Ναπολέων, το «αφεντικό από την κόλαση»: Πώς ο εμμονικός έλεγχος των στραταρχών του μπορεί να του κόστισε το Βατερλώ

Μπορεί ο Ναπολέων Βοναπάρτης να έμεινε στην ιστορία ως ένας από τους μεγαλύτερους στρατιωτικούς ηγέτες όλων των εποχών, όμως απέναντι στους στρατάρχες του ήταν, σύμφωνα με τον ιστορικό Άντριου Ρόμπερτς, ένα «αφεντικό από την κόλαση», που ήθελε να έχει λόγο ακόμη και στις πιο ασήμαντες λεπτομέρειες.

Ο Ρόμπερτς, συγγραφέας της πολυσυζητημένης βιογραφίας «Napoleon the Great», επιστρέφει τώρα με νέο βιβλίο, με τίτλο «Napoleon And His Marshals: Victory, Rivalry, Betrayal», το οποίο κυκλοφορεί στις 8 Οκτωβρίου. Με αφορμή την έκδοσή του, γράφει στην Daily Mail ότι η μελέτη περισσότερων από 40.000 επιστολών του Ναπολέοντα τον οδήγησε σε νέα συμπεράσματα για τον τρόπο με τον οποίο ο αυτοκράτορας... ταλαιπωρούσε τους κορυφαίους στρατηγούς του. Όπως υποστηρίζει, ο Ναπολέων ήταν ένας «εμμονικός micromanager»: απαιτητικός, συγκεντρωτικός, συχνά προσβλητικός και τόσο παρεμβατικός ώστε κατέληγε να ασχολείται με λεπτομέρειες που θα περίμενε κανείς να αφήνει στους υφισταμένους του.

Από τα κουμπιά στις στολές μέχρι τα παράθυρα των νοσοκομείων

Το υλικό που μελέτησε ο Ρόμπερτς προέρχεται από τη μνημειώδη, 15τομη έκδοση του Fondation Napoléon, η οποία ολοκληρώθηκε το 2018 και συγκεντρώνει περισσότερες από 40.000 επιστολές του αυτοκράτορα. Μέσα από αυτές αποκαλύπτεται το εύρος της παρεμβατικότητάς του. Ο Ναπολέων μπορούσε να ασχοληθεί προσωπικά με το πότε μια μονάδα στρατιωτών θα έπρεπε να αποκτήσει νέα κουμπιά με τον αυτοκρατορικό αετό στις στολές της, αν ένας υπασπιστής είχε το δικαίωμα να φορά την κορδέλα της Λεγεώνας της Τιμής ή ακόμη και αν έπρεπε να ανοίγουν τα παράθυρα σε συγκεκριμένο στρατιωτικό νοσοκομείο στη Γερμανία.

Ο δούκας του Ουέλινγκτον είχε περιγράψει εύστοχα αυτή την πλευρά του αντιπάλου του, γράφοντας ότι «τίποτα δεν ήταν πολύ μεγάλο ή πολύ μικρό για τη μύτη του».

Κατά τον Ρόμπερτς, αυτή η διαρκής ανάγκη ελέγχου δεν ήταν απλώς μια ιδιοτροπία. Ίσως συνέβαλε τελικά και στην ήττα του στο Βατερλώ το 1815, καθώς αρκετοί από τους εξαιρετικά ικανούς στρατάρχες του είχαν πλέον κουραστεί από τον τρόπο διοίκησής του και δεν ήταν πρόθυμοι να υπηρετήσουν ξανά υπό τις διαταγές του.

Οι στρατάρχες που έχτισαν την αυτοκρατορία

Οι 26 στρατάρχες του Ναπολέοντα αποτελούσαν την ανώτατη στρατιωτική ελίτ της αυτοκρατορίας του και πολλοί ήταν ήδη θρύλοι στη Γαλλία. Ανάμεσά τους ήταν ο Μισέλ Νε, ο οποίος χρόνια αργότερα θα διοικούσε την οπισθοφυλακή στη δραματική υποχώρηση από τη Μόσχα.

Από τους περίπου 600.000 στρατιώτες που είχαν εισβάλει στη Ρωσία, μόλις περίπου 100.000 κατάφεραν να επιστρέψουν, σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο Ρόμπερτς. Οι επιζώντες υποχωρούσαν μέσα σε χιονοθύελλες, εξαντλημένοι, πεινασμένοι και άρρωστοι, ενώ παράλληλα δέχονταν επιθέσεις από Κοζάκους. Ο Νε βρισκόταν στην πρώτη γραμμή, πολεμώντας μαζί με τους άνδρες του.

Εξίσου εντυπωσιακή ήταν η πολεμική διαδρομή του Νικολά Ουντινό, ο οποίος τραυματίστηκε συνολικά 32 φορές από σφαίρες μουσκέτων, θραύσματα, ξιφολόγχες και σπαθιά.

Ο Μπερτιέ, ο «σύζυγος του αυτοκράτορα»

Ιδιαίτερη θέση στο νέο βιβλίο του Ρόμπερτς έχει ο Λουί-Αλεξάντρ Μπερτιέ, τον οποίο ο ιστορικός χαρακτηρίζει πιθανώς ως τον σπουδαιότερο επιτελάρχη στην Ιστορία. Ο Μπερτιέ είχε την ικανότητα να μετακινεί τεράστιες στρατιωτικές δυνάμεις και να τις αναπτύσσει στο πεδίο της μάχης μέσα σε ελάχιστο χρόνο. Παράλληλα, όμως, έπρεπε να αντέχει τις συνεχείς παρατηρήσεις, την υποτίμηση και τις απαιτήσεις του Ναπολέοντα.

Μόνο από τον Μάρτιο του 1796 έως τον Δεκέμβριο του 1797 ο Ναπολέων τού έστειλε 457 επιστολές - περισσότερες από όσες αντάλλαξε την ίδια περίοδο με τη σύζυγό του, Ιωσηφίνα. Οι στρατιώτες είχαν φτάσει μάλιστα να αποκαλούν τον Μπερτιέ «σύζυγο του αυτοκράτορα».

Συνολικά, ο Ναπολέων τού έστειλε περισσότερες από 5.000 επιστολές. Σε μία από αυτές του ζητούσε να φροντίσει ώστε «να προσαρμοστεί η σκάλα ενός από τους στρατώνες στην κεντρική πλατεία» της πόλης Αιάκειο στην Κορσική.

Σε άλλη περίπτωση εξοργίστηκε όταν ο Μπερτιέ επέτρεψε στον μικρότερο αδελφό του να επιστρέψει στη Γαλλία με άδεια για τη γέννηση του παιδιού του. «Δεν θέλω να τον δω και δεν θα τον δεχθώ», έγραψε ο Ναπολέων, υποστηρίζοντας ότι ένας στρατηγός που εγκαταλείπει τα στρατεύματά του «ατιμάζεται». Για να δείξει πόσο απόλυτη θεωρούσε την υποχρέωση προς το καθήκον, πρόσθεσε ότι ακόμη κι αν η δική του σύζυγος πέθαινε, αυτό δεν θα καθυστερούσε «ούτε για ένα τέταρτο της ώρας» την εκτέλεση των σχεδίων του.

«Διαίρει και βασίλευε»

Ο Ναπολέων δεν αρκούνταν στον στενό έλεγχο αλλά φέρεται να καλλιεργούσε συνειδητά και τον ανταγωνισμό μεταξύ των στρατηγών του. Το 1807 είχε εξηγήσει στον τσάρο Αλέξανδρο Α΄ της Ρωσίας ότι φρόντιζε οι στρατηγοί του να βρίσκονται σε διαρκή αντιπαράθεση μεταξύ τους, ώστε ο καθένας να σπεύδει να του αποκαλύψει τα λάθη του άλλου. «Διατηρώ γύρω μου μια συνεχή ζήλια», είχε πει.

Μια μέρα, ένας στρατάρχης πίστευε ότι ήταν ο αγαπημένος του αυτοκράτορα. Την επόμενη, τη θέση του έπαιρνε κάποιος άλλος. Έτσι, κανένας δεν αισθανόταν ασφαλής ως προς την εύνοιά του. Η τακτική αυτή μπορεί να είχε σχεδιαστεί ως ένας τρόπος ελέγχου μιας ομάδας φιλόδοξων και πανίσχυρων στρατιωτικών. Σύμφωνα όμως με τον Ρόμπερτς, το αποτέλεσμα ήταν ένα περιβάλλον γεμάτο αντιπαλότητες.

Όποτε ο ίδιος ο Ναπολέων δεν βρισκόταν προσωπικά στο πεδίο μιας εκστρατείας, οι στρατάρχες του συγκρούονταν μεταξύ τους. Σε τουλάχιστον τέσσερις περιπτώσεις τράβηξαν ακόμη και τα ξίφη τους σε καβγάδες ή προκάλεσαν ο ένας τον άλλο σε μονομαχία. Η δίψα τους για προσωπική δόξα τούς οδηγούσε κάποιες φορές να ξεκινούν μάχες νωρίτερα από όσο είχε συμφωνηθεί, ενώ στον Πόλεμο της Ιβηρικής Χερσονήσου, από το 1807 έως το 1814, αρνούνταν συχνά να συνεργαστούν μεταξύ τους.

Η απομάκρυνση των στραταρχών

Παρά τον εξαντλητικό τρόπο διοίκησης, οι στρατάρχες είχαν ισχυρά κίνητρα να παραμένουν στο πλευρό του Ναπολέοντα, τουλάχιστον στην αρχή: χρήματα, κοινωνικό κύρος και δόξα. Ήταν από τις πιο λαμπερές προσωπικότητες της γαλλικής κοινωνίας. Τα κατορθώματά τους καταγράφονταν σε επίσημα ανακοινωθέντα και γίνονταν γνωστά σε ολόκληρη τη χώρα. Φορούσαν εντυπωσιακές στολές με χρυσά σιρίτια, κόκκινες μεταξωτές ζώνες, περίτεχνους γιακάδες και δίκοχα καπέλα με μεγάλα φτερά. Ο Ναπολέων τους αντάμειβε γενναιόδωρα. Έξι έγιναν δούκες, ενώ πολλοί απέκτησαν τεράστια κτήματα, πολυτελείς κατοικίες στο Παρίσι και εκατομμύρια φράγκα.

Όμως, όταν ήρθε η ώρα της τελικής αναμέτρησης στο Βατερλώ, στις 18 Ιουνίου 1815, μόνο δύο από τους 26 στρατάρχες βρέθηκαν στο πλευρό του στο πεδίο της μάχης. Τέσσερις είχαν ήδη πεθάνει. Το κρίσιμο ερώτημα, κατά τον Ρόμπερτς, αφορά τους υπόλοιπους 20.

Μέχρι τότε ο Ναπολέων είχε ήδη ηττηθεί από τον συνασπισμό των ευρωπαϊκών δυνάμεων και είχε περάσει περίπου δέκα μήνες εξόριστος στο νησί Έλβα. Όταν όμως επέστρεψε στη Γαλλία, κατάφερε μέσα σε λίγες εβδομάδες να δημιουργήσει ξανά έναν μεγάλο στρατό. Παρόλα αυτά, ελάχιστοι από τους παλιούς στρατάρχες έσπευσαν να τον ακολουθήσουν.

Ο Ρόμπερτς πιστεύει ότι ένας βασικός λόγος ήταν πως είχαν απλώς κουραστεί από εκείνον. Ο Ναπολέων μπορεί να ήταν στρατιωτική ιδιοφυΐα, γράφει, αλλά ήταν ταυτόχρονα ένας εξαιρετικά δύσκολος άνθρωπος. Οι φράσεις «μεταφέρετε την απογοήτευσή μου» και «παρακαλώ μεταφέρετε την έντονη δυσαρέσκειά μου» εμφανίζονται ξανά και ξανά στην αλληλογραφία του.

Ο ίδιος πίστευε ότι αυτός ήταν ο σωστός τρόπος διοίκησης. Για έναν από τους στρατάρχες του είχε πει: «Όταν κάνει κάτι καλά, δεν θα πω τίποτα. Όταν κάνει κάτι που με δυσαρεστεί, θα του το πω. Αυτός είναι ο τρόπος μου». Για τον Ρόμπερτς, όμως, αυτή ήταν μια καταστροφική μέθοδος ηγεσίας.

Το «μάθημα» από το Βατερλώ

Ο Βρετανός ιστορικός θεωρεί ότι υπάρχει ένα ευρύτερο μάθημα πίσω από την ιστορία του Ναπολέοντα: ένας εξαιρετικά ικανός ηγέτης μπορεί να υπονομεύσει τις ίδιες του τις επιτυχίες εάν δεν ξέρει να διαχειρίζεται τους ανθρώπους γύρω του.

Η εμμονή του Ναπολέοντα με τον έλεγχο, η συνεχής κριτική, η καλλιέργεια ανταγωνισμών και η αδυναμία του να επιβραβεύει τους συνεργάτες του χωρίς ταυτόχρονα να τους υποτιμά ενδέχεται, σύμφωνα με τον Ρόμπερτς, να συνέβαλαν στην αποξένωση των ανθρώπων που είχαν οικοδομήσει μαζί του τη γαλλική αυτοκρατορία.

Στο τέλος, ο Ναπολέων ηττήθηκε στο Βατερλώ και οι Βρετανοί τον εξόρισαν στην Αγία Ελένη, το απομονωμένο νησί του νοτίου Ατλαντικού όπου πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του.