Πυρηνικά, κυρώσεις και Στενά του Ορμούζ: Τα κρυφά σημεία από τη συμφωνία των ΗΠΑ με το Ιράν

Ο Ντόναλντ Τραμπ παρουσιάζει το υπό διαμόρφωση μνημόνιο με το Ιράν ως τη συμφωνία που θα διασφαλίσει ότι η Τεχεράνη δεν θα αποκτήσει ποτέ πυρηνικό όπλο. Η εκφορά του Αμερικανού Προέδρου είναι ισχυρή, πολιτικά χρήσιμη αλλά και επικοινωνιακά απολύτως αναμενόμενη. Το πρόβλημα είναι ότι, προς το παρόν, η συμφωνία δεν έχει ακόμη το βάρος μιας πραγματικής, πλήρως δεσμευτικής πυρηνικής διευθέτησης.

Αυτό που υπάρχει και είναι κομβικό και κρίσιμο είναι το πλαίσιο. Ένα μνημόνιο κατανόησης. Μία υπόσχεση ότι οι δύο πλευρές θα μπουν σε διαπραγμάτευση 60 ημερών μετά την προγραμματισμένη υπογραφή της Παρασκευής. Εκεί, και όχι τώρα, θα κριθούν τα δύσκολα: πόσο θα διαρκέσει η αναστολή του εμπλουτισμού, τι θα γίνει με το ουράνιο υψηλού εμπλουτισμού, ποιο θα είναι το καθεστώς επιθεωρήσεων, τι θα συμβεί με τις προηγμένες φυγοκεντρήσεις και ποιες κυρώσεις θα αρθούν.

Με άλλα λόγια, ο Τραμπ «πουλά» πολιτικά το αποτέλεσμα σαν συμφωνία. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτό που φαίνεται να έχει επιτευχθεί είναι η έναρξη μιας νέας και εξαιρετικά δύσκολης διαπραγμάτευσης.

Η κρίσιμη ασάφεια του εμπλουτισμού

Το πρώτο μεγάλο ερώτημα αφορά τον εμπλουτισμό ουρανίου. Η Ουάσιγκτον θέλει μακρά αναστολή - ιδανικά 20 χρόνια. Η Τεχεράνη φέρεται να επιδιώκει πολύ μικρότερο χρονικό ορίζοντα, όχι πάνω από μία δεκαετία. Ο ίδιος ο Τραμπ άφησε ανοικτό το ενδεχόμενο συμβιβασμού στα 15 χρόνια. Η συγκεκριμένη διαφορά είναι κρίσιμη και δεν έχει να κάνει απλά με το ημερολόγιο.

Για τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, όσο μεγαλύτερη είναι η αναστολή, τόσο πιο μακριά μετατίθεται ο κίνδυνος πυρηνικής διάρρηξης από το Ιράν. Για την Τεχεράνη, όμως, η μόνιμη ή πολύ μακρά εγκατάλειψη του εμπλουτισμού ισοδυναμεί με αποδοχή ότι χάνει ένα από τα βασικά εργαλεία κυριαρχίας αλλά και πίεσης. Γι’ αυτό και το Ιράν επιμένει ότι, ακόμη και αν υπάρξει περίοδος παγώματος, δεν παραιτείται από το δικαίωμα στον εμπλουτισμό.

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του προβλήματος. Η συμφωνία μπορεί να γράφει ότι το Ιράν δεν θα αποκτήσει πυρηνικό όπλο. Αλλά το πραγματικό ζήτημα είναι αν θα διατηρεί τις υποδομές, την τεχνογνωσία και το χρονικό περιθώριο για να κινηθεί ξανά προς αυτή την κατεύθυνση όταν το κρίνει αναγκαίο.

Το εμπλουτισμένο ουράνιο και το παιχνίδι των αποθεμάτων

Το δεύτερο κρίσιμο σημείο είναι το απόθεμα ουρανίου εμπλουτισμένου στο 60%. Πρόκειται για επίπεδο κοντά στην κατηγορία που ενδιαφέρει στρατιωτικά, έστω και αν δεν είναι ακόμη στο όριο καθαρότητας που απαιτείται για πυρηνικό όπλο. Σύμφωνα με το κείμενο, το Ιράν έχει συμφωνήσει κατ’ αρχήν να παραδώσει ή να απομακρύνει το μισό απόθεμα των 440 κιλών και να αραιώσει το υπόλοιπο μισό σε επίπεδα κατάλληλα μόνο για μη στρατιωτική χρήση. Ακούγεται σημαντικό. Και είναι. Αλλά μόνο αν συνοδευθεί από τρεις όρους: ποιος θα το επιβλέψει, πού θα γίνει η διαδικασία και ποιοι επιθεωρητές θα έχουν μόνιμη πρόσβαση στις εγκαταστάσεις. Χωρίς αυτά, το μέτρο μένει πολιτική δήλωση. Όχι μηχανισμός ασφάλειας.

Ακόμη πιο σημαντικό είναι τι θα γίνει με το υπόλοιπο εμπλουτισμένο ουράνιο και με τις φυγοκεντρήσεις. Η προηγούμενη εμπειρία έχει δείξει ότι το Ιράν δεν χρειάζεται μόνο υλικό για να επανεκκινήσει ένα πρόγραμμα. Χρειάζεται υποδομή, επιστημονική γνώση και χρόνο. Τα δύο πρώτα τα διαθέτει ήδη. Το τρίτο είναι αυτό που προσπαθεί να αγοράσει ή να περιορίσει κάθε συμφωνία.

Η σκιά της συμφωνίας του 2015

Ο Τραμπ έχει ένα πολιτικό πρόβλημα που ο ίδιος δημιούργησε. Το 2018 εγκατέλειψε τη συμφωνία του 2015, χαρακτηρίζοντάς την τη χειρότερη που είχε υπογραφεί ποτέ. Τώρα καλείται να παρουσιάσει μία νέα συμφωνία ως ανώτερη, πιο σκληρή και πιο αποτελεσματική. Το βασικό επιχείρημά του είναι ότι αυτή τη φορά οι περιορισμοί θα είναι μόνιμοι. Ότι το Ιράν θα μπορεί να εμπλουτίζει μόνο για μη στρατιωτικούς σκοπούς «για πάντα». Εάν αυτό αποτυπωθεί καθαρά, με αυστηρούς μηχανισμούς ελέγχου και χωρίς γκρίζες ζώνες, τότε πράγματι θα είναι ένα σημείο ισχυρότερο από το πλαίσιο του 2015, το οποίο είχε χρονικούς περιορισμούς.

Όμως μέχρι στιγμής δεν είναι σαφές ποιο επίπεδο εμπλουτισμού θα επιτραπεί. Δεν είναι σαφές αν θα επιστρέψει το όριο του 3,67%. Δεν είναι σαφές ποιο θα είναι το καθεστώς των επιθεωρήσεων. Δεν είναι σαφές αν το Ιράν θα αποδεχθεί πραγματικά περιορισμούς χωρίς ημερομηνία λήξης.

Αυτές οι ασάφειες είναι που επιτρέπουν και στις δύο πλευρές να «πουλούν» διαφορετική εκδοχή της ίδιας διαδικασίας. Ο Τραμπ μιλά για οριστικό φραγμό στην ιρανική βόμβα. Η Τεχεράνη αφήνει να εννοηθεί ότι μπαίνει σε διαπραγμάτευση χωρίς να παραιτείται από βασικά δικαιώματα.

Η Τεχεράνη ζητά ανταλλάγματα πριν δεσμευθεί

Το Ιράν δεν μπαίνει στη διαπραγμάτευση ως ηττημένος που απλώς αποδέχεται όρους. Το μήνυμα του ιρανικού υπουργείου Εξωτερικών είναι απολύτως σαφές: οι 60 ημέρες διαπραγμάτευσης εξαρτώνται από την τήρηση αμερικανικών δεσμεύσεων. Η Τεχεράνη ζητά τρία πράγματα: τέλος του πολέμου, άρση του αποκλεισμού και αποδέσμευση παγωμένων περιουσιακών στοιχείων. Αυτά δεν είναι τεχνικές λεπτομέρειες. Είναι πολιτικές προϋποθέσεις. Αν δεν ικανοποιηθούν, το Ιράν θα μπορεί να ισχυριστεί ότι η Ουάσιγκτον παραβίασε πρώτη το πλαίσιο. Αυτό δημιουργεί μία κλασική παγίδα. Οι ΗΠΑ θέλουν πυρηνικές δεσμεύσεις πριν δώσουν μεγάλα ανταλλάγματα. Το Ιράν θέλει οικονομικές και πολιτικές παραχωρήσεις πριν μπει βαθιά στην πυρηνική διαπραγμάτευση. Αν η διαδικασία ξεκινήσει έτσι, κάθε πλευρά θα έχει έτοιμη την κατηγορία ότι η άλλη δεν κινείται αρκετά.

Ο παράγοντας Ισραήλ

Το Ισραήλ είναι ο μεγάλος απόντας από το τραπέζι και ταυτόχρονα ο πιο άμεσα ενδιαφερόμενος παίκτης. Η κυβέρνηση Νετανιάχου δεν θέλει μία συμφωνία που θα περιορίζει προσωρινά το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, αλλά θα αφήνει άθικτη την περιφερειακή του ισχύ. Για το Ισραήλ, το πυρηνικό ζήτημα δεν μπορεί να αποσυνδεθεί πλήρως από τη Χεζμπολάχ, τη Χαμάς, τους Χούθι και τα ιρανικά δίκτυα στην περιοχή. Η Τεχεράνη, αντιθέτως, θέλει ακριβώς αυτό: να διαπραγματευθεί το πυρηνικό της πρόγραμμα χωρίς να παραδώσει τους μοχλούς επιρροής που έχει χτίσει επί δεκαετίες.

Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο επικίνδυνες αντιφάσεις της νέας διαδικασίας. Η Ουάσιγκτον μπορεί να επιδιώκει μία συμφωνία που θα σταθεροποιήσει την αγορά ενέργειας και θα κλείσει το μέτωπο του Ιράν. Το Ισραήλ, όμως, θα κρίνει το αποτέλεσμα με άλλο μέτρο: αν η συμφωνία μειώνει πραγματικά την ικανότητα της Τεχεράνης να το απειλεί άμεσα ή μέσω πληρεξουσίων. Αν η απάντηση είναι αρνητική, η ισραηλινή δυσφορία δεν θα μείνει μόνο στο διπλωματικό πεδίο.

Οι κερδισμένοι και οι χαμένοι

Ο πρώτος προσωρινός κερδισμένος είναι ο Τραμπ. Μπορεί να εμφανιστεί ως πρόεδρος που σταμάτησε έναν πόλεμο, άνοιξε τον δρόμο για συμφωνία και επέβαλε στο Ιράν να συζητήσει περιορισμούς στο πυρηνικό του πρόγραμμα. Πολιτικά, αυτό του δίνει αφήγημα ισχύος.

Κερδισμένο είναι και το Ιράν, αλλά με διαφορετικό τρόπο. Η Τεχεράνη αποφεύγει προς το παρόν την πλήρη στρατιωτική κλιμάκωση, κρατά ανοικτό το δικαίωμα στον εμπλουτισμό μετά από μία περίοδο αναστολής και επιχειρεί να αποσπάσει άρση κυρώσεων ή αποδέσμευση περιουσιακών στοιχείων χωρίς να έχει ακόμη παραδώσει όλα τα κρίσιμα χαρτιά της.

Το Ισραήλ είναι σήμερα και στις δυο πλευρές του «παιχνιδιού». Από τη μία, μπορεί να κερδίζει χρόνο αν περιοριστεί το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα. Από την άλλη, κινδυνεύει να βρεθεί δεσμευμένο από μία αμερικανική στρατηγική αποκλιμάκωσης που δεν καλύπτει πλήρως τις δικές του κόκκινες γραμμές.

Η Ευρώπη, αν και δευτερεύουσα στο νέο σχήμα, έχει συμφέρον από κάθε αποκλιμάκωση που κρατά χαμηλότερα τις ενεργειακές τιμές και μειώνει τον κίνδυνο γενικευμένης ανάφλεξης στη Μέση Ανατολή. Αλλά παραμένει θεατής σε μία διαδικασία όπου οι βασικές αποφάσεις λαμβάνονται από την Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη.

Το μεγάλο ρίσκο των 60 ημερών

Οι επόμενες 60 ημέρες είναι η πραγματική δοκιμασία. Εκεί θα φανεί αν το μνημόνιο είναι γέφυρα προς συμφωνία ή απλώς ανακωχή με ημερομηνία λήξης. Το Ιράν έχει εμπειρία στο να επιμηκύνει διαπραγματεύσεις, να ζητά σταδιακές παραχωρήσεις και να χρησιμοποιεί τις γκρίζες ζώνες προς όφελός του. Οι ΗΠΑ, από την άλλη, δεν έχουν δείξει πάντα την υπομονή που απαιτεί ένα σύνθετο καθεστώς πυρηνικού ελέγχου. Η εμπιστοσύνη είναι ελάχιστη. Η μνήμη της αμερικανικής αποχώρησης από τη συμφωνία του 2015 παραμένει ζωντανή στην Τεχεράνη. Η μνήμη των μυστικών ιρανικών εγκαταστάσεων παραμένει ζωντανή στην Ουάσιγκτον και στο Τελ Αβίβ. Αυτό σημαίνει ότι η συμφωνία, ακόμη και αν υπογραφεί, θα είναι εύθραυστη από την πρώτη ημέρα.

Η επόμενη ημέρα

Αν το πλαίσιο προχωρήσει, η άμεση επόμενη ημέρα θα είναι περίοδος προσεκτικής αποκλιμάκωσης. Οι αγορές ενέργειας θα αντιδράσουν θετικά, επειδή κάθε ένδειξη σταθεροποίησης στον Περσικό Κόλπο μειώνει τον φόβο για νέα διακοπή στη ροή πετρελαίου. Τα Στενά του Ορμούζ θα βρεθούν ξανά στο κέντρο της προσοχής, όχι μόνο ως θαλάσσιος διάδρομος, αλλά ως εργαλείο ιρανικής πίεσης. Το Ιράν μπορεί να υπόσχεται ότι δεν θα τα κλείσει. Όμως όλοι γνωρίζουν ότι διατηρεί τη δυνατότητα να τα απειλήσει ξανά όταν το κρίνει χρήσιμο. Αυτό ακριβώς είναι που καθιστά τη συμφωνία πολιτικά ανακουφιστική, αλλά στρατηγικά ανεπαρκή αν δεν συνοδευθεί από πραγματικό μηχανισμό επιτήρησης και αποτροπής. Η Μέση Ανατολή δεν μπαίνει αυτομάτως σε φάση ειρήνης. Μπαίνει σε φάση προσωρινής διαχείρισης του κινδύνου.

Το μνημόνιο Τραμπ - Ιράν μπορεί να αποδειχθεί σημαντικό. Μπορεί να παγώσει ένα επικίνδυνο πυρηνικό μονοπάτι, να μειώσει τον κίνδυνο άμεσης σύγκρουσης και να προσφέρει στην Ουάσιγκτον ένα διπλωματικό αφήγημα επιτυχίας. Όμως, στην παρούσα μορφή του, δεν είναι ακόμη συμφωνία που λύνει το ιρανικό πρόβλημα.

Είναι συμφωνία για να συνεχιστεί η διαπραγμάτευση.

Και αυτό αλλάζει όλη την ανάγνωση. Διότι το κρίσιμο δεν είναι τι δηλώνουν σήμερα οι δύο πλευρές. Είναι τι θα αποδεχθούν γραπτώς, ποιος θα το επιβλέπει, τι θα γίνει με το ουράνιο και τις φυγοκεντρήσεις, ποιες κυρώσεις θα αρθούν και πόσο χώρο θα διατηρήσει το Ιράν για να επανέλθει αργότερα. Μέχρι τότε, ο Τραμπ έχει ένα πολιτικό αφήγημα. Το Ιράν έχει χρόνο. Το Ισραήλ έχει επιφυλάξεις. Και η περιοχή έχει μία ακόμη εύθραυστη παύση, όχι μία οριστική απάντηση.