουν μπει συγκεκριμένα «στεγανά» σε μια κατάσταση που έμοιαζε να ξεφεύγει και να γίνεται κέρδος για το καθεστώς -υπό οποιαδήποτε μορφή κι αν αυτό αναδυθεί- του Ιράν. Παρά ταύτα, με τα δεδομένα που υπάρχουν είναι εξόχως δύσκολο όχι απλώς να ομαλοποιηθεί η κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ, αλλά και να υπάρξει ένα βασικό πλαίσιο που θα επιτρέπει έστω και την υπό όρους διέλευση σε αυτά.

Ο Αμερικανός πρόεδρος υπερτονίζει πως ο ίδιος δεν πιέζεται πλέον χρονικά - και για είμαστε δίκαιοι, σε αυτό έχει δίκιο. Οι ΗΠΑ δεν έχουν ζήτημα, τουλάχιστον ενεργειακό, και δεδομένα τα αιτήματα για αμερικανικό αργό και φυσικό αέριο έχουν πολλαπλασιαστεί, αποφέροντας ποσά-ρεκόρ στα αμερικανικά ταμεία. Ο Τραμπ έχει δίκιο όταν λέει ότι για τον ίδιο αυτό κάθε άλλο παρά πιεστική συνθήκη είναι -εκτός εάν η κατάσταση τραβήξει περισσότερο από το υπολογισμένο-, οπότε και οι αναλυτές προειδοποιούν πως οι ΗΠΑ πιθανότατα θα αναγκαστούν να «παγώσουν» ή ακόμη και να ακυρώσουν συμβόλαια προς τρίτους, καθώς οι εσωτερικές τους ανάγκες παραμένουν σημαντικές.

Παιχνίδι του «στραγγαλισμού»

Στον αντίποδα, η πίεση για το Ιράν μοιάζει αίφνης να αυξάνεται, καθώς με αμερικανικό αποκλεισμό σταματά -ή μειώνεται σημαντικά- όχι μόνο η ροή εξαγώγιμου πετρελαίου, αλλά και αυτή του χρήματος, από το οποίο σήμερα η Τεχεράνη έχει μεγαλύτερη ανάγκη από ποτέ.

Ο Τραμπ «παίζει» και πάλι το παιχνίδι του «στραγγαλισμού», μόνο που αυτή τη φορά έχει απαλλάξει τον ίδιο και τη χώρα του από τη συνθήκη του χρόνου. Ναι, οι ΗΠΑ διαθέτουν έστω και για λίγο αυτή τη «βασιλική» πολυτέλεια, αλλά το Ιράν και ο υπόλοιπος κόσμος όχι.