Συνέντευξη: Γιατί ο Τζεφ Κουνς αγαπάει την Αφροδίτη και την Αθήνα

Πάει καιρός από την εποχή που ο επαναστατημένος έφηβος Τζεφ Κουνς ονειρευόταν να ζήσει μια ζωή ως ανατρεπτικός καλλιτέχνης και να γίνει ο νέος Νταλί, τον οποίο μάλιστα επεδίωξε να γνωρίσει από κοντά ένα ωραίο πρωινό στο St Regis. Πλέον, οι δικοί του ακόλουθοι είναι αυτοί που επιδιώκουν να τον γνωρίσουν από κοντά, όπως όλοι εμείς που είχαμε την τύχη να τον δούμε να σχολιάζει περιχαρής το μνημειώδες έργο του «Αφροδίτη του Lespugue» στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.

Το εμπνεύστηκε από τη μορφή που είχαν οι Παλαιολιθικές Αφροδίτες, δέκα γνήσια αντίγραφα των οποίων εκτίθενται παράλληλα και σε διάλογο με το έργο στο Μέγαρο Σταθάτου, θέτοντας ερωτήματα για την ανοιχτή δυναμική της τέχνης και τα αρχέτυπα που εξακολουθούν να εμπνέουν και να ανοίγουν δρόμους και συζητήσεις. Για όλα αυτά, όπως και για τη συνέντευξη με τον διεθνώς αναγνωρισμένο Αμερικανό καλλιτέχνη μια γκρίζα μέρα όπου ο ίδιος μιλούσε για το απολλώνειο φως, αφορμή στάθηκε η έκθεση «Jeff Koons: Αφροδίτη του Lespugue» που μόλις άνοιξε τις πύλες της και θα διαρκέσει μέχρι τις 31 Αυγούστου 2026 στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.

Το έργο του

Δύσκολα θα βρει κανείς κατηγορία να εντάξει τον Κουνς, έναν δημιουργικό εικαστικό που επαναπροσδιόρισε, ήδη από τη δεκαετία του ’80, την ποπ αρτ και την έκανε κάτι διαφορετικό, έτοιμο κάθε φορά να αναμετρηθεί με τα όριά της. Τα γυαλιστερά του γλυπτά, οι επιφάνειες που αντανακλούν κυριολεκτικά τα πάντα δεν είναι απλώς αισθητικές επιλογές. Είναι δηλώσεις. Σε έναν κόσμο όπου όλα φαντάζουν ούτως ή άλλως αποδομημένα, ο Τζεφ Κουνς μοιάζει να επαναφέρει το δικαίωμα στην επιφάνεια, που όσο απλό κι αν ακούγεται, είναι ταυτοτικό: δεν είναι τυχαίο ότι σε αυτή την ανακλώμενη επιφάνεια του «Balloon Venus Lespugue (Orange)», παρατηρούμε πως η τέχνη μάς καλεί να ανακτήσουμε τη σύνδεσή μας με αρχαίες πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης, κάτι στο οποίο επανέρχεται ο ίδιος με κάθε τρόπο. Η γιγαντιαία balloon Aφροδίτη του μας κερδίζει με τη δική της αλλόκοτη ομορφιά, μας καλεί να χαρούμε, σε αυτούς τους δύσκολους καιρούς, μπαίνοντας στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.

Ακόμα λοιπόν και αν κάποιοι μέμφονται τον Κουνς γιατί έργα του όπως το «Balloon Dog (Orange)» και το «Rabbit» έχουν χτυπήσει ρεκόρ σε δημοπρασίες -58,4 εκατ. δολάρια και 91,1 εκατ. αντίστοιχα-, λες και είναι υπεύθυνος ο καλλιτέχνης για τη ζήτηση που θα έχουν τα έργα του, προφανώς είναι οι ίδιοι που στα κείμενα θα προβάλουν την αξιοσημείωτη παρουσία του για τον τρόπο που επαναπροσδιόρισε όχι μόνο συνολικά τους κανόνες της τέχνης, αλλά και τη -στατική ως τότε;- λειτουργία κορυφαίων μουσείων όπως το Whitney, που μετά την αφιερωμένη στον Κουνς αναδρομική έκθεση δεν θα είναι ποτέ το ίδιο.

Το πιο ριζοσπαστικό στοιχείο είναι ότι ο Αμερικανός καλλιτέχνης ενσωμάτωσε πλήρως τους όρους της αγοράς στο έργο του γνωρίζοντας καλά πώς ακριβώς παίζεται το παιχνίδι. Αλλωστε έχοντας εργαστεί στον χώρο των χρηματοοικονομικών, ξέρει να χειρίζεται την έννοια της αξίας με τρόπο σχεδόν χειρουργικό: γνωρίζει πώς αυτή κατασκευάζεται, πώς ενισχύεται, πώς μετατρέπεται σε επιθυμία. Διακρίθηκε δοκιμάζοντας τα διάφορα είδη τέχνης μέσα και πέρα από τα γήινα όρια της μαζικής κουλτούρας, αφού η τέχνη του έφτασε κυριολεκτικά μέχρι το Διάστημα: πολύ μεγάλη η συνεισφορά του σε έργα εξερεύνησης του Διαστήματος με τα γλυπτά-μινιατούρες του Φεγγαριού.

Αφροδίτες 28.000 ετών

Τα γλυπτά του, όπως και τα περιώνυμα γλυπτά των πρώτων προϊστορικών δημιουργών, δεν λειτουργούν ποτέ αυτόνομα, αλλά συνδιαλέγονται με όλη την Iστορία, την Προϊστορία, ακόμα και την Παλαιολιθική Εποχή που προηγήθηκε: τόσο με τις πιο προσηνείς φιγούρες του Τζακομέτι όσο και αυτά τα μικρά αγαλματίδια που κατασκεύαζαν οι ίδιες οι γυναίκες 28.000 χρόνια πριν, αποκαλύπτοντας πολλά για το πώς οι πρώτοι άνθρωποι προσλάμβαναν τον εαυτό τους, θέτοντας το ερώτημα για το κατά πόσο η ανάγκη για τέχνη είναι τελικά άμεσα συνυφασμένη με την ανάγκη για επιβίωση - αλλά και το αντίθετο.

Στην ερώτησή μας, καθώς τον έχουμε καθισμένο απέναντί μας στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, για το κατά πόσο το γλυπτό του «Venus Lespugue» είναι μια προσφορά σε μια ανθρωπότητα που τελικά υποφέρει, ειδικά αυτούς τους δύσκολους καιρούς, εκείνος μας λέει ότι εξακολουθεί πάντα να πιστεύει πολύ στους δεσμούς που αναπτύσσονται ανάμεσα στους ανθρώπους μέσω της τέχνης: «Ξέρετε, δεν μπορώ να μιλήσω εκ μέρους άλλων καλλιτεχνών, μπορώ να μιλήσω εκ μέρους του εαυτού μου, ότι ο τρόπος μου να δημιουργώ είναι κάνοντας συνδέσεις μέσα στον χρόνο και το να χαίρεσαι με τους ομότεχνούς σου που προηγήθηκαν και να εκτιμάς, να αφιερώνεσαι στα επιτεύγματά τους, σε όλα όσα έχουν κάνει, και στο να μπορείς να αντιλαμβάνεσαι τις χαρές και τους έρωτες που είχαν στη ζωή τους και σε ποιους αναφέρονται, αυτό τελικά είναι μέρος του υπέροχου παιχνιδιού που λέγεται τέχνη».

Και συνεχίσει εξίσου εμφατικά: «Ετσι, αν χρησιμοποιώ ένα έργο από την Αρχαιότητα, αν δουλεύω εμπνευσμένος από ένα γλυπτό του Ηρακλή, θα φροντίσω να το δοξάσω φέρνοντάς το στο προσκήνιο. Αν βάλω μια σφαίρα που είναι χρωματισμένη στο έργο, θα μπορούσα επίσης να δημιουργήσω ένα ομοιόμορφο χρώμα ή να επαναφέρω το χρώμα σε αυτά τα έργα, να εκτιμήσω την αφήγηση, να εκτιμήσω τη Μυθολογία, να εκτιμήσω πολλούς παράγοντες που είναι συστατικά στοιχεία του έργου. Ξέρετε, αγαπώ πολύ όλον αυτό τον ανοιχτό διάλογο με τους καλλιτέχνες στο πέρας του χρόνου και τις παράλληλες αφηγήσεις που δημιουργούνται, αυτή την εγγενή ύπαρξη της γνώσης μέσα στην τέχνη».

Αυτό ακριβώς συμβαίνει και με τις Αφροδίτες που εκτίθενται ακριβώς δίπλα, στην απέναντι αίθουσα: δέκα προϊστορικές Αφροδίτες που χρειάστηκε πολύς κόπος για να ταξιδέψουν ως εδώ, αφού η μεταφορά των πολύτιμων αντιγράφων τους απαιτούν τεράστιες ασφάλειες και επίπονες διαδικασίες. Ωστόσο, η έκθεσή τους, με αυτή την άκρως σκηνοθετημένη ατμόσφαιρα και απόφαση των δύο επιμελητών να «αντιπαρατεθούν» δημιουργικά μαζί με την «Αφροδίτη του Lespugue» -ως μέρος, πάλι, της σειράς Antiquity που ξεκίνησε το 2008 με μεγάλο εύρος αναφορών στην ιστορία της τέχνης, από τον Μποτιτσέλι και τον Τιτσιάνο μέχρι τον Ντισάν και τον Μπρανκούζι- άξιζε πραγματικά τον κόπο.

«Guilty»

Γνωστή είναι η σχέση του Τζεφ Κουνς με την Ελλάδα και με Ελληνες συλλέκτες, όπως ο Δάκης Ιωάννου, με τον οποίο διατηρεί στενή φιλία: όλοι έχουν δει το σκάφος του «Guilty», που έχει σχεδιάσει ο ίδιος με τα έντονα χρώματα και σχέδια, εμπνευσμένα από το καμουφλάζ των πλοίων του βρετανικού Πολεμικού Ναυτικού στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, να καταπλέει στο λιμάνι της Υδρας. Είναι στο ίδιο νησί όπου δεσπόζει πλέον μόνιμα ο δικός του «Απόλλωνας» στα Σφαγεία, το πρώτο έργο του Αμερικανού καλλιτέχνη σε ελληνικό δημόσιο χώρο. Μας λέει ότι του αρέσει που το έργο βρίσκεται εκεί εκτεθειμένο, «στο φως και στον χρόνο, όπως συμβαίνει με τα πάντα στη ζωή».

Μάλιστα, όπως ομολογεί, απολαμβάνει την αμεσότητα που έχει ο γύψος και γι’ αυτό αποφάσισε να χρησιμοποιήσει αυτό το υλικό στα γλυπτά του, όπως ακριβώς έκαναν οι Αρχαίοι: «Μου αρέσει ο τρόπος που το φως αντανακλάται από την επιφάνεια, όπως και ότι αποκτούν μια πατίνα μέσω του αέρα και της ρύπανσης. Μπορείς να τα καθαρίσεις, αλλά τελικά θα επηρεαστούν από τον χρόνο και, ξέρετε, ελπίζω να διατηρήσουν αυτή την ομορφιά τους. Υποθέτω ότι αν έρθουν άλλες γενιές και εξακολουθούν να βρίσκουν κάποιο νόημα σε ένα έργο, τότε αυτό μπορεί να συνεχίσει να εξυπηρετεί και να ενδιαφέρει τους ανθρώπους. Αλλά και αν όχι, δεν πειράζει, θα υπάρξουν νέα πράγματα, θα υπάρξουν άλλα πράγματα που θα ανακαλυφθούν και θα δώσουν νόημα στη ζωή των ανθρώπων».

Η Τσιτσιολίνα

Από τη δεκαετία του ’80, όταν ο Τζεφ Κουνς άρχισε να διακρίνεται με διάφορες εκθέσεις στη σκηνή της Νέας Υόρκης μέχρι σήμερα, έχει σπάσει όλα τα ρεκόρ με τη ζωντάνια και την ανατρεπτική δύναμη μιας τέχνης που εκτίθεται στον εαυτό της: «Αυτό που κυρίως ήθελα να εκφράσω με τα έργα μου στις δεκαετίες του ’80 και του ’90 ήταν η σημασία διαφόρων εννοιών, όπως της αυτοαποδοχής και της άρσης της κριτικής. Ετσι, το πρώτο μου έργο, το “Banality”, ασχολήθηκε πραγματικά με ένα είδος πολιτισμικής αποδοχής. Και αφορούσε στην πραγματικότητα την αποδοχή της δικής μου πολιτισμικής ιστορίας και την προσπάθεια να επικοινωνήσω στους άλλους ανθρώπους ότι δεν έχει σημασία ποιες είναι οι ιστορίες μας, αλλά να αγκαλιάζουμε τα πράγματα που μας αρέσουν, να τα αποθεώνουμε, να τα γιορτάζουμε, και όλα έχουν να κάνουν με αυτή τη στιγμή από δω και πέρα. Το πιο σημαντικό για μένα ήταν να δείξω ότι δεν χρειάζεται να είναι κανείς επικριτικός και να διαχωρίζει σε κατηγορίες τους ανθρώπους», όπως μας λέει χαρακτηριστικά σχολιάζοντας τα πρώτα εκείνα βήματα.

Ηταν τέλη της δεκαετίας του ’80, όταν η σειρά του γύρω από το «Made in Heaven» -μια ταινία όπου πρωταγωνιστούσαν ο ίδιος και η διάσημη πορνοστάρ και τότε μέλλουσα σύζυγός του Ιλόνα Στάλερ, γνωστή ως Τσιτσιολίνα- έκανε πάταγο. «Η λογική με την οποία προχώρησα στο “Made in Heaven” ήταν να δω από πού ξεκινά και πού τελειώνει η ενοχή και η ντροπή, πού και πώς ακριβώς αποδέχονται οι άνθρωποι τον εαυτό τους. Και σκέφτηκα ότι αυτό πάντα ξεκινά με τη σεξουαλικότητα. Γι’ αυτό προχώρησα στη δημιουργία ενός έργου που διερευνούσε τη σεξουαλικότητα και προσπαθούσε να επικοινωνήσει με την απομάκρυνση της ενοχής, της ντροπής και της κριτικής. Το δούλεψα μάλιστα με πορσελάνη ως άμεση αναφορά στο “Ουρητήριο” του Duchamp. Οχι τυχαία αφού, ξέρετε, οι άνθρωποι αναπτύσσουν ενοχές και ντροπή για το σώμα τους συνήθως στο μπάνιο, ειδικά όταν είναι νεότεροι. Γι’ αυτό και οι μπανιέρες είναι από πορσελάνη, όπως και οι νιπτήρες και τα ουρητήρια. Και κάπως έτσι χρησιμοποιώντας αυτό το υλικό κατέληξα στον Ροζ Πάνθηρα».

Τεχνητή Νοημοσύνη

Το θέμα της χρήσης και αξιοποίησης του υλικού έχει τεράστια σημασία για τον ίδιο, αφού τα εργαστήριά του ενίοτε μεταμορφώνονταν σε εκείνα τα μεγάλα αντίστοιχα του Τιντορέτο ή του Μικελάντζελο, αλλά μεταφερμένα στο περιβάλλον του 20ού αιώνα. Ακόμα και σήμερα η τεχνολογία φαίνεται να τον απασχολεί τα μάλα και τη χρησιμοποιεί στο έπακρο, όπως και την Τεχνητή Νοημοσύνη, την οποία εκμεταλλεύεται πάντα με τον δικό του τρόπο. Γι’ αυτόν, πάντως, ακόμα και η μορφή είναι δηλωτική του εκδημοκρατισμού που έχει επιφέρει στην τέχνη, ανοίγοντας τα έργα του στις ερμηνείες αλλά και σε όλες τις τάξεις των ανθρώπων. «Για μένα το πιο σημαντικό με αυτόν τον ανοιχτό διάλογο που θέλησα να ανοίξω με τα έργα μου είναι η αποδοχή», μας λέει, καταλήγοντας ότι τον σπουδαιότερο ρόλο στα έργα τον παίζουν οι ίδιοι οι άνθρωποι. «Η ομορφιά άλλωστε δεν έχει να κάνει με την τελειότητα, αλλά με την αγάπη.

Ακόμα και με την Ιλόνα [σ.σ.: την Τσιτσιολίνα], το πιο σημαντικό ήταν τα έργα αυτά να τη δηλώσουν όχι ως ένα τέλειο κορμί, αλλά ακριβώς το αντίθετο, ως μια ύπαρξη που πρέπει να την αποδεχόμαστε ανεξαρτήτως του παρελθόντος της, γιατί αυτή είναι η μαγεία της ανθρώπινης φύσης: η αυθύπαρκτη έλλειψη τελειότητάς της», υποστηρίζει εξηγώντας όλη τη φιλοσοφία γύρω από τα έργα που ανέπτυξε με την Ιλόνα Στάλερ, τα περισσότερα από τα οποία έχει καταστρέψει.