Τα Στενά του Ορμούζ ως κρίσιμο πολιτικό και διπλωματικό πέρασμα: Πώς η Τεχεράνη χτίζει νέες σχέσεις στον Περσικό Κόλπο

Τις τελευταίες αρκετές εβδομάδες, η διέλευση ενός πλοίου από τα Στενά του Ορμούζ ήταν μια εξαιρετικά επικίνδυνη υπόθεση, λόγω του κινδύνου ιρανικών επιθέσεων - είτε με πυραύλους είτε με νάρκες. Τώρα που οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν έχουν βάλει τον πόλεμο σε παύση, το ταξίδι μπορεί να είναι λιγότερο επικίνδυνο. Δεν είναι όμως καθόλου λιγότερο δύσκολο σε πολιτικό και διπλωματικό επίπεδο κυρίως γιατί είναι ξεκάθαρο πως η Τεχεράνη χωρίς κωλυσιεργία επενδύει στην δημιουργία νέων σχέσεων μέσω της κρίσης.

Δύο ημέρες μετά την έναρξη της εύθραυστης εκεχειρίας, τα Στενά έχουν μετατραπεί στο ισχυρότερο χαρτί της Τεχεράνης στην υψηλού ρίσκου γεωπολιτική αναμέτρηση με τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ. Αντί να ανοίξει πλήρως η θαλάσσια οδός για τα πετρελαιοφόρα και τα πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων, όπως είχε υποσχεθεί η κυβέρνηση Τραμπ, αναλυτές της ναυτιλίας εκτιμούν ότι το Ιράν εξακολουθεί να κρατά ασφυκτικό έλεγχο στα Στενά. Η Τεχεράνη δίνει προτεραιότητα μόνο σε έναν περιορισμένο αριθμό πλοίων από χώρες που είτε διατηρούν απευθείας εμπορικές σχέσεις μαζί της είτε δεν θεωρούνται εχθρικές από την ιρανική κυβέρνηση.

Αυτό έχει φέρει τις δεκάδες χώρες που χρησιμοποιούν τα Στενά σε μια σχεδόν «διαβολική» θέση, αναγκάζοντάς τες να κινηθούν ανάμεσα στο Ιράν και τις Ηνωμένες Πολιτείες σαν σύγχρονες εκδοχές της Σκύλλας και της Χάρυβδης - των τεράτων της ελληνικής μυθολογίας που απειλούσαν τους ναυτικούς με αφανισμό στο επικίνδυνο Στενό της Μεσσήνης.

Το Ιράν αξιοποιεί τα Στενά για τα συμφέροντά του

Αυτό ασφαλώς θα μπορούσε να αλλάξει, εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες ασκήσουν επαρκή πίεση στο Ιράν ώστε να χαλαρώσει τους περιορισμούς διέλευσης. Προς το παρόν όμως, οι Ιρανοί συνεχίζουν να αξιοποιούν, με βάση τα δικά τους συμφέροντα, την ικανότητά τους να διαταράσσουν το παγκόσμιο εμπόριο και τις ροές ενέργειας.

Οι αναλυτές της ναυτιλίας θεωρούν κάθε άλλο παρά τυχαίο το γεγονός ότι το πρώτο πλοίο δυτικοευρωπαϊκής ιδιοκτησίας που διέσχισε τα Στενά μετά την επιβολή περιορισμών από το Ιράν ανήκε στη γαλλική ναυτιλιακή CMA CGM. Και ακόμη λιγότερο τυχαίο ότι η ασφαλής διέλευσή του την περασμένη εβδομάδα σημειώθηκε μία μόλις ημέρα αφότου ο πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν επιτέθηκε στον Ντόναλντ Τραμπ για τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίστηκε τον πόλεμο, αλλά και για τη συχνή του κριτική προς τη συμμαχία του ΝΑΤΟ.

Άλλες χώρες που κατάφεραν να εξασφαλίσουν διέλευση για πλοία τους - όπως η Τουρκία, το Πακιστάν και η Ινδία - είτε διατηρούν εμπορικές σχέσεις με το Ιράν είτε έχουν τηρήσει ουδέτερη στάση στον πόλεμο. Το Πακιστάν μεσολάβησε στις διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στην εκεχειρία και το Σάββατο θα φιλοξενήσει στο Ισλαμαμπάντ τον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς και ιρανική αντιπροσωπεία, σε μια προσπάθεια να βρεθεί μόνιμη διευθέτηση.

Στο μεταξύ, το Ιράν εξακολουθεί να κρατά τα Στενά σε καθεστώς ασφυξίας. Την Τετάρτη μόλις πέντε φορτηγά πλοία πέρασαν από την περιοχή και κανένα από αυτά δεν μετέφερε πετρέλαιο ή φυσικό αέριο. Ιρανικά μέσα ενημέρωσης μετέδωσαν ότι η Τεχεράνη σταμάτησε δεξαμενόπλοια σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τα ισραηλινά πλήγματα κατά της Χεζμπολάχ, της φιλοϊρανικής οργάνωσης στον Λίβανο. Ιράν, Ισραήλ και Ηνωμένες Πολιτείες διαφωνούν για το κατά πόσον η συμφωνία εκεχειρίας καλύπτει και τον Λίβανο.

Οι νάρκες και τα τέλη διέλευσης

Την Πέμπτη, ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Σαΐντ Χατιμπζαντέχ, δήλωσε σε συνέντευξή του στο ITV News ότι τα Στενά είναι ανοικτά για όλους, πρόσθεσε όμως πως εξακολουθούν να υπάρχουν νάρκες στα νερά και ότι όσα πλοία θέλουν να περάσουν πρέπει να συντονίζονται με τον ιρανικό στρατό. Ακόμη και αν οι ναυτιλιακές εταιρείες αμφισβητούν την αξιοπιστία αυτών των ισχυρισμών, η δήλωση αυτή αρκεί για να εντείνει την ανησυχία τους.

Ταυτόχρονα, αυξάνεται η πίεση προς τις εταιρείες να χρησιμοποιούν μόνο τη διαδρομή που περνά πιο κοντά στο ιρανικό έδαφος, γνωστή ως παράκαμψη του Λαράκ. Πρόκειται για τη διαδρομή που επιτρέπει στους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης να ελέγχουν τα πλοία και ενδεχομένως να εισπράττουν τέλη διέλευσης.

Στις διαπραγματεύσεις της με την κυβέρνηση Τραμπ, η Τεχεράνη επιδιώκει αυτή η ρύθμιση να αποκτήσει μόνιμο χαρακτήρα. Ιρανοί αξιωματούχοι ανέφεραν ότι σχεδιάζουν να χρεώνουν δύο εκατομμύρια δολάρια για κάθε διέλευση και να χρησιμοποιούν τα έσοδα - αφού αποδώσουν ποσοστό στο γειτονικό Ομάν - για την ανοικοδόμηση υποδομών που καταστράφηκαν από αμερικανικά και ισραηλινά αεροπορικά πλήγματα.

Οι επικρίσεις του Τραμπ στην Ευρώπη

Ο Ντόναλντ Τραμπ απάντησε αφήνοντας να εννοηθεί ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να ελέγχουν από κοινού τα Στενά με το Ιράν και να μοιράζονται μαζί του τα έσοδα. Η ιδέα της επιβολής διοδίων απορρίφθηκε αμέσως από συμμάχους όπως η Βρετανία, με την υπουργό Εξωτερικών Ιβέτ Κούπερ να δηλώνει την Πέμπτη ότι «η ελευθερία της ναυσιπλοΐας σημαίνει πως η ναυσιπλοΐα πρέπει να είναι ελεύθερη».

Οι δηλώσεις αυτές θα μπορούσαν να προκαλέσουν την ενόχληση του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος έχει ήδη στραφεί κατά της Βρετανίας για την περιορισμένη της στήριξη στην εκστρατεία. Στην πραγματικότητα, οι ευρωπαϊκές χώρες είναι πιθανό να βρεθούν αντιμέτωπες με το πιο περίπλοκο πολιτικό πρόβλημα στη χρήση των Στενών. Ο Αμερικανός πρόεδρος έχει επικρίνει ευρύτερα τους συμμάχους του στο ΝΑΤΟ για την απροθυμία τους να συμβάλουν δυναμικά στο άνοιγμα της θαλάσσιας οδού και έχει δηλώσει επανειλημμένα ότι ο ιρανικός έλεγχος στα Στενά είναι πρωτίστως ευρωπαϊκό και όχι αμερικανικό πρόβλημα.

Οι ευρωπαϊκές χώρες, που εξαρτώνται πολύ περισσότερο από τις Ηνωμένες Πολιτείες από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο του Περσικού Κόλπου, συγκροτούν ήδη έναν συνασπισμό 35 χωρών για την ασφάλεια των Στενών - αλλά μόνο για την περίοδο μετά τη διευθέτηση της σύγκρουσης.

Η Σαουδική Αραβία, το Κουβέιτ και το Κατάρ αναμένεται επίσης να αντιδράσουν σε οποιαδήποτε ιδέα επιβολής τέλους διέλευσης, δεδομένης της τεράστιας εξάρτησής τους από τις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου. Ακόμη όμως και αν αυτό το σενάριο μοιάζει μακρινό, οι αναλυτές εκτιμούν ότι μπορεί να προσφέρει στο Ιράν πρόσθετη διαπραγματευτική ισχύ στις συνομιλίες με τις Ηνωμένες Πολιτείες για άλλα εξίσου δύσκολα ζητήματα, όπως το πυρηνικό και το βαλλιστικό του πρόγραμμα.

Ενώ ο κόσμος περιμένει ένα οριστικό τέλος της σύγκρουσης, οι χώρες είναι πολύ πιθανό να συνεχίσουν να αναζητούν τις δικές τους χωριστές συμφωνίες με την Τεχεράνη.

Οι τουρκικές ενέργειες

Διπλωμάτες της Τουρκίας, η οποία είχε 15 πλοία και περισσότερους από 150 ναυτικούς παγιδευμένους εξαιτίας του πολέμου, συνομίλησαν με Ιρανούς αξιωματούχους για την εξασφάλιση ασφαλούς διέλευσης των εγκλωβισμένων πλοίων. Αξιοποίησαν τις μακροχρόνιες εμπορικές και διπλωματικές σχέσεις της Άγκυρας με την Τεχεράνη, αλλά και τις προσπάθειες του προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να αποτρέψει τον πόλεμο πριν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ αρχίσουν τους βομβαρδισμούς.

Η Τουρκία κατάφερε να περάσει τρία πλοία τουρκικών συμφερόντων πριν ακόμη ανακοινωθεί η εκεχειρία, τα οποία έφεραν σημαίες Παναμά, Μπελίζ και Αγίου Χριστοφόρου και Νέβις. Ένα από αυτά, το Ocean Thunder, μεταφέρει περίπου ένα εκατομμύριο βαρέλια αργού πετρελαίου από το Ιράκ - φορτίο που το Ιράν είχε δηλώσει ότι θα εξαιρούνταν από τους περιορισμούς διέλευσης.

Το Ιράν ανταμείβει όμως και όσες χώρες συνεχίζουν να κάνουν δουλειές μαζί του. Η Ινδία, η οποία είχε εξασφαλίσει τη διέλευση για οκτώ πλοία με ινδική σημαία πριν ακόμη ανακοινωθεί η κατάπαυση του πυρός, επιβεβαίωσε ότι προχώρησε στην πρώτη αγορά ιρανικού πετρελαίου έπειτα από επτά χρόνια. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ήραν προσωρινά τις κυρώσεις στο ιρανικό πετρέλαιο, σε μια προσπάθεια να μετριάσουν τις ελλείψεις που προκάλεσε στην αγορά το κλείσιμο των Στενών.

Ινδοί αξιωματούχοι διέψευσαν ότι η Τεχεράνη λαμβάνει οικονομικό αντάλλαγμα για να επιτρέπει τη διέλευση ινδικών πλοίων. «Μέσα στις διαταραχές εφοδιασμού που έχει προκαλέσει η κρίση στη Μέση Ανατολή, τα ινδικά διυλιστήρια έχουν διασφαλίσει τις ανάγκες τους σε αργό πετρέλαιο, συμπεριλαμβανομένων και ποσοτήτων από το Ιράν, και δεν υπάρχει κανένα εμπόδιο στις πληρωμές για τις εισαγωγές ιρανικού αργού», ανέφερε το ινδικό υπουργείο Πετρελαίου σε ανάρτησή του στο X.

Με τα νέα δεδομένα που de facto έχουν δημιουργηθεί στην Μέση Ανατολή, γίνεται ξεκάθαρο για ακόμη μία φορά πως, αν κάποιος ήταν διατεθειμένος να κερδίσει χάνοντας, αυτός ήταν το Ιράν. Ο τρόπος και οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται από την Τεχεράνη σε όλα τα επίπεδα της κρίσης δείχνουν στρατηγική δομημένη επί δεκαετίες και κυρίως στρατηγική που δεν είναι προσκολλημένη σε πρόσωπα και σχήματα για να λειτουργήσει.