Πώς μιλούσαν οι πρώτοι άνθρωποι

Τα οστά των προγόνων μας δεν μπορούν να αποκαλύψουν άμεσα πώς ακούγονταν οι φωνές τους. Ωστόσο, παλαιοανθρωπολόγοι και αρχαιολόγοι προσπαθούν εδώ και χρόνια να ανασυνθέσουν τις απαρχές της ανθρώπινης γλώσσας, μελετώντας απολιθώματα, αρχαία εργαλεία και άλλα αρχαιολογικά ευρήματα που εκτείνονται σε εκατομμύρια χρόνια ιστορίας.

Η ανθρώπινη γλώσσα θεωρείται μοναδική στο ζωικό βασίλειο. Οι άνθρωποι έχουν την ικανότητα να μετατρέπουν σκέψεις και εμπειρίες σε συμβολικές λέξεις και να τις συνδυάζουν ώστε να δημιουργούν νέες ιδέες και νοήματα. Το πότε ακριβώς εμφανίστηκε αυτή η ικανότητα, όμως, παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της επιστήμης.

Σταδιακά, οι επιστήμονες συγκεντρώνουν στοιχεία από διαφορετικά πεδία έρευνας – από απολιθωμένα οστά έως προϊστορική τέχνη – προσπαθώντας να κατανοήσουν πώς εξελίχθηκε η γλώσσα, εξηγεί το BBC.

Οι δύο βασικές θεωρίες για την προέλευση της γλώσσας

Σύμφωνα με την πρώτη θεωρία, η γλώσσα εμφανίστηκε σχετικά ξαφνικά όταν ο άνθρωπος απέκτησε την ικανότητα αφηρημένης σκέψης. Για πολλά χρόνια, οι επιστήμονες πίστευαν ότι αυτό συνέβη πριν από περίπου 40.000 χρόνια στην Ευρώπη.

Ωστόσο, πρόσφατες ανακαλύψεις αρχαίας τέχνης και χειροποίητων εργαλείων σε διάφορες περιοχές του κόσμου αμφισβητούν αυτή την άποψη, υποδηλώνοντας ότι η ανάπτυξη αφηρημένης σκέψης μπορεί να ξεκίνησε πολύ νωρίτερα.

Όπως εξηγεί η παλαιοανθρωπολόγος Amélie Vialet από το Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στο Παρίσι, μεγάλο μέρος της ανθρώπινης επικοινωνίας βασίζεται σε αφηρημένες έννοιες: «Τα περισσότερα από όσα εκφράζουμε είναι αφηρημένα – συναισθήματα, σχέδια ή αντικείμενα που δεν βρίσκονται μπροστά μας. Η γλώσσα απαιτεί φαντασία και αφαιρετική σκέψη τόσο από τον ομιλητή όσο και από τον ακροατή».

Επειδή οι σκέψεις δεν απολιθώνονται, οι επιστήμονες αναζητούν έμμεσα στοιχεία που δείχνουν πότε εμφανίστηκε η αφηρημένη σκέψη. Αυτά περιλαμβάνουν αντικείμενα όπως ζωγραφιές σε σπηλιές ή επεξεργασμένα εργαλεία από πέτρα.

Ο αρχαιολόγος James Cole από το Πανεπιστήμιο του Μπράιτον μελετά την εξέλιξη της ανθρώπινης σκέψης μέσα από εργαλεία όπως το πέτρινο «χειροπέλεκυ», που εμφανίστηκε πριν από περίπου 1,8 εκατομμύρια χρόνια.

Σύμφωνα με τον ίδιο, η δημιουργία τέτοιων εργαλείων δείχνει ότι οι πρώτοι άνθρωποι είχαν ήδη στο μυαλό τους την τελική μορφή που ήθελαν να δώσουν στην πέτρα. Αυτή η ικανότητα φαντασίας και σχεδιασμού ίσως αποτελεί τη βάση για την ανάπτυξη της γλώσσας.

Ακούστε εδώ τις χαμένες γλώσσες των αρχαίων ανθρώπων μέσα από τα podcast του France Culture

Η θεωρία της σταδιακής εξέλιξης

Η δεύτερη θεωρία υποστηρίζει ότι η γλώσσα εξελίχθηκε αργά μέσα σε εκατομμύρια χρόνια. Η θέση του φωνητικού συστήματος, η δομή του εγκεφάλου και το μέγεθος του νωτιαίου μυελού άλλαξαν σταδιακά κατά την ανθρώπινη εξέλιξη, γεγονός που υποδηλώνει ότι και η ικανότητα ομιλίας αναπτύχθηκε με τον ίδιο τρόπο.

Καθώς οι ήχοι και το λεξιλόγιο έγιναν πιο πολύπλοκα, η γλώσσα πρόσφερε σημαντικά πλεονεκτήματα επιβίωσης. Μέσω της επικοινωνίας, οι άνθρωποι μπορούσαν να σχεδιάζουν, να λύνουν προβλήματα, να δημιουργούν κοινωνικούς δεσμούς και να προσαρμόζονται σε διαφορετικά περιβάλλοντα.

Προσπάθειες αναπαράστασης των αρχαίων φωνών

Η Vialet και μια ομάδα ερευνητών συνεργάστηκαν με το Radio France για να προσπαθήσουν να ανασυνθέσουν πώς μπορεί να ακούγονταν οι φωνές των αρχαίων ανθρώπων.

Οι επιστήμονες μελετούν απολιθωμένα κρανία για να εντοπίσουν στοιχεία σχετικά με τη δομή του εγκεφάλου και των οργάνων που σχετίζονται με την ομιλία. Ωστόσο, η διαδικασία αυτή έχει σημαντικούς περιορισμούς, καθώς τα μαλακά όργανα – όπως η γλώσσα ή οι πνεύμονες – δεν διατηρούνται στα απολιθώματα.

Για να ξεπεράσουν αυτό το πρόβλημα, οι ερευνητές χρησιμοποιούν βιομηχανικά μοντέλα, βασισμένα σε ίχνη που αφήνουν αυτά τα όργανα στα οστά.

Οι πρώτοι ήχοι πριν από εκατομμύρια χρόνια

Έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2019 από το Πανεπιστήμιο της Αλαμπάμα εξέτασε δεκαετίες μελετών σχετικά με τις φωνητικές ικανότητες των πρωτευόντων θηλαστικών.

Οι επιστήμονες αναζήτησαν την προέλευση των φωνηέντων – ήχων που επιτρέπουν τη διάκριση διαφορετικών λέξεων. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η ικανότητα παραγωγής τέτοιων ήχων μπορεί να υπήρχε ήδη πριν από περίπου 27 εκατομμύρια χρόνια, όταν οι πρόγονοι των ανθρώπων και των πιθήκων του Παλαιού Κόσμου είχαν κοινό εξελικτικό πρόγονο.

Η «Lucy» και οι πρώτες φωνές

Ένα από τα πιο γνωστά απολιθώματα είναι η «Lucy», που ανήκε στο είδος Australopithecus afarensis και έζησε στην Ανατολική Αφρική πριν από περίπου 3,2 εκατομμύρια χρόνια.

Η Lucy είχε ύψος περίπου ένα μέτρο και μικρό εγκέφαλο. Σύμφωνα με τους επιστήμονες, η επικοινωνία της πιθανότατα βασιζόταν σε φωνές που σχετίζονταν με συναισθήματα, συνοδευόμενες από χειρονομίες.

Οι ήχοι της ίσως έμοιαζαν με αυτούς των χιμπατζήδων και πιθανότατα περιορίζονταν σε λίγες διαφορετικές φωνές χωρίς σύνταξη ή πολύπλοκη δομή.

Ο Homo erectus και η εξέλιξη της επικοινωνίας

Ένα σημαντικό εξελικτικό βήμα φαίνεται να εμφανίζεται με τον Homo erectus. Ένα χαρακτηριστικό απολίθωμα αυτής της περιόδου είναι ο «Turkana Boy», ένα παιδί περίπου 12 ετών που έζησε στην Κένυα πριν από 1,6 εκατομμύρια χρόνια.

Η ανατομία του σώματός του δείχνει ότι είχε καλύτερο έλεγχο της αναπνοής και των μυών του θώρακα, γεγονός που θα μπορούσε να του επιτρέπει να παράγει μεγαλύτερη ποικιλία ήχων.

Ο εγκέφαλός του περιείχε επίσης ίχνη της περιοχής Broca, η οποία σχετίζεται με τη γλώσσα και τη χρήση εργαλείων.

Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι οι Homo erectus ίσως χρησιμοποιούσαν «εικονικές λέξεις», δηλαδή ήχους που μιμούνταν αντικείμενα ή κινήσεις, παρόμοια με τις σημερινές ονοματοποιίες όπως «μπουμ» ή «σπλατς».

Οι Νεάντερταλ και η σύνθετη ομιλία

Περίπου 50.000 χρόνια πριν, οι Νεάντερταλ φαίνεται να είχαν ήδη ανεπτυγμένες γνωστικές ικανότητες και πιθανώς πολύπλοκη επικοινωνία.

Ένα από τα γνωστότερα απολιθώματα είναι το κρανίο μιας γυναίκας που βρέθηκε στο Γιβραλτάρ το 1848 και είναι γνωστό ως «Nana».

Οι Νεάντερταλ κατασκεύαζαν εργαλεία, κυνηγούσαν, επεξεργάζονταν δέρματα και έθαβαν τους νεκρούς τους. Σύμφωνα με τους επιστήμονες, διέθεταν την ανατομία που απαιτείται για την παραγωγή λόγου.

Ο αρχαιολόγος Steven Mithen εκτιμά ότι η ομιλία τους θα είχε έντονη ρινική χροιά, με πιο δυνατούς συμφωνικούς ήχους και μεγαλύτερη διάρκεια στις προτάσεις.

Η πλήρης ανάπτυξη της ανθρώπινης γλώσσας

Με την εμφάνιση του Homo sapiens πριν από δεκάδες χιλιάδες χρόνια, εμφανίζονται όλες οι ανατομικές και γνωστικές προϋποθέσεις για τη σύγχρονη γλώσσα.

Ένα παράδειγμα είναι ο «Cro-Magnon 1», ένα από τα πρώτα ανατομικά σύγχρονα ανθρώπινα απολιθώματα που βρέθηκαν στην Ευρώπη και χρονολογείται περίπου πριν από 30.000 χρόνια.

Οι πρώτοι Homo sapiens είχαν πλήρως ανεπτυγμένο φωνητικό σύστημα και μπορούσαν να παράγουν μεγάλο εύρος ήχων, συμπεριλαμβανομένων όλων των φωνηέντων.

Σήμερα υπάρχουν περισσότερες από 7.000 γλώσσες στον κόσμο, αν και σχεδόν οι μισές κινδυνεύουν να εξαφανιστούν.

Παρά τη μακρά εξελικτική πορεία της, η ανθρώπινη γλώσσα συνεχίζει να αλλάζει. Όπως σημειώνουν οι επιστήμονες, ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούμε εξελίσσεται συνεχώς μαζί με τις κοινωνίες και τις ανάγκες τους, αφήνοντας ανοιχτό το ερώτημα για το πώς θα ακούγεται η ανθρώπινη ομιλία στο μέλλον.