Αθηναγόρας: Ο Οικουμενικός Πατριάρχης που πήγε στην Κωνσταντινούπολη με το προσωπικό αεροπλάνο του Χάρι Τρούμαν (1949)

Μία από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες της Ορθόδοξης Εκκλησίας τον προηγούμενο αιώνα ήταν αναμφίβολα ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας (στον θρόνο από το 1948 ως το 1972).

Γνωρίζουμε από χρόνια λεπτομέρειες για τον Αθηναγόρα.

Αφορμή για την ενασχόλησή μας με αυτόν, πέρα από την ενημέρωση των αναγνωστών του protothema είναι τα δημοσιεύματα στο διαδίκτυο, που αποσιωπώντας την τεράστια προσφορά του στην Ορθοδοξία εστιάζουν στις σχέσεις του με τις ΗΠΑ, ιδιαίτερα με τον Πρόεδρο Τρούμαν, όταν διετέλεσε Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής.

Θα αναφερθούμε στο σημερινό άρθρο και σε κάτι που βλέπει το... φως του διαδικτύου για πρώτη φορά: δάσκαλος του Αθηναγόρα ήταν ο Αθανάσιος Τασίδης, από την Καστάνιανη Πωγωνίου Ιωαννίνων (το έχουμε γράψει επανειλημμένα, το χωριό αυτό έχει τεράστια ιστορία και έχει αναδείξει μέχρι και σήμερα σημαντικές προσωπικότητες, δεν αναφέρομαι σε μένα...), ένας εκπαιδευτικός με σημαντική εθνική δράση, σε Ήπειρο, Μακεδονία, Τουρκία και αλλού...

Αθηναγόρας ο Α': από το Βασιλικό (Τσαραπλανά) Πωγωνίου στον θρόνο του Οικουμενικού Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως

Ο Πατριάρχης Αθηναγόρας γεννήθηκε στις 25 Μαρτίου/6 Απριλίου 1886, στο Βασιλικό Πωγωνίου Ιωαννίνων, τότε Τσαραπλανά. Το κοσμικό του όνομα ήταν Αριστοκλής Σπύρου. Το Βασιλικό, είναι ορεινό χωριό του Πωγωνίου, χτισμένο στις πλαγιές του Όρους Δούσκο, σε υψόμετρο 784 μέτρων. Όπως και όλο το Πωγώνι, το Βασιλικό το 1886 ανήκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η περιοχή απελευθερώθηκε το 1913 από τον Ελληνικό Στρατό.

Πατέρας του Αθηναγόρα ήταν ο ιατρός Ματθαίος Σπύρου (1852-1908), ενώ μητέρα του η Ελένη, το γένος Μοκάρου (1863-1899), που καταγόταν από την Κόνιτσα. Ο Αριστοκλής Σπύρου παρακολούθησε τις εγκύκλιες σπουδές του στο Βασιλικό, την Κόνιτσα και τα Ιωάννινα. Τις ολοκλήρωσε με καθυστέρηση, λόγω σοβαρής ασθένειας. Από την ίδια ασθένεια πέθανε και η μητέρα του σε ηλικία μόλις 36 ετών.

Αθανάσιος Τασίδης: ο Καστανιανίτης, αγαπημένος δάσκαλος του Αθηναγόρα

Αυτό που παρουσιάζουμε για πρώτη φορά στο σημερινό μας άρθρο είναι τα στοιχεία για τον αγαπημένο δάσκαλο του Αθηναγόρα, Αθανάσιο Τασίδη, από τη, σχετικά κοντινή με το Βασιλικό, Καστάνιανη Πωγωνίου.

Ο Αθανάσιος Τασίδης, γεννήθηκε στην Καστάνιανη γύρω στο 1855. Αυτό προκύπτει, από τη αναφορά του αείμνηστου Γυμνασιάρχη Ευάγγελου Πριώνη (1929-2026), ότι όταν ο Τασίδης έφυγε από τη ζωή, το 1947, ήταν "υπερενενηκοντούτης" (πάνω από 90 ετών δηλαδή). Γράφει μάλιστα, ότι το 1946, τον είχε δει να διαβάζει έργα αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, από τις περίφημες εκδόσεις της Λειψίας.

Ο Τασίδης σπούδασε στη Ζωγράφειο Σχολή, στο Κεστοράτι Βορείου Ηπείρου (από το οποίο καταγόταν ο εθνικός ευεργέτης Χρηστάκης Ζωγράφος). Ως Δημοδιδάσκαλος δίδαξε από το Βασιλικό, την Καστάνιανη και τα Γιάννενα, ως το Εσκί Σεχίρ και το Τσόρλου (Τυρολόη στα ελληνικά) της Ανατολικής Θράκης και το Αργυρόκαστρο (1908). Τότε θεωρήθηκε ότι είχε ύποπτη συνεργασία με το εκεί ελληνικό προξενείο, αλλά και αντάρτικα σώματα του Ηπειρώτικου Κομιτάτου. Αυτός ήταν ο λόγος που ο Αλβανός λήσταρχος Τσερτσίζ Τόπουλι έκανε επιδρομή στην Καστάνιανη, έκαψε το σχολείο, το σπίτι του Τασίδη και άλλα, σκότωσε τον Γεώργιο Τζούτη και λεηλάτησε το χωριό (δείτε σχετικό άρθρο μας στις 09/09/2025).

Ο Αριστοκλής Σπύρου ήταν αγαπημένος μαθητής του, αυστηρού, Τασίδη, αλλά και ο μετέπειτα Πατριάρχης έτρεφε μεγάλη εκτίμηση για τον δάσκαλό του, όπως μας είχαν αφηγηθεί παλιοί Καστανιανίτες. Υπάρχουν αναφορές επίσης, ότι στο τέλος της σταδιοδρομίας του, ο Τασίδης δίδαξε στη Ριζάρειο Σχολή, αλλά δεν είναι επιβεβαιωμένες.

Ο Αθηναγόρας Μητροπολίτης Κερκύρας και Παξών

Το 1903, με μεσολάβηση του τότε Πατριαρχικού Διακόνου Αθηναγόρα Ελευθερίου (μετέπειτα Μητροπολίτη Παραμυθίας, Φιλιατών και Γηρομερίου) ο Αριστοκλής Σπύρου) εισήχθη στη Θεολογική Σχολή Χάλκης στα Πριγκιποννήσια. Αποφοίτησε το 1910 ως Θεολόγος. Το ίδιο έτος εκάρη μοναχός και χειροτονήθηκε διάκονος από τον Μητροπολίτη Ελασσόνας Πολύκαρπο. Έλαβε το όνομα Αθηναγόρας, προς τιμήν του Αθηναγόρα Ελευθερίου. Στη συνέχεια, υπηρέτησε ως Αρχιδιάκονος των Μητροπολιτών Πελαγονίας Στεφάνου και Χρυσοστόμου, ως το 1918 που η συγκεκριμένη Μητρόπολη έπαψε να ανήκει στη δικαιοδοσία του Πατριαρχείου. Στη συνέχεια, μαζί με τον Χρυσόστομο πήγαν για ένα χρόνο στο Κάθισμα Αγίου Ευσταθίου ή Μυλοπόταμο του Αγίου Όρους.

Πρόκειται για ένα οχυρό συγκρότημα, με πύργους και αμπελώνες που ανεγέρθηκε το 972 από τον Αθανάσιο Αθωνίτη, με σκοπό να μεταβαίνουν εκεί οι ασθενείς μοναχοί. Το 1919, ο τότε Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Μελέτιος Μεταξάκης τον προσέλαβε ως Αρχιδιάκονο και Γραμματέα της Αρχιεπισκοπής. Το 1922, επί επαναστατικής κυβέρνησης Γουατά εκλέχθηκε Μητροπολίτης Κερκύρας και Παξών. Χειροτονήθηκε αρχικά ιερέας από τον Επίσκοπο Ταλαντίου Ιερόθεο και στις 22 Δεκεμβρίου 1922 Επίσκοπος, από τους Μητροπολίτες Γερμανό, Αθανάσιο και Δαμασκηνό.

Στην Κέρκυρα βρέθηκε, λίγους μήνες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, στη δύσκολη θέση να βοηθήσει τους τραυματίες και τους άστεγους του νησιού, μετά τον βομβαρδισμό της από τους Ιταλούς του Μουσολίνι και την κατάληψή της, μετά τη δολοφονία Τελίνι κοντά στην Κακαβιά (1923). Η προσφορά του ήταν σημαντική. Στη συνέχεια, μετά την αποχώρηση των Ιταλών ανέπτυξε φιλικές σχέσεις με ρωμαιοκαθολικούς Κερκυραίους, τον Επίσκοπό τους, Προτεστάντες, Εβραίους, Αρμένιους κ.ά. Το 1930 εκπροσώπησε την Εκκλησία της Ελλάδας στο Συνέδριο των Αγγλικανών, στο Λάμπεθ. Σημαντική, από ιστορικής πλευράς ήταν η εξομολόγηση στον Αθηναγόρα των διαβόητων ληστών Ρεντζαίων, που εκτελέστηκαν στην Κέρκυρα το 1930, μαζί με τρεις ακόμα συντρόφους τους. Ορμώμενος ίσως και από προσωπικό ενδιαφέρον, ο Αθηναγόρας ρώτησε τους ληστές αν αυτοί είχαν σκοτώσει τον Τελίνι. Σύμφωνα με τον δρα Ιωάννη Σ. Παπαφλωράτο, οι Ρεντζαίοι αρνήθηκαν κατηγορηματικά την εμπλοκή τους σε αυτή...Τέλος, στα χρόνια του Αθηναγόρα άρχισε να εκδίδεται στο "νησί των Φαιάκων", το εκκλησιαστικό περιοδικό "Ο Άγιος Σπυρίδων".

Ο Αθηναγόρας Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής

Τον Αύγουστο του 1930 ο Αθηναγόρας εκλέχθηκε Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής, μετά από πρόταση του Μητροπολίτη Κορίνθου, μετέπειτα Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Αντιβασιλέα Δαμασκηνού, προς τον Αγία και Ιερά Σύνοδο του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Στην Αμερική, ο Αθηναγόρας, πρόσφερε ανεκτίμητες εκκλησιαστικές και εθνικές υπηρεσίες στον εκεί ελληνισμό. Κατόρθωσε αρχικά να "επουλώσει" τις πληγές που είχε αφήσει ο Εθνικός Διχασμός και να ενώσει τους ομογενείς. Το 1931 ίδρυσε τη Φιλόπτωχο Αδελφότητα Κυριών και διαβλέποντας τη μεγάλη ανάγκη για εκπαίδευση την κληρικών ίδρυσε το 1937 την Ελληνορθόδοξη Θεολογική Σχολή του Τιμίου Σταυρού στη Βοστώνη και την Ακαδημία Αγίου Βασιλείου στο Γκάρισον της Νέας Υόρκης, το 1944, για την εκπαίδευση κατηχητριών και διευθυντών χορωδιών.

Παράλληλα, φρόντισε για την ανέγερση ναών και σχολείων σε κάθε ελληνική κοινότητα, ενώ ίδρυσε και φιλανθρωπικά σωματεία για την παροχή βοήθειας σε αναξιοπαθούντες. Παράλληλα επί ημερών του άρχισε να κυκλοφορεί το περιοδικό της Αρχιεπισκοπής "Ορθόδοξος Παρατηρητής".

Είχε πολύ καλές σχέσεις με το προεδρικό ζεύγος Ρούζβελτ και ακόμα καλύτερες με τον Χάρι Τρούμαν. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι έπαιξε σημαντικό ρόλο στη χορήγηση μεγάλων ποσών από το Σχέδιο Μάρσαλ προς την Ελλάδα. Είναι γνωστό, ότι βασικοί στόχοι του Σχεδίου αυτού ήταν η οικονομική βοήθεια προς τις καθημαγμένες ευρωπαϊκές χώρες και η αποτροπή ένταξής τους στο κομμουνιστικό στρατόπεδο.

Ορισμένοι αρθρογράφοι παρουσιάζοντας πρόσφατα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα της CIA και υποθέτοντας τι γράφουν άλλα που δεν αποχαρακτηρίστηκαν ψέγουν του Αθηναγόρα για την στάση του, τον αποκαλούν "άνθρωπο των Αμερικανών", αναφέρονται σε σχέσεις του με τη CIΑ, τον παρουσιάζουν ως τέκτονα 33ου βαθμού κ.ά. Εμείς θα θέσουμε ένα ερώτημα όταν 1947-1948 η Ελλάδα σπαρασσόταν από τον Εμφύλιο Πόλεμο, τι θα έπρεπε να κάνει ο Αθηναγόρας; Να κρατήσει ουδέτερη στάση ή να ζητήσει από τον φίλο του Τρούμαν να μην δοθεί ούτε ένα δολάριο στην Ελλάδα; Μήπως έπρεπε να απευθυνθεί στον Στάλιν για να βοηθήσει περισσότερο τους αντάρτες και τις αντάρτισσες του ΔΣΕ; Οι αναγνώστες μας ας σκεφτούν, τι θα γινόταν η, σχεδόν ερειπωμένη Ελλάδα, χωρίς τα 376 εκατομμύρια δολάρια του Σχεδίου Μάρσαλ, που δόθηκαν από το 1948 ως το 1951.

Ο Αθηναγόρας Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως - Η μετάβασή του στην Κωνσταντινούπολη με το πρώτο "Air Force"

Ο Πατριάρχης Μάξιμος Ε΄ παραιτήθηκε στις 18 Οκτωβρίου 1948. Την 1η Νοεμβρίου 1948 συνήλθε η Ενδημούσα Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου αποτελούμενη από 17 αρχιερείς. Το τριπρόσωπο ψηφοδέλτιο καταρτίστηκε από τον Αθηναγόρα, τον Μητροπολίτη Μηθύμνης Διονύσιο και τον Μητροπολίτη Κώου Εμμανουήλ. Από το ψηφοδέλτιο είχε αποκλειστεί από την τουρκική κυβέρνηση ο Μητροπολίτης Δέρκων Ιωακείμ Β' (1892-1950). Το κοσμικό του όνομα ήταν Λεωνίδας Πελεκάνος και είχε γεννηθεί στη Χίο. Και το 1935 η τουρκική κυβέρνηση δεν είχε επιτρέψει στον Ιωακείμ να θέσει υποψηφιότητα για τον Πατριαρχικό Θρόνο. Έχει γραφτεί, ότι ο Ιωακείμ είχε στενές σχέσεις με την ΕΣΣΔ, μάλλον όμως αυτό δεν ίσχυε, αλλά επινοήθηκε προκειμένου να πληγεί το κύρος του. Λέγεται ότι η δυσάρεστη αυτή εξέλιξη (1948) προκάλεσε καρδιακό νόσημα στον Ιωακείμ, ο οποίος πέθανε αιφνιδιαστικά στις 23 Ιανουαρίου 1950 και η κηδεία του έγινε στις 26/1/1950 χοροστατούντος του Πατριάρχη Αθηναγόρα.

Ο Αθηναγόρας υποστηρίχθηκε στην εκλογή του από την ελληνική, την τουρκική και την αμερικανική κυβέρνηση. Έλαβε 11 ψήφους ενώ 6 ψηφοδέλτια ήταν άκυρα. Είναι εντυπωσιακή η επιμονή του Χάρι Τρούμαν και δευτερευόντως του Ηνωμένου Βασιλείου για την εκλογή του Αθηναγόρα. Σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λωζάνης, αλλά και τους τουρκικούς νόμους έπρεπε υποχρεωτικά ο Πατριάρχης να είναι Τούρκος υπήκοος. Ο Αθηναγόρας είχε το 1948 την αμερικανική υπηκοότητα (έχει κατηγορηθεί και γι' αυτό...). Με μια δυναμική παρέμβαση, ο Χάρι Τρούμαν, καθώς τα πράγματα είχαν φτάσει σε αδιέξοδο, τον επιβίβασε στο Προεδρικό αεροσκάφος, το πρώτο Air Force που είχε την ονομασία "Sacred Cow" ("Ιερή αγελάδα"), μαζί με τον Υπασπιστή του, Συνταγματάρχη Τσαρλς Μάρα, στις 26 Ιανουαρίου 1949 και διαμήνυσε στους Τούρκους ότι μέχρι να προσγειωθεί αυτό στην Κωνσταντινούπολη, θα έπρεπε να έχουν βρει λύση!

Τελικά, καθώς το Βασιλικό Πωγωνίου, η γενέτειρα του Αθηναγόρα, το 1886 ανήκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία δόθηκε από τον Νομάρχη Κωνσταντινούπολης στο αεροδρόμιο της Πόλης κατά την άφιξη του "Sacred Cow", η τουρκική υπηκοότητα στον Αθηναγόρα.

Καθώς υπερίπτατο προηγουμένως το αεροσκάφος πάνω από τον ελληνικό εναέριο χώρο, ανταλλάχθηκαν χαιρετισμοί μεταξύ Βασιλέως Παύλου και Πατριάρχη. Η υποδοχή που επιφύλαξε ο Νομάρχης της Κωνσταντινούπολης και πλήθος Χριστιανών που είχαν προσέλθει αλλά και πολλών Μουσουλμάνων, ίσως από περιέργεια, υπήρξε μεγαλειώδης. Ο Πατριάρχης εξερχόμενος του αεροπλάνου εντυπωσίασε όλους μιλώντας, εκτός των ελληνικών και στα τουρκικά, εκφράζοντας την εκτίμησή του στις αμερικανικές και τουρκικές αρχές.

Αμέσως μετά με μια τεράστια αυτοκινητοπομπή κατευθύνθηκε στη κεντρική πλατεία Ταξίμ της Πόλης, όπου ο Αθηναγόρας κατέθεσε στεφάνι στο μνημείο του Κεμάλ Ατατούρκ, με λουλούδια που όπως ανακοινώθηκε είχε κόψει ο ίδιος από τους κήπους του Λευκού Οίκου. Ενθρονίστηκε την επομένη, 27η Ιανουαρίου 1949. Μία από τις πρώτες του ενέργειες ήταν να μεταβεί σιδηροδρομικώς στην Άγκυρα, όπου συναντήθηκε με τον τον πρόεδρο Ισμέτ Ινονού και του επέδωσε προσωπικό μήνυμα του Προέδρου Τρούμαν.

Πρόκειται μάλλον για τη μοναδική φορά, που το αμερικανικό προεδρικό αεροσκάφος διατέθηκε σε κληρικό, έστω Πατριάρχη. Όσο για την όψιμη "ανακάλυψη" των Τούρκων ότι ο Αθηναγόρας δεν είχε τουρκική υπηκοότητα, μάλλον θα πρέπει να ενταχθεί στη γνωστή τακτική τους, της κωλυσιεργίας και της εμφάνισης εμποδίων.

Κατά την περιοδεία του σε διάφορες πόλεις της Αμερικής, στο διάστημα μέχρι την αναχώρησή του για την Τουρκία, ο Αθηναγόρας έδωσε το "πολιτικό" του στίγμα. Χαρακτηριστικό είναι το παρακάτω απόσπασμα:

«Καταιγίδες αντιξοοτήτων ξεσπούν γύρω μας και το ολέθριο πνεύμα της καταστροφής απειλεί να πνίξει την ελευθερία της συνειδήσεώς μας, τα ανθρώπινα ιδανικά μας και τα ιερά του χριστιανικού πολιτισμού θεμέλια (...). Η Ελλάς από το ένα μέρος διεξάγει ήδη σκληρόν αγώνα δια να διατηρήσει την ελευθερίαν και την εδαφικήν της ακεραιότητα. Η Τουρκία αφ΄ ετέρου ευρίσκεται εις συνεχή επιφυλακτικήν στάσιν εν όψει της ίδιας απειλής. Το Δόγμα Τρούμαν απεδείχθη εν τη πράξει ως εις εκ των αποτελεσματικοτέρων παραγόντων εις τον αγώνα προς απόκρουσιν της επιθέσεως αυτής. Καλώ όλους τους Αμερικανούς όπως ενισχύσουν τας προσπαθείας του προέδρου Τρούμαν (...). Το να λησμονήση τις το ιερόν τούτο χρέος κατά τας κρισίμους ώρας θα ισοδυνάμει προς το να λιποτακτήση και να εγκαταλείψη την θέσιν του εις την ιερωτέραν μάχην εξ όσων εδόθησαν ποτέ δια την υπεράσπισιν των ιδανικών της χριστιανοσύνης».

Το Κυπριακό, τα Σεπτεμβριανά και το σημαντικό θρησκευτικό έργο του Αθηναγόρα

Δυστυχώς, η δεκαετία του 1950 με το Κυπριακό και τα Σεπτεμβριανά έφεραν σε δύσκολη θέση τον Αθηναγόρα. Οι Βρετανοί τεχνηέντως ενέπλεξαν και την Τουρκία στο ζήτημα της Κύπρου. Ο Αθηναγόρας, που κατηγορούσε τον Μακάριο για την εμπλοκή του στην πολιτική θεωρήθηκε από φανατικούς Τούρκους ως ένθερμος υποστηρικτής της ΕΟΚΑ, ακόμα και ως "κρυφός" αρχηγός της! Ο Μεντερές, επισήμως τουλάχιστον, ήταν αυτός που οργάνωσε τα "Σεπτεμβριανά" (1955), τα οποία οδήγησαν χιλιάδες Έλληνες της Πόλης στη φυγή. Ο Αθηναγόρας, δεν μπόρεσε να αποτρέψει τις τουρκικές βαρβαρότητες και είδε περίλυπος το ποίμνιό του να μειώνεται δραματικά.

Ο Πατριάρχης αντιλήφθηκε ότι η δύναμη του Οικουμενικού Πατριαρχείου έπρεπε να στηριχτεί στην κανονικά κατοχυρωμένη ηγετική του θέση, στη δικαιοδοσία του έξω από τα όρια της Τουρκίας και στη διεθνή πανχριστιανική ακτινοβολία του.

Το θρησκευτικό έργο του Αθηναγόρα ήταν τεράστιο. Αναδιοργάνωσε τη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, επανίδρυσε το πατριαρχικό τυπογραφείο, άρχισε την έκδοση της εβδομαδιαίας εφημερίδας "Απόστολος Ανδρέας" και έδωσε ιδιαίτερη μέριμνα στα νοσηλευτικά, τα φιλανθρωπικά και τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Πόλης. Για την ενίσχυση της υπερόριας (έξω από τα όρια) διοικητικής δικαιοδοσίας του Πατριαρχείου στην Ελληνική Διασπορά αναδιοργανώθηκαν οι Αρχιεπισκοπές, οι Μητροπόλεις και οι Επισκοπές στην Ευρώπη, την Ωκεανία και την Αμερική. Διοργανώθηκαν τρεις Πανορθόδοξες Διασκέψεις στη Ρόδο (1961, 1963 και 1964) και μία στο Σαμπεζί της Ελβετίας (1968). Παράλληλα, συγκροτήθηκαν πανορθόδοξες θεολογικές επιτροπές για διάλογο με τους Αγγλικανούς, τους Παλαιοκαθολικούς και τις αρχαίες Ανατολικές Εκκλησίες. Το 1961, η Εκκλησία της Βουλγαρίας "ανυψώθηκε" σε Πατριαρχείο. Προβλήματα υπήρξαν με την Εκκλησία της Ρωσίας, που δεν δεχόταν το αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Πολωνίας που παραχώρησε το Οικουμενικό Πατριαρχείο και έδωσε δικό του "αυτοκέφαλο", το οποίο φυσικά δεν αναγνωρίστηκε. Αυτοκέφαλο έδωσε η Εκκλησία της Ρωσίας στην Εκκλησία της Τσεχοσλοβακίας και τη Ρωσική Εκκλησία της Αμερικής, χωρίς να έχει καμία δικαιοδοσία.

Σημαντικότερη όμως δράση του Οικουμενικού Πατριαρχείου επί Αθηναγόρα ήταν η αποκατάσταση των σχέσεων Ορθόδοξης και Καθολικής Εκκλησίας. Την Κυριακή 5 Ιανουαρίου 1964, στις 9.30 μ.μ. έγινε η ιστορική συνάντηση Αθηναγόρα - Πάπα Παύλου ΣΤ' στο Όρος των Ελαιών. Στις 7 Δεκεμβρίου 1965 έγινε η άρση των αναθεμάτων των δύο Εκκλησιών που χρονολογείται από το 1054 (!), όταν και έγινε το οριστικό Σχίσμα των δύο Εκκλησιών.

Στις 29 Ιουνίου 1972, ο Πατριάρχης Αθηναγόρας υπέστη κάταγμα ισχίου στη θερινή κατοικία του στη Χάλκη. Εισήχθη στο Ελληνικό Νοσοκομείο του Μπαλουκλή την επόμενη ημέρα. Αν και οι θεράποντες ιατροί του συνέστησαν να μεταβεί σε εξειδικευμένο νοσοκομείο στη Βιέννη, αυτός αρνήθηκε. Η υγεία του παρουσίασε επιπλοκές στα νεφρά και τελικά πέθανε τα μεσάνυχτα της 7ης Ιουλίου. Η κηδεία του τελέστηκε στις 11 Ιουλίου στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι, προεξάρχοντος του προέδρου της Ενδημούσης Συνόδου, Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνος. Ενταφιάστηκε στη Μονή Ζωοδόχου Πηγής στο Μπαλουκλή, δίπλα στους άλλους Πατριάρχες.

Επίλογος

Το 2014, τα άμφια του Αθηναγόρα που φυλάσσονταν στην εκκλησία της Υπαπαντής στη γενέτειρά του, το Βασιλικό κλάπηκαν, μαζί με άλλα πολύτιμα εκκλησιαστικά αντικείμενα. Η πλημμελής φύλαξη των ναών της Ηπείρου, που κρύβουν θησαυρούς οδηγεί σπείρες αρχαιοκάπηλων και γνωστούς επήλυδες πλιατσικολόγους, να ρημάζουν στην κυριολεξία τα πάντα.

Κλείνουμε το άρθρο με όσα γράφει για τον Αθηναγόρα ο σπουδαίος Βλάσης Φειδάς: «…είναι βέβαιο ότι κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την εκπληκτική δραστηριότητα, τον σύνθετο προγραμματισμό και την πολύπλευρη επιτυχία της εκκλησιαστικής πολιτικής του Αθηναγόρα, που πέτυχε να απελευθερώσει την Ορθόδοξη Εκκλησία από την απομόνωση και το Οικουμενικό Πατριαρχείο από τον εκκλησιαστικό μαρασμό, γι’ αυτό και το έργο του επιβίωσε του θανάτου του».