Κατάργηση Προανακριτικών, νέος τρόπος εκλογών ανώτατων δικαστών και δημοσιονομικός κόφτης - Αναλυτικά οι αλλαγές στο Σύνταγμα που προτείνει η ΝΔ

Ένα εκτεταμένο πακέτο θεσμικών αλλαγών, που αγγίζει σχεδόν κάθε πτυχή της λειτουργίας του κράτους, της Δικαιοσύνης, της δημόσιας διοίκησης και των ατομικών δικαιωμάτων, παρουσιάζει η Νέα Δημοκρατία στο πλαίσιο της επικείμενης Συνταγματικής Αναθεώρησης.

Το κυβερνών κόμμα, έπειτα από τρίμηνη εσωκομματική διαβούλευση που ακολούθησε την επιστολή του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη προς την Κοινοβουλευτική Ομάδα στις 2 Φεβρουαρίου, καταλήγει σε ένα σώμα περίπου 30 άρθρων προς αναθεώρηση, με στόχο –όπως αναφέρεται– μια «λειτουργική δημοκρατία του σήμερα και του αύριο».

Στην καρδιά των προτάσεων βρίσκονται η ίδρυση μη κρατικών πανεπιστημίων, η αναθεώρηση της μονιμότητας στο Δημόσιο, οι αλλαγές στην επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης, αλλά και στον νόμο περί ευθύνης υπουργών. Παράλληλα προτείνεται και η συνταγματική κατοχύρωση κανόνων για την τεχνητή νοημοσύνη, την κλιματική κρίση και τη δημοσιονομική σταθερότητα.

Άρθρο 16: Μη κρατικά πανεπιστήμια και 11ετής υποχρεωτική εκπαίδευση

Η πλέον εμβληματική παρέμβαση αφορά το άρθρο 16, με τη ΝΔ να εισηγείται τη δυνατότητα παροχής ανώτατης εκπαίδευσης και από μη κρατικά, μη κερδοσκοπικά πανεπιστήμια, πλήρως αυτοδιοικούμενα και υπό την εποπτεία ανεξάρτητης αρχής.

Η πρόταση προβλέπει παράλληλα αύξηση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης από εννέα σε έντεκα έτη, καθώς και συνταγματική κατοχύρωση της προστασίας της ελληνικής γλώσσας και της ελληνικής σημαίας ως συμβόλου του έθνους και του πολιτισμού.

Αλλαγές στη μονιμότητα και αξιολόγηση στο Δημόσιο

Ιδιαίτερο πολιτικό βάρος αποκτά η πρόταση για το άρθρο 103, με την οποία επανακαθορίζεται η έννοια της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων.

Η ΝΔ προτείνει σύστημα αξιολόγησης που θα συνδέεται με επιβραβεύσεις αλλά και ποινές, ακόμη και με δυνατότητα οριστικής παύσης, έπειτα από απόφαση υπηρεσιακού συμβουλίου. Η αξιολόγηση θα γίνεται όχι μόνο από προϊσταμένους αλλά και αμφίδρομα – από υφισταμένους και πολίτες.

Σύμφωνα με την πρόταση, στο σύστημα θα μπορεί να συμμετέχει και το ΑΣΕΠ, ενώ η αξιολόγηση θα βασίζεται στις αρχές της αμεροληψίας, της επαγγελματικής επάρκειας και της αποδοτικότητας.

Νέο πλαίσιο για την ποινική ευθύνη υπουργών

Σημαντικές αλλαγές προτείνονται και στο άρθρο 86 περί ευθύνης υπουργών, με στόχο –όπως υποστηρίζει η κυβέρνηση– την ενίσχυση της λογοδοσίας. Η πρόταση προβλέπει κατάργηση της υποχρέωσης της Βουλής να διενεργεί προκαταρκτική εξέταση, μεταφέροντας την αρμοδιότητα σε ανώτερους δικαστικούς λειτουργούς. Η δίωξη θα εξακολουθεί να αποφασίζεται από τη Βουλή, αλλά με αυξημένες εγγυήσεις και ονομαστική ψηφοφορία.

Επιλογή ανώτατων δικαστών χωρίς κυβερνητική παρέμβαση

Στο πεδίο της Δικαιοσύνης, η ΝΔ εισηγείται αλλαγή στον τρόπο επιλογής των ανώτατων δικαστών. Οι προαγωγές στις κορυφαίες δικαστικές θέσεις θα γίνονται από ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή, ανάμεσα στους αρχαιότερους δικαστές και βάσει καταλόγου που θα προτείνουν οι ίδιες οι ολομέλειες των ανώτατων δικαστηρίων, περιορίζοντας τον άμεσο κυβερνητικό ρόλο.

Παράλληλα, προτείνεται η ενίσχυση του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου, το οποίο θα αποκτήσει δυνατότητα προληπτικού ελέγχου συνταγματικότητας νομοσχεδίων πριν αυτά γίνουν νόμοι του κράτους.

Συνταγματική πρόβλεψη για τεχνητή νοημοσύνη και κλιματική κρίση

Για πρώτη φορά εισάγονται προτάσεις που αφορούν ευθέως τις σύγχρονες τεχνολογικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις.

Η ΝΔ προτείνει ειδική συνταγματική πρόβλεψη ώστε η τεχνητή νοημοσύνη να υπηρετεί την ελευθερία του ατόμου και την κοινωνική ευημερία, με στόχο τον περιορισμό των κινδύνων και την αξιοποίηση των δυνατοτήτων της.

Στο άρθρο 24 εισάγονται αναφορές στην κλιματική αλλαγή, στην προστασία των υδάτινων πόρων, στην ενίσχυση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και ακόμη και στην προστασία των ζώων.

Επιστολική ψήφος και αλλαγές στις εκλογές

Στο εκλογικό πεδίο, προτείνεται η δυνατότητα επιστολικής ψήφου και για τους εκλογείς που βρίσκονται εντός Ελλάδας, ενώ το εκλογικό σύστημα θα πρέπει –σύμφωνα με τη νέα διατύπωση– να εξασφαλίζει τόσο «εύλογη αναλογικότητα» όσο και «κυβερνησιμότητα». Παράλληλα, προβλέπεται η κατάργηση της διάλυσης της Βουλής λόγω «εθνικού θέματος εξαιρετικής σημασίας», με αντικατάστασή της από διαδικασία αυτοδιάλυσης μέσω κοινοβουλευτικής απόφασης.

Μία εξαετής θητεία για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας

Η ΝΔ εισηγείται επίσης αλλαγή στη θητεία του Προέδρου της Δημοκρατίας, με καθιέρωση μίας και μόνης εξαετούς θητείας αντί της δυνατότητας επανεκλογής.

Συνταγματική κατοχύρωση δημοσιονομικής ισορροπίας
Στο οικονομικό πεδίο, η πρόταση προβλέπει ότι ο κρατικός προϋπολογισμός θα πρέπει να διασφαλίζει τη δημοσιονομική ισορροπία και τη βιώσιμη δημοσιονομική λειτουργία, ενώ απαγορεύεται η επιβολή φόρων με αναδρομική ισχύ.

Παράλληλα, εισάγεται δυνατότητα παροχής κινήτρων για σταθερό φορολογικό καθεστώς σε στρατηγικές επενδύσεις.

Το πολιτικό στοίχημα της συναίνεσης

Η κυβερνητική πρόταση ανοίγει πλέον επισήμως τον δρόμο για μια από τις πιο εκτεταμένες συνταγματικές συζητήσεις των τελευταίων δεκαετιών. Ωστόσο, καθώς η διαδικασία απαιτεί αυξημένες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες και διαδοχικές ψηφοφορίες, το μεγάλο πολιτικό ερώτημα παραμένει αν μπορεί να διαμορφωθεί το απαιτούμενο πεδίο συναινέσεων – ειδικά σε ζητήματα που ήδη προκαλούν έντονες αντιδράσεις, όπως τα μη κρατικά πανεπιστήμια και η μονιμότητα στο Δημόσιο.

Αναλυτικά οι προτάσεις της ΝΔ για τη Συνταγματική Αναθεώρηση

1. Άρθρο 5 ή άρθρο 5Α ή νέο άρθρο 5Β

- Η τεχνητή νοημοσύνη οφείλει να υπηρετεί την ελευθερία του ατόμου και την ευημερία της κοινωνίας ώστε να μετριάζονται οι κίνδυνοι και να αξιοποιούνται τα πλεονεκτήματα που προσφέρει.

2. Άρθρα 14, 15

-Αποκάθαρση και εξορθολογισμός τύπου, τηλεόρασης, ραδιοφώνου και διαδικτύου.
-Προστασία του δημοσιογράφου και έναντι του εργοδότη του.

3. Άρθρο 16

- Κρατική μέριμνα για την προστασία, την καλλιέργεια και τη διάδοση της ελληνικής γλώσσας.
-Προστασία της ελληνικής σημαίας ως συμβόλου του ελληνικού έθνους και του ελληνικού πολιτισμού
-Τα έτη υποχρεωτικής φοίτησης δεν μπορεί να είναι λιγότερα από 11 (αντί για 9 σήμερα).
-Δυνατότητα παροχής ανώτατης εκπαίδευσης από νομικά πρόσωπα πανεπιστημιακής εκπαίδευσης που μπορεί να έχουν δημόσιο ή μη κρατικό/μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα με πλήρη αυτοδιοίκηση, υπό την εποπτεία ανεξάρτητης αρχής και υπό τον όρο διασφάλισης υψηλού επιπέδου των παρεχόμενων σπουδών.

4. Άρθρο 17

-Διατύπωση με πιο λιτό τρόπο
- Προστασία όχι μόνο της ιδιοκτησίας, αλλά της περιουσίας (μετοχές, ομόλογα, πνευματική και βιομηχανική ιδιοκτησία, εμπορικό σήμα)
- Αποζημίωση για περιορισμό χρήσης χωρίς απαλλοτρίωση
-Δυνατότητα μεταφοράς συντελεστή δόμησης (δυναμική πολεοδομία)
-Αξιοποίηση εγκαταλελειμμένων κτηρίων για κοινωνικούς σκοπούς

5. Άρθρο 21

-Κρατική μέριμνα για προσιτή στέγη.
-Λήψη υπόψη διαγενεακής δικαιοσύνης και αλληλεγγύης.

6. Άρθρο 24

-Λήψη μέτρων για την αντιμετώπιση του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής, την αποτελεσματική διαχείριση των υδάτινων πόρων, την ενίσχυση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, την κατοχύρωση του περιβαλλοντικού ισοζυγίου σε κάθε κρατική παρέμβαση και την προστασία των ζώων.

7. Άρθρο 29

-Τα κόμματα οφείλουν να οργανώνονται και να λειτουργούν με δημοκρατικό τρόπο.
-Νόμος ορίζει τις προϋποθέσεις ίδρυσης και λειτουργίας πολιτικού κόμματος.
- Το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο του άρθρου 100 ελέγχει τη συνδρομή των προϋποθέσεων συμμετοχής του πολιτικού κόμματος στις εκλογές.

8. Άρθρο 30

-Μια εξαετής θητεία Προέδρου της Δημοκρατίας (με μεταβατική για τον υπηρετούντα Πρόεδρο).

9. Άρθρο 41 παρ. 2, 5

-Κατάργηση διάλυσης της Βουλής για εθνικό θέμα εξαιρετικής σημασίας. Διάλυση με πρόταση της Κυβέρνησης και απόφαση της Βουλής για ανανέωση της λαϊκής εντολής (αυτοδιάλυση Βουλής).

10. Άρθρο 44 παρ. 2

-Εισαγωγή κανόνων καλής διενέργειας των δημοψηφισμάτων: Το ερώτημα πρέπει να διατυπώνεται με τρόπο εύληπτο και κατανοητό για τους πολίτες. Μεταξύ της προκήρυξης και της διενέργειας του δημοψηφίσματος πρέπει να μεσολαβεί επαρκής χρόνος τουλάχιστον είκοσι ημερών.

11. Άρθρο 51 παρ. 4

Δυνατότητα άσκησης του εκλογικού δικαιώματος με επιστολική ψήφο και για τους εκλογείς που βρίσκονται εντός της Επικράτειας.

12. Άρθρο 54 παρ. 1, 3

 -Το εκλογικό σύστημα θα πρέπει να διασφαλίζει εύλογη αναλογικότητα και κυβερνησιμότητα της χώρας.
-Με νόμο μπορεί να προβλέπεται ότι η επικράτεια διαιρείται σε ελάσσονες και μείζονες περιφέρειες.

13. Άρθρο 55 παρ. 1

- Δικαίωμα εκλέγεσθαι στα 21.
- Αναστολή υποχρέωσης στράτευσης για όσο χρόνο διαρκεί η βουλευτική ιδιότητα.

14. Άρθρα 56, 57:

- Κατάργηση λεπτομερειακού καταλόγου κωλυμάτων και ασυμβιβάστων. Καθιέρωση γενικών αρχών και εξουσιοδότηση νόμου για εφαρμογή από μεθεπόμενες εκλογές ή αμέσως με πλειοψηφία 2/3.

15. Άρθρο 60

-Θωράκιση θεσμικού ρόλου του βουλευτή κατά την άσκηση της νομοθετικής και ελεγκτικής του αρμοδιότητας και κατά την επικοινωνία με την εκλογική του περιφέρεια, σύμφωνα με το Σύνταγμα και τον Κανονισμό της Βουλής.

16. Άρθρο 73 παρ. 1

- Συνταγματική κατοχύρωση αρχών καλής νομοθέτησης: Επαρκούς προνομοθετικής διαβούλευσης, αξιολόγησης της εφαρμογής του νόμου και μέτρων κωδικοποίησης της νομοθεσίας.

17. Άρθρο 78 παρ. 2, 6

-Φόρος ή οποιοδήποτε άλλο οικονομικό βάρος δεν μπορεί να επιβληθεί με νόμο αναδρομικής ισχύος.
-Μπορεί να παρέχονται κίνητρα για σταθερό φορολογικό καθεστώς σε στρατηγικές για την εθνική οικονομία ιδιωτικές επενδύσεις.

18. Άρθρο 79

- Ο προϋπολογισμός οφείλει να διασφαλίζει τη δημοσιονομική ισορροπία μεταξύ εσόδων και εξόδων και τη βιώσιμη δημοσιονομική λειτουργία.
- Κατάθεση και δημοσιότητα ετήσιου απολογισμού εκ μέρους φορέων που χρηματοδοτούνται, άμεσα ή έμμεσα, από τον κρατικό προϋπολογισμό.

19. Άρθρο 81 παρ. 2

- Δυνατότητα πρόβλεψης με νόμο λειτουργικού ασυμβιβάστου βουλευτή/υπουργού και προσωρινής αναπλήρωσης.
- Δυνατότητα διορισμού Αντιπροέδρων του Υπουργικού Συμβουλίου και μη υπουργών.

20. Άρθρο 82

- Κανόνες καλής κυβερνητικής λειτουργίας.

21. Άρθρο 86

-Κατάργηση «αμελλητί» και αρμοδιότητας της Βουλής για τη διενέργεια προκαταρκτικής εξέτασης.
-Προκαταρκτική εξέταση από Εισαγγελέα Εφετών και πρόταση άσκησης δίωξης από Εισαγγελέα Αρείου Πάγου. Εναλλακτικά προαξιολόγηση ποινικής ευθύνης Υπουργών από μεικτό δικαστικοπολιτικό όργανο.
- Άσκηση δίωξης με απόφαση Βουλής, με την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών, με ονομαστική ψηφοφορία.

22. Άρθρο 89

- Επιτρέπεται βάσει εκτελεστικού νόμου η ανάθεση ειδικών διοικητικών καθηκόντων σε δικαστικούς λειτουργούς με απόφαση της Βουλής.
- Δεν επιτρέπεται η συμμετοχή τους με οποιαδήποτε ιδιότητα στην Κυβέρνηση, η τοποθέτησή τους σε πολιτικές θέσεις ή η τοποθέτησή τους σε ανεξάρτητες αρχές για τρία τουλάχιστον χρόνια από την αφυπηρέτησή τους.

23. Άρθρο 90 παρ. 5

- Προαγωγές στις θέσεις των ανωτάτων δικαστών από ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή μεταξύ των αρχαιοτέρων δικαστών, χωρίς κυβερνητική παρέμβαση, από κατάλογο τριών δικαστών για κάθε θέση που προτείνονται από τις οικείες ολομέλειες.

24. Άρθρο 100

- Σύνθεση του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου με τριετή θητεία, αποτελούμενου από εννέα δικαστές (τους 3 Προέδρους των Ανωτάτων Δικαστηρίων, από 2 δικαστές εκλεγόμενους από τις Ολομέλειες ΣτΕ και ΑΠ, 2 τακτικούς Καθηγητές Νομικής που επιλέγονται από τα λοιπά μέλη).
- Αρμοδιότητα προληπτικού ελέγχου συνταγματικότητας και συμβατότητας με το ενωσιακό δίκαιο για ψηφισμένο νομοσχέδιο εκτός από εκείνα που αφορούν αποκλειστικά κύρωση διεθνών συνθηκών, μετά από αίτημα του ΠτΔ, του ΠΘ ή της Βουλής (έως δύο φορές σε κάθε σύνοδο).
- Η απόφαση περί αντισυνταγματικότητας ή αντίθεσης προς το ενωσιακό δίκαιο κωλύει την έκδοση του νόμου. Η απόφαση περί συνταγματικότητας δεσμεύει τα δικαστήρια μετά την έκδοση του νόμου.

25. Άρθρο 101 παρ. 3, 5

- Αποκεντρωτικό σύστημα: Κατάργηση τεκμηρίου αρμοδιότητας υπέρ αποκεντρωμένων διοικήσεων, η εφαρμογή του αποκεντρωτικού συστήματος μπορεί να γίνει είτε με ύπαρξη αποκεντρωμένης κρατικής δομής και/είτε με ύπαρξη αποκεντρωμένων υπηρεσιών των υπουργείων και των λοιπών φορέων του δημοσίου τομέα.
-Κρατική μέριμνα για τη στήριξη του πρωτογενούς τομέα και την ανάπτυξη της ελληνικής περιφέρειας, ώστε να εξασφαλίζεται ίση πρόσβαση σε δημόσια αγαθά σε όλη την επικράτεια.
-Αρχές της χρηστής διοίκησης, της διαφάνειας, της λογοδοσίας και της αξιοκρατίας. Συνταγματική κατοχύρωση Εθνικής Αρχής Διαφάνειας.

26. Άρθρο 101A

- Επιλογή Προέδρων και Μελών ανεξαρτήτων αρχών από κοινοβουλευτική επιτροπή από κατάλογο τριών υποψηφίων που προτείνονται από Συμβούλιο Εμπειρογνωμόνων μετά από δημόσια πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος. Στο Συμβούλιο συμμετέχουν ex officio ο Διοικητής της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας, ο Πρόεδρος του ΑΣΕΠ, ο Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδας, ο Πρόεδρος της Συνόδου των Πρυτάνεων και ο επικεφαλής του συλλογικού οργάνου που εκπροσωπεί τους ΟΤΑ α’ ή β’ βαθμού.

27. Άρθρο 102

-Νόμος καθορίζει τους βαθμούς τοπικής αυτοδιοίκησης οι οποίοι είναι έως δύο (2)
- Με αποφάσεις των αρμοδίων οργάνων των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης μπορούν να επιβάλλονται τοπικοί ή ειδικοί φόροι ή βάρη οποιασδήποτε φύσης.
- Οι προϋπολογισμοί των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης καταρτίζονται μετά από επαρκή δημόσια διαβούλευση με τους
κατοίκους των οικείων περιοχών και οφείλουν να διασφαλίζουν τη δημοσιονομική ισορροπία.
- Πειθαρχικές ποινές αργίας/έκπτωσης στα αιρετά όργανα των ΟΤΑ επιβάλλονται με απόφαση του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου

28. Άρθρο 103

- Επανακαθορισμός της έννοιας της μονιμότητας. Νόμος ορίζει τη διαδικασία, τα κριτήρια για την αξιολόγηση των δημοσίων υπαλλήλων, τις επιβραβεύσεις και τις ποινές που αυτή μπορεί να επιφέρει, συμπεριλαμβανομένης της οριστικής παύσης, ύστερα από απόφαση του υπηρεσιακού συμβουλίου. Οι επιβραβεύσεις συνδέονται με προσόντα και απόδοση.
- Αξιολόγηση δημοσίων υπαλλήλων, με βάση τις αρχές της αμεροληψίας, της ουδετερότητας, της επαγγελματικής ικανότητας και της αποδοτικότητας, με δυνατότητα συμμετοχής και του ΑΣΕΠ.
-Αξιολόγηση γίνεται αμφίδρομα, ήτοι και από τους υφισταμένους προς τους προϊσταμένους τους, καθώς και από τους πολίτες προς όλους.