Ράτκο Μλάντιτς, ο γιος ενός Παρτιζάνου που έγινε ο «χασάπης της Βοσνίας»: Μοίραζε γλυκά σε παιδιά και μετά άρχισε τις εκτελέσεις στην Σρεμπρένιτσα

Ο Ράτκο Μλάντιτς περπατά στους δρόμους της Σρεμπρένιτσα. Οι κάμερες τον ακολουθούν. Οι στρατιώτες του έχουν μόλις καταλάβει έναν θύλακα που τα Ηνωμένα Έθνη είχαν χαρακτηρίσει «ασφαλή περιοχή» και όπου δεκάδες χιλιάδες Βόσνιοι Μουσουλμάνοι είχαν αναζητήσει προστασία. Ο ίδιος δείχνει απόλυτα βέβαιος για όσα ακολουθούν. Μιλά στην κάμερα, συγχαίρει τους άνδρες του και παρουσιάζει την κατάληψη της πόλης ως σερβική νίκη. Λίγο αργότερα θα εμφανιστεί μπροστά σε τρομοκρατημένους αμάχους. Θα μοιράσει γλυκά σε παιδιά. Θα διαβεβαιώσει ότι κανείς δεν έχει λόγο να φοβάται. Την ίδια ώρα οι άνδρες και τα αγόρια αρχίζουν να χωρίζονται από τις γυναίκες.

Μέσα στις επόμενες ημέρες περισσότεροι από 8.000 Βόσνιοι Μουσουλμάνοι άνδρες και αγόρια θα δολοφονηθούν. Χιλιάδες θα εκτελεστούν οργανωμένα σε αποθήκες, σχολεία, χωράφια και πρόχειρους χώρους κράτησης. Οι σοροί τους θα ταφούν σε ομαδικούς τάφους. Μήνες αργότερα, σε μία επιχείρηση απόκρυψης των εγκλημάτων, αρκετοί από αυτούς τους τάφους θα ανοιχτούν και τα λείψανα θα μεταφερθούν αλλού. Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία θα αποφανθεί χρόνια αργότερα ότι επρόκειτο για γενοκτονία και ότι ο Μλάντιτς είχε πρόθεση να καταστρέψει τους Μουσουλμάνους της Σρεμπρένιτσα ως μέρος της προστατευόμενης ομάδας των Βόσνιων Μουσουλμάνων.

Από εκείνη την εβδομάδα το όνομά του έπαψε να συνδέεται μόνο με έναν ακόμη στρατηγό των πολέμων που διέλυσαν τη Γιουγκοσλαβία. Έγινε ο «χασάπης της Βοσνίας». Τριάντα ένα χρόνια αργότερα, ο Ράτκο Μλάντιτς πέθανε σε ηλικία 84 ετών σε νοσοκομείο της μονάδας κράτησης των Ηνωμένων Εθνών στη Χάγη, όπου εξέτιε ποινή ισόβιας κάθειρξης για γενοκτονία, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα πολέμου. Μόλις μία εβδομάδα νωρίτερα είχε κάνει μία τελευταία προσπάθεια να αφεθεί ελεύθερος.

Η τελευταία αίτηση

Στις 13 Αυγούστου οι γιατροί της μονάδας κράτησης κατέγραψαν επιδείνωση της υγείας του. Η επίσημη ιατρική έκθεση ανέφερε ότι είχε μπει στην τελική φάση της ζωής του και ότι η θεραπεία δεν είχε πλέον ως κύριο στόχο την αντιμετώπιση των προβλημάτων του αλλά την ανακούφιση από τον πόνο. Η διατύπωση ήταν σαφής: ο θάνατος μπορούσε να έρθει ανά πάσα στιγμή.

Στις 18 Αυγούστου οι δικηγόροι του ζήτησαν επείγουσα αποφυλάκιση για ανθρωπιστικούς λόγους και μεταφορά του σε νοσοκομείο ή μονάδα παρηγορητικής φροντίδας στη Σερβία. Ο Μλάντιτς ήθελε να περάσει τις τελευταίες ημέρες κοντά στην οικογένειά του.

Η απάντηση ήρθε στις 20 Αυγούστου και ήταν και πάλι αρνητική. Το δικαστήριο αναγνώρισε ότι βρισκόταν κοντά στον θάνατο, έκρινε όμως ότι στη Χάγη εξακολουθούσε να λαμβάνει επαρκή φροντίδα και ότι η επικείμενη κατάληξη δεν δημιουργούσε από μόνη της δικαίωμα αποφυλάκισης. Είχε ήδη περάσει λίγο περισσότερο από 15 χρόνια υπό κράτηση μετά τη σύλληψή του το 2011.

Ένας αξιωματικός της Γιουγκοσλαβίας που έγινε στρατηγός ενός άλλου πολέμου

Ο Μλάντιτς γεννήθηκε στην περιοχή του Καλινόβικ στη Βοσνία μέσα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο πατέρας του πολεμούσε με τους παρτιζάνους και σκοτώθηκε το 1945. Ο γιος του θα ακολουθούσε τα στρατιωτικά βήματα του πατέρα του. Φοίτησε στις στρατιωτικές σχολές της σοσιαλιστικής Γιουγκοσλαβίας και για δεκαετίες η καριέρα του δεν διέφερε ιδιαίτερα από εκείνη χιλιάδων επαγγελματιών αξιωματικών του Γιουγκοσλαβικού Λαϊκού Στρατού. Υπηρέτησε σε διαφορετικές περιοχές της ομοσπονδίας και ανέβηκε σταδιακά στην ιεραρχία.

Η χώρα όμως στην οποία είχε ορκιστεί άρχισε να διαλύεται. Το 1991 βρέθηκε στο Κνιν, στην Κροατία, την ώρα που οι πολεμικές συγκρούσεις ανάμεσα στους Κροάτες και τους Σέρβους είχαν ήδη αρχίσει. Έναν χρόνο αργότερα η φωτιά είχε περάσει στη Βοσνία.

Στις 12 Μαΐου 1992 ο Μλάντιτς ανέλαβε αρχηγός του Γενικού Επιτελείου του νεοσύστατου Στρατού της Republika Srpska. Θα παρέμενε στην κορυφή του μέχρι το 1996. Ο Ράντοβαν Κάρατζιτς ήταν η πολιτική κορυφή των Σερβοβόσνιων. Ο Μλάντιτς ήταν ο στρατηγός τους. Και ο πόλεμος της Βοσνίας είχε ήδη πάρει τη μορφή που θα τον έκανε μία από τις πιο σκοτεινές ευρωπαϊκές συγκρούσεις μετά το 1945.

Πόλεις άλλαζαν πληθυσμό με τη βία. Άνθρωποι εκδιώκονταν από σπίτια στα οποία οι οικογένειές τους ζούσαν για γενιές. Στρατόπεδα κράτησης γέμιζαν με Μουσουλμάνους και Κροάτες. Δολοφονίες, βασανισμοί και βιασμοί έγιναν μέρος μίας εκστρατείας με στόχο τη μόνιμη απομάκρυνση των μη σερβικών πληθυσμών από εδάφη που οι Σερβοβόσνιοι θεωρούσαν δικά
τους. Περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι εκτοπίστηκαν μέσα στη χώρα ή αναγκάστηκαν να φύγουν στο εξωτερικό.

Το Σαράγεβο έγινε πεδίο βολής

Η πρωτεύουσα της Βοσνίας βρέθηκε περικυκλωμένη από τις δυνάμεις των Σερβοβόσνιων. Η πολιορκία κράτησε σχεδόν τέσσερα χρόνια. Από τα υψώματα γύρω από την πόλη, πυροβολικό και όλμοι χτυπούσαν κατοικημένες περιοχές. Ελεύθεροι σκοπευτές παρακολουθούσαν δρόμους και διασταυρώσεις. Οι κάτοικοι έμαθαν να τρέχουν για να περάσουν μία λεωφόρο, να περιμένουν ώρες για λίγο νερό και να προσπαθούν να καταλάβουν από ποια πλευρά μπορούσε να έρθει η επόμενη σφαίρα.

Περισσότεροι από 10.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους κατά την πολιορκία. Στις 5 Φεβρουαρίου 1994 μία οβίδα έπεσε στην αγορά Μαρκάλε. Εξήντα οκτώ άνθρωποι σκοτώθηκαν και περισσότεροι από 140 τραυματίστηκαν. Δεν ήταν ένα μεμονωμένο πλήγμα. Το δικαστήριο εξέτασε μία μακρά σειρά επιθέσεων κατά αμάχων: ανθρώπους που πήγαιναν να πάρουν νερό, που μάζευαν ξύλα, που περπατούσαν με τα παιδιά τους. Έκρινε ότι η σκοποβολή και οι βομβαρδισμοί δεν αποτελούσαν απλώς παράπλευρη συνέπεια μιας πολιορκίας. Σκοπός τους ήταν η τρομοκράτηση του πληθυσμού και ο Μλάντιτς καταδικάστηκε για τον ρόλο του σε αυτή την εκστρατεία. Το Σαράγεβο όμως δεν ήταν το τελευταίο κεφάλαιο. Το καλοκαίρι του 1995 οι Σερβοβόσνιοι στράφηκαν στη Σρεμπρένιτσα.

«Μπορείτε να επιβιώσετε ή να εξαφανιστείτε»

Η πόλη στην ανατολική Βοσνία είχε γεμίσει πρόσφυγες. Τα Ηνωμένα Έθνη την είχαν κηρύξει ασφαλή περιοχή και μία μικρή δύναμη Ολλανδών κυανόκρανων βρισκόταν εκεί για να την προστατεύει. Στα χαρτιά. Στις 8 Μαρτίου 1995 ο Κάρατζιτς είχε εκδώσει την περίφημη Οδηγία 7, ζητώντας να δημιουργηθούν για τους κατοίκους της Σρεμπρένιτσα συνθήκες «πλήρους ανασφάλειας» και χωρίς ελπίδα επιβίωσης. Στις 31 Μαρτίου ο Μλάντιτς υπέγραψε τη δική του επιχειρησιακή οδηγία. Ακολούθησε το σχέδιο «Krivaja-95». Η επίθεση ξεκίνησε στις 6 Ιουλίου.

Πέντε ημέρες αργότερα ο Μλάντιτς μπήκε στην πόλη. Χιλιάδες γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι κατευθύνθηκαν προς τη βάση των Ολλανδών κυανόκρανων στο Ποτοτσάρι. Οι περισσότεροι άνδρες προσπάθησαν να διαφύγουν μέσα από τα δάση προς την Τούζλα. Στις συναντήσεις που έγιναν στο Hotel Fontana στις 11 και 12 Ιουλίου, ο Μλάντιτς βρέθηκε απέναντι στους εκπροσώπους των Ηνωμένων Εθνών και των Μουσουλμάνων.

Το δικαστήριο κατέγραψε αργότερα τις δηλώσεις και τη συμπεριφορά του. Σε διαφορετικές στιγμές μίλησε για ανθρώπους που μπορούσαν να «επιβιώσουν ή να εξαφανιστούν». Λεωφορεία άρχισαν να μεταφέρουν τις γυναίκες και τα παιδιά. Οι άνδρες κρατήθηκαν. Από τις 13 Ιουλίου άρχισαν οι μαζικές εκτελέσεις. Η επιχείρηση δεν κράτησε μερικές ώρες. Εξελίχθηκε σε πολλά σημεία, με μεταφορές κρατουμένων, εκτελεστικά αποσπάσματα, μηχανήματα που άνοιγαν τάφους και αργότερα μία δεύτερη επιχείρηση για να εξαφανιστούν τα στοιχεία. Το δικαστήριο ήταν κατηγορηματικό για τον ρόλο του Μλάντιτς: διοικούσε τις δυνάμεις που πραγματοποίησαν την επιχείρηση και η συμβολή του ήταν τόσο καθοριστική ώστε τα εγκλήματα δεν θα είχαν διαπραχθεί με τον τρόπο που διαπράχθηκαν χωρίς αυτήν. Η Σρεμπρένιτσα έγινε το βαρύτερο έγκλημα στην Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Και το όνομα του Μλάντιτς έγινε πλέον αδύνατο να διαχωριστεί από αυτήν.

Όμηροι του ΟΗΕ δεμένοι σε στρατιωτικούς στόχους

Λίγες εβδομάδες πριν από τη Σρεμπρένιτσα, ο Μλάντιτς είχε βρεθεί αντιμέτωπος και με το ΝΑΤΟ. Μετά τα αεροπορικά πλήγματα της Συμμαχίας κατά σερβοβοσνιακών στόχων τον Μάιο του 1995, οι δυνάμεις του συνέλαβαν μέλη της UNPROFOR. Εκατοντάδες κυανόκρανοι και παρατηρητές του ΟΗΕ κρατήθηκαν. Κάποιοι δέθηκαν (για την ακρίβεια αλυσοδέθηκαν) κοντά σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις και άλλους πιθανούς στόχους, ώστε η παρουσία τους να αποτρέψει νέα νατοϊκά πλήγματα. Ο στρατηγός που μερικά χρόνια νωρίτερα φορούσε τη στολή ενός πολυεθνικού γιουγκοσλαβικού στρατού είχε φτάσει να χρησιμοποιεί στρατιώτες των Ηνωμένων Εθνών ως ομήρους.

Τον Ιούλιο του ίδιου έτους η Χάγη εξέδωσε το πρώτο κατηγορητήριο εναντίον του. Ο πόλεμος όμως συνεχιζόταν και ο Μλάντιτς παρέμενε ελεύθερος.

Ο καταζητούμενος που για χρόνια δεν κρυβόταν ιδιαίτερα

Η ειρήνη του Ντέιτον έβαλε τέλος στον πόλεμο στα τέλη του 1995. Δεν έστειλε τον Μλάντιτς στη Χάγη. Για αρκετά χρόνια παρέμεινε στη Σερβία και είχε πρόσβαση σε ανθρώπους και δομές που μπορούσαν να τον προστατεύσουν. Μετά την πτώση του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς και όσο η πίεση προς το Βελιγράδι αυξανόταν, η ζωή του πέρασε σταδιακά στην παρανομία. Το διεθνές ένταλμα παρέμενε ενεργό. Η σύλληψή του είχε εξελιχθεί σε έναν από τους μεγάλους όρους που έθετε η Ευρώπη στη Σερβία. Πέρασαν σχεδόν 16 χρόνια. Στις 26 Μαΐου 2011 οι σερβικές αρχές μπήκαν σε ένα σπίτι στο χωριό Λαζάρεβο, κοντά στο Ζρένιανιν.

Ο ηλικιωμένος άνδρας που βρήκαν εκεί δεν θύμιζε ιδιαίτερα τον στρατηγό που περπατούσε γεμάτος αυτοπεποίθηση στη Σρεμπρένιτσα το 1995. Ήταν ο Ράτκο Μλάντιτς. Πέντε ημέρες αργότερα μεταφέρθηκε στη Χάγη. 377 μάρτυρες και μία ποινή: ισόβια.

Η δίκη άρχισε τον Μάιο του 2012. Ακούστηκαν 377 μάρτυρες μέσα στην αίθουσα – 169 από την κατηγορούσα αρχή και 208 από την υπεράσπιση. Η παρουσίαση των αποδεικτικών στοιχείων κράτησε περισσότερο από τέσσερα χρόνια. Στις 22 Νοεμβρίου 2017 ανακοινώθηκε η απόφαση. Ένοχος για γενοκτονία στη Σρεμπρένιτσα. Ένοχος για διώξεις, εξόντωση, δολοφονίες, εκτοπίσεις και βίαιη μεταφορά πληθυσμών. Ένοχος για τη δολοφονία και τρομοκράτηση των αμάχων του Σαράγεβου. Ένοχος για την ομηρία προσωπικού των Ηνωμένων Εθνών. Καταδικάστηκε σε ισόβια.

Δεν καταδικάστηκε για γενοκτονία στους δήμους της Βοσνίας όπου είχαν διαπραχθεί εγκλήματα το 1992, καθώς οι δικαστές έκριναν ότι δεν είχε αποδειχθεί το ειδικό στοιχείο που απαιτείται νομικά για τον χαρακτηρισμό της γενοκτονίας. Καταδικάστηκε όμως για τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν εκεί ως εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα πολέμου. Η έφεσή του απορρίφθηκε στις 8 Ιουνίου 2021.

Ένας νεκρός, δύο εντελώς διαφορετικές μνήμες

Ο Ράτκο Μλάντιτς δεν εξέφρασε ποτέ μετάνοια. Αμφισβήτησε το δικαστήριο, επιτέθηκε επανειλημμένα στους κατηγόρους του και μέχρι το τέλος υποστήριζε ότι είχε πολεμήσει για τον σερβικό λαό. Και για αυτό ο θάνατός του δεν πρόκειται να διαβαστεί με τον ίδιο τρόπο σε ολόκληρη την πρώην Γιουγκοσλαβία. Στη Σρεμπρένιτσα υπάρχουν ακόμη οικογένειες που έθαψαν πατέρες, γιους και αδελφούς πολλά χρόνια μετά το 1995, όταν η τεχνολογία DNA επέτρεψε να ταυτοποιηθούν λείψανα που είχαν βρεθεί διασκορπισμένα σε διαφορετικούς ομαδικούς τάφους.

Στο Σαράγεβο το όνομα Μλάντιτς παραμένει συνδεδεμένο με τα χρόνια κατά τα οποία μία ευρωπαϊκή πρωτεύουσα έγινε καθημερινός στόχος πυροβολικού και ελεύθερων σκοπευτών. Στη Σερβία και κυρίως στη Republika Srpska υπάρχει ακόμη ένα κομμάτι της κοινωνίας και του πολιτικού κόσμου που τον αντιμετωπίζει διαφορετικά. Φωτογραφίες του έχουν εμφανιστεί σε τοίχους, συνθήματα τον παρουσιάζουν ως ήρωα και η δικαστικά κατοχυρωμένη γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα εξακολουθεί να αποτελεί πεδίο άρνησης ή σχετικοποίησης. Το AP σημειώνει ότι ακόμη και μετά την καταδίκη του ο Μλάντιτς συνέχισε να τιμάται από Σέρβους εθνικιστές.

Ο άνθρωπος που μπήκε στη Σρεμπρένιτσα στις 11 Ιουλίου 1995 πέθανε τελικά στη Χάγη, καταδικασμένος σε ισόβια. Οι εικόνες εκείνης της ημέρας όμως έμειναν. Όπως παραμένουν οι τάφοι και οι μνήμες.