Γιαννούλης Χαλεπάς: Η πολυτάραχη ζωή του γλύπτη της «Κοιμωμένης», από τα αριστουργήματα μέχρι τον εγκλεισμό στο ψυχιατρείο

Το σπουδαίο έργο και ο πολυτάραχος βίος του κορυφαίου γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά αναβιώνουν, ενενήντα σχεδόν χρόνια μετά τον θάνατό του, στον τόπο όπου γεννήθηκε, έζησε και δημιούργησε, την Τήνο. Εκεί, στην ιστορική δυώροφη οικεία του στον Πύργο, η οποία θα συντηρείται και αποκαθίσταται από το υπουργείο Πολιτισμού, θα επανεκτεθούν τα έργα και τα προσωπικά του αντικείμενα στο πλαίσιο μιας έκθεσης που θα φωτίζει τον άνθρωπο πίσω από τον καλλιτέχνη.

Εντυπωσιακά γλυπτά, από όλες τις περιόδους της δημιουργίας του, αρχειακές φωτογραφίες, ένα ανάγλυφο μετάλλιο με το πορτραίτο του, ιδιόχειρα σημειώματα, ενδύματα και έπιπλα «διηγούνται», με γλαφυρό τρόπο, μια αληθινή ανθρώπινη ιστορία άμεσα συνυφασμένη με την παράδοση της ελληνικής μαρμαροτεχνίας, στην οποία συνυπάρχουν, δραματικά σχεδόν, το φως του υπέρμετρου ταλέντου με το σκοτάδι της ανθρώπινης ψυχής.

Γιατί η ζωή του Χαλεπά, που έχει φιλοτεχνήσει απαράμιλλης ομορφιάς γλυπτά, όπως η αριστουργηματική «Κοιμωμένη» που κοσμεί τον τάφο της Σοφίας Αφεντάκη στο Α’ Νεκροταφείου και αποτελεί το πιο διάσημο έργο της σύγχρονης εγχώριας γλυπτικής, ο «Σάτυρος που παίζει με τον Έρωτα» που βρίσκεται στην Εθνική Γλυπτοθήκη και η «Μήδεια ΙΙΙ» που φιλοξενείται στην Εθνική Πινακοθήκη, ήταν γεμάτη δημιουργία αλλά και τραγικές σιωπές, αναγνώριση αλλά και σκληρή απομόνωση.

Γεννημένος το 1851 στον Πύργο της Τήνου, πρώτο από τα πέντε συνολικά παιδιά μιας οικογένειας με μεγάλη παράδοση στη μαρμαρογλυπτική, ήταν μοιραίο να γοητευτεί και ο ίδιος από την ιδιαίτερη αυτή τέχνη και να την υπηρετήσει. Το σπάνιο ταλέντο του διαφάνηκε από τα πρώτα χρόνια των σπουδών του στο Μόναχο όπου και φιλοτέχνησε τα πρώιμα, εξαιρετικά παρόλα αυτά έργα του μεταξύ των οποίων και «Το παραμύθι της Πεντάμορφης» του οποίου δημιούργησε μεταγενέστερα και νεότερες εκδοχές.

Επιστρέφοντας στα πάτρια εδάφη και με το μέλλον του να διαγράφεται λαμπρό, συνέχισε να μεγαλουργεί στο ιδιωτικό του εργαστήριο στην Αθήνα. Η δημιουργική αυτή φάση, όμως, δεν θα κρατήσει πολύ, καθώς ενάμιση χρόνο, το 1978 αργότερα θα υποστεί έναν ισχυρό νευρικό κλονισμό που που θα ανατρέψει τα πάντα. Μετατρέπεται σε ένα λαβωμένο θηρίο, σπάει τα έργα του, παραληρεί, επιχειρεί επανειλημμένα να αυτοκτονήσει…

Οι αιτίες πίσω από αυτή την κατάσταση, αποδόθηκαν, μεταγενέστερα, στην υπερκόπωση, την τελειομανία αλλά και μια ερωτική απογοήτευση που βίωσε όταν οι γονείς της κοπέλας που αγάπησε δεν τού επέτρεψαν να την παντρευτεί. Οι γονείς του, πάντως, θεωρούσαν υπεύθυνο για την ψυχική ασθένεια του γιου τους, το πάθος για την τέχνη του γι΄ αυτό και προσπάθησαν να τον απομακρύνουν από αυτή.

Δεδομένων των περιορισμένων δυνατοτήτων της ψυχιατρικής την εποχή εκείνη, οι επιλογές για την περίπτωση του Χαλεπά ήταν εξαιρετικά περιορισμένες. Με την επίσημη διάγνωση να αναφέρεται σε άνοια ο 37χρονος Χαλεπάς μεταφέρεται στο Ψυχιατρείο της Κέρκυρας, ζει υπό ιδιαίτερα σκληρές συνθήκες και υπό την απογόρευση κάθε είδους καλλιτεχνικής δημιουργίας. Είναι χαρακτηριστικό πως κάθε φορά που επιχειρούσε να δημιουργήσει κάτι, το προσωπικό του ψυχιατρείου έσπευδε να το εξαφανίσει.

Έπειτα από 13 σχεδόν χρόνια εγκλεισμού και αφού ο πατέρας του είχε ήδη φύγει από τη ζωή, η μητέρα του θα τον πάρει ξανά κοντά της στην Τήνο, η αυστηρή όμως απαγόρευση στη δημιουργία συνεχίζεται καθώς και μέσα στο δικό της μυαλό η τέχνη κατέστρεψε τον γιο της. Κάπως έτσι ο σπουδαίος γλύπτης Γιαννούλης Χαλεπάς θα καταλήξει ένας πάμπτωχος βοσκός της Τήνου με το στίγμα της ψυχικής ασθένειας να τον ακολουθεί σε κάθε του βήμα.

Η δίψα του καλλιτέχνη για δημιουργία όμως είναι αστείρευτη γι’ αυτό κι εκείνος, μετά τον θάνατο της μητέρας του, το 1916, ξανάπιασε τα εργαλεία του και ρίχθηκε ξανά με πάθος στη γλυπτική.

Χάρη στον καθηγητή του Μετσόβιου Πολυτεχνείου Θωμά Θωμόπουλο, ο οποίος αντέγραψε τα έργα του σε γύψο και τα παρουσίασε σε μια έκθεση, το 1925, στην Ακαδημία Αθηνών, ο Χαλεπάς θα βιώσει μια νέα δημιουργική περίοδο, θα αναγνωριστεί και θα κερδίσει την αποδοχή που του αξίζει, μαζί με μια σημαντική θέση στο Πάνθεο των κορυφαίων Ελλήνων δημιουργών.

Η νέα έκθεση στο Μουσείο Χαλεπά

Οι χώροι όπου έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του και φιλοτέχνησε πολλά από τα έργα του αποτελούν ιδανικό τόπο φιλοξενίας μιας έκθεσης αφιερωμένης στον Γιαννούλη Χαλεπά. Γι’ αυτό και το υπουργείο Πολιτισμού θέλησε να ανακαινίσει και να εκσυγχρονίσει τις υποδομές της χαρακτηρισμένης ως διατηρητέο ιστορικό μνημείο οικείας του στον Πύργο της Τήνου, η οποία μέχρι το 2023 λειτουργούσε ως μουσείο, προκειμένου να στηθεί εκεί μία έκθεση που θα αναδεικνύει την σημαντική αυτή καλλιτεχνική προσωπικότητα.

«Η αποκατάσταση του μνημείου από το Υπουργείο Πολιτισμού τιμά τη μνήμη του καλλιτέχνη, αναδεικνύοντας την αυθεντικότητα και την ιστορικότητα του, μέσα από τη σωστή προβολή των εκθεμάτων και του κινητού εξοπλισμού της. Η εμπειρία του επισκέπτη εμπλουτίζεται με ψηφιακά μέσα, που συμπληρώνουν τον εκπαιδευτικό και ψυχαγωγικό χαρακτήρα της έκθεσης, με όρους εμβάθυνσης και βιωματικότητας» σημειώνει η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.

Η έκθεση αναπτύσσεται σε τέσσερις διαφορετικούς θεματικούς άξονες, Χρονολόγιο, Τέχνη, Τεχνική και Βίος του Καλλιτέχνη ενώ πλαισιώνεται από ηχητικές αφηγήσεις, ψηφιακές εφαρμογές και γραφήματα με στόχο να συνιστά μια ζωντανή και ολοκληρωμένη εμπειρία για τον επισκέπτη.